ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତତ୍ର ତ୍ରିକୋ ଯଥା ତିଷ୍ଠେଦୁଦ୍ଗ୍ରୀଵୋଶ୍ଵଃ ସମାନନଃ । ଧରାଯାଂ ପଶ୍ଚିମୌ ପାଦୌ ଅନ୍ତରୀଶେ ଯଦାଶ୍ରଯୌ ।। ୨୮୮.

ଏଠାରେ ତ୍ରିକୋଣ ଭଳି ଯେପରି ଦଢ଼ ରହିଥାଏ, ଉଠା ଗଳା ଓ ସମାନ ମୁହଁ ଥିବା ଘୋଡ଼ା, ଯେତେବେଳେ ପଛ ପାଦ ଭୂମିରେ ରହେ ଓ ଭିତର ଦୁଇଟି ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।

ତଦା ସନ୍ଧାରଣଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଗାଠଵାହଞ୍ଚ ମୁଷ୍ଟିନା । ସହସୈଵଂ ସମାକୃଷ୍ଟୋ ଯସ୍ତୁରଙ୍ଗୋ ନ ତିଷ୍ଠତି ।। ୨୮୮.

ତେବେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ରଖିବା ଉଚିତ, ମୁଷ୍ଟିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ହଠାତ୍ ଟାଣିଲେ ଯଦି ଘୋଡ଼ା ଦଢ଼ ରହେନାହିଁ।

ଶରୀରଂ ଵିକ୍ଷିପନ୍ତଞ୍ଚ ସାଧଯେନ୍ମଣ୍ଡଲଭ୍ରମୈଃ । କ୍ଷିପେତ୍ ସ୍କନ୍ଧଞ୍ଚ ଯୋ ଵାହଂ ସ ଚ ସ୍ଥାପ୍ଯୋ ହି ଵଲ୍ଗଯା ।। ୨୮୮.

ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ା ଦେହ ହଲାଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ; ଯଦି ଏହା କାନ୍ଧ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତେବେ ଲଗାମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ।

ଗୋମଯଂ ଲଵଣଂ ମୂତ୍ରଂ କ୍କଥିତଂ ମୃତ୍ସମନ୍ଵିତମ୍ । ଅଙ୍ଗଲେପୋ ମକ୍ଷିକାଦିଦଂଶଶ୍ରମଵିନାଶନଃ ।। ୨୮୮.

ଗୋମୟ, ଲୁଣ, ଗୋମୂତ୍ର ଏବଂ ମାଟି ମିଶାଇ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଏହି ଲେପ ଦେହରେ ଲଗାଇଲେ ମକି, ମାଛି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୀଟ ଦଂଶନ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଅସୁବିଧା ଦୂର ହୁଏ।

ମଧ୍ଯେ ଭଦ୍ରାଦିଜାତୀନାଂ ମଣ୍ଡୋ ଦେଯୋ ହି ସାଦିନା । ଦର୍ଶନଂ ଭୋତତୀକ୍ଷସ୍ଯ ନିରୁତ୍ସାହଃ କ୍ଷୁଧା ହଯଃ ।। ୨୮୮.

ଭଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ଜାତିର ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ ସହ ମଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ା ଖାଇବା ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ଅନୁତ୍ସାହି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଖାଲି ପେଟ ରହିଛି।

ଯଥା ଵଶ୍ଯସ୍ତଥା ଶିକ୍ଷା ଵିନଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯତିଵାହିତାଃ । ଅଵାହିତା ନ ସିଧ୍ଯନ୍ତି ତୁଙ୍ଗଵକ୍ତ୍ରାଂଶ୍ଚ ଵାହଯେତ୍ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ତାହାକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ। ବେଶି ଜୋର କରି ଚଲାଇଲେ ଘୋଡ଼ା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଆଉ ଅତି କମ୍ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ। ଉଚ୍ଚ ମୁହଁ ଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ଚଲାଇବା ଉଚିତ।

ସମ୍ପୀଡ୍ଯ ଜାନୁଯୁଗ୍ମେନ ସ୍ଥିରମୁଷ୍ଟିସ୍ତୁରଙ୍ଗମଂ । ଗୋମୂତ୍ରାକୁଟିଲା ଵେଣଈ ପଦ୍ମମଣ୍ଡଲମାଲିକା ।। ୨୮୮.

ଦୁଇ ଘୁଁଡି ଦ୍ୱାରା ଚାପି ଏବଂ ମଜବୁତ ହାତରେ ଧରି ଘୋଡ଼ାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଯାଏ। ଏହିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ଗୋମୂତ୍ର, ମୁଡି ଦୂରୁ ତିଆରି ଦଉରି ଓ ପଦ୍ମ ଆକାରର ମାଳା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ସଂକ୍ଷିପ୍ତଞ୍ଚୈଵ ଵିକ୍ଷିପ୍ତଂ କୁଞ୍ଚିତଞ୍ଚ ଯଥାଚିତମ୍ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାକୁ ଚାହିଁଲେ ସଂକୁଚିତ, ପ୍ରସାରିତ, ବାଙ୍କା କିମ୍ବା ଯେପରି ଚାହିଁବେ ସେପରି ଆକୃତି ଦେଇ ପାରିବେ।

ଵଲ୍ଗିତାଵଲ୍ଗିତୌ ଚୈଵ ଷୋଢା ଚେତ୍ଥମୁଦାହୃତମ୍ । ଵିଥୀଧନୁଃଶତଂ ଯାଵଦଶୀତିର୍ନ୍ନଵତିସ୍ତଥା ।। ୨୮୮.

ଲାଫ ଓ ପ୍ରତିଲାଫ ମିଶି ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାର ଚଳନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ଚଳନ ଏକ ରାସ୍ତାରେ ଶତଧନୁ, ଅସୀ ଓ ନବତି ଧନୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ।

ଭଦ୍ରଃ ସୁସାଧ୍ଯୋ ଵାଜୀ ସ୍ଯାନ୍ମନ୍ଦୋ ଦଣ୍ଡୈକମାନସଃ । ମୃଗଜଙ୍ଘୋ ମୃଗୋ ଵାଜୀ ସଙ୍କୀର୍ଣସ୍ତତ୍ସମନ୍ଵଯାତ୍ ।। ୨୮୮.

ଭଦ୍ରା ଘୋଡ଼ା ସହଜରେ ଶିକ୍ଷା ନେଇଥାଏ। ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ା ଧୀର ତାହା ଏକମନସ୍କ। ମୃଗପାଦ ଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ମୃଗଘୋଡ଼ା କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ମିଶ୍ର ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ସେ ମିଶ୍ର ଘୋଡ଼ା।

ଶର୍କ୍କରାମଧୁଲାଜାଦଃ ସୁଗନ୍ଧୋଽସ୍ଵ ଶୁଚିର୍ଦ୍ଵିଜଃ । ତେଜସ୍ଵୀ କ୍ଷତ୍ରିଯଶ୍ଚାଶ୍ଵୋ ଵିନୀତୋ ବୁଦ୍ଧିମାଂଶ୍ଚ ଯଃ ।। ୨୮୮.

ଚିନି, ମଧୁ ଓ ଯବ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଘୋଡ଼ା ସୁଗନ୍ଧିତ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଣୀର। ତେଜସ୍ବୀ ଘୋଡ଼ା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶ୍ରେଣୀର, ଶିଷ୍ଟ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ।

ଶୂଦ୍ରୋଽଶୁଚିଶ୍ଚଲୋ ମନ୍ଦୋ ଵିରୂପୋ ଵିମତିଃ ଖଲଃ । ଵଲ୍ଗଯା ଧାର୍ଯ୍ଯମାଣୋଽଶ୍ଵୋ ଲାଲକଂ ଯଶ୍ଚ ଦର୍ଶଯେତ୍ ।। ୨୮୮.

ଶୂଦ୍ର ଘୋଡ଼ା ଅପବିତ୍ର, ଅସ୍ଥିର, ଧୀର ନୁହେଁ, ବିକୃତ ଦେହ, ମୂର୍ଖ ଓ ଦୁଷ୍ଟ। ବାଗ ଦ୍ୱାରା ଧରିଥିବା ଘୋଡ଼ା ଲାଲ ଝରାଏ।

ଧାରାସୁ ଯୋଜନୀଯୋଽସୌ ପ୍ରଗ୍ରହଗ୍ରହମୋକ୍ଷଣୈଃ । ଅଶ୍ଵାଦିଲକ୍ଷଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶାଲିହୋତ୍ରୋ ଯଥାଵଦତ୍ ।। ୨୮୮.

ଏହି ଘୋଡ଼ାକୁ ଯୁଝାରେ ଯୋଗ କରିବା, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ମୁକ୍ତି ଦେବା ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ଶାଳିହୋତ୍ରଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଘୋଡ଼ାର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

ଶାଲିହୋତ୍ର ଉଵାଚ ଅଶ୍ଵାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଚିକିତ୍ସାଞ୍ଚୈଵ ସୁଶ୍ରୁତ୍ । ହୀନଦନ୍ତୋ ଵିଦନ୍ତଶ୍ଚ କରାଲୀ କୃଷ୍ଣତାଲୁକଃ ।। ୨୮୯.

ଶାଳିହୋତ୍ର କହିଲେ: ଘୋଡ଼ାର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଚିକିତ୍ସା ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି, ହେ ବିଦ୍ୱାନ। ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାର ଦାନ୍ତ କମ୍, ବଡ଼ ଦାନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ ଓ କଳା ତାଳୁ ଥାଏ।

କୃଷ୍ଣଜିହ୍ଵଶ୍ଚ ଯମଜୋ ଜାତମୁଷ୍କଶ୍ଚ ଯସ୍ତଥା । ଦ୍ଵିଶଫଶ୍ଚ ତଥା ଶ୍ରୃଙ୍ଗୀ ତ୍ରିଵର୍ଣୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରଵର୍ଣକଃ ।। ୨୮୯.

କଳା ଜିଭ୍ବା, ଯମର ସନ୍ତାନ, ଅଣ୍ଡ ଝୁଲିଥିବା, ଦୁଇ ଭାଗର ଖୁର, ଶିଂ ଥିବା, ତିନି ରଙ୍ଗର ଓ ବାଘ ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା।

ଶରଵର୍ଣୋ ଭସ୍ମଵର୍ଣୋ ଜାତଵର୍ଣଶ୍ଚ କାକୁଦୀ । ଶ୍ଵିତ୍ରୀ ଚ କାକସାଦୀ ଚ ଖରସାରସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୮୯.

ବାଣ ରଙ୍ଗ, ଭସ୍ମ ରଙ୍ଗ, ଜନ୍ମର ରଙ୍ଗ, କୁବା ଦେହ, ଶ୍ୱିତ୍ର ରୋଗ, କାକ ମୁହଁ ଓ ଖର ଦେହ ଥିବା ଘୋଡ଼ା।

ଵାନରାକ୍ଷଃ କୃଷ୍ଣଶଟଃ କୃଷ୍ଣଗୁହ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ । କୃଷ୍ଣପ୍ରୋଥଶ୍ଚ ଯଶ୍ଚ ତିତ୍ତିରିସନ୍ନିଭଃ ।। ୨୮୯.

ବାନର ମୁହଁ, କଳା ଖୋପ, କଳା ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗ, କଳା ଠୋଠ ଓ ଟିଟିରି ପକ୍ଷୀ ସଦୃଶ ଘୋଡ଼ା।

ଵିଷମଃ ଶ୍ଵେତପାଦଶ୍ଚ ଧ୍ରୁଵାଵର୍ତ୍ତଵିଵର୍ଜିତଃ । ଅଶୁଭାଵର୍ତ୍ତସଂଯୁକ୍ତୋ ଵର୍ଜନୀଯସ୍ତୁରଙ୍ଗମଃ ।। ୨୮୯.

ଅସମ, ଧଳା ପାଦ, ନିଶ୍ଚିତ ଚକ୍ର ବିନା ଓ ଅଶୁଭ ଚକ୍ର ଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

ରନ୍ଧ୍ରୋପରନ୍ଧ୍ରଯୋର୍ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ମସ୍ତକଵକ୍ଷସୋଃ । ପ୍ରଯାଣୋ ଚ ଲଲାଟେ ଚ କଣ୍ଠାଵର୍ତ୍ତାଃ ଶୁଭା ଦଶ ।। ୨୮୯.

ନାକର ଦୁଇ ପାଖରେ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଛାତିରେ ଦୁଇଟି ଚକ୍ର, ଲଳାଟ ଓ କଣ୍ଠରେ ଚକ୍ର — ଏହି ଦଶଟି ଶୁଭ ଚକ୍ର।

ସୃକ୍କଣ୍ଯାଞ୍ଚ ଲଲାଟେ ଚ କର୍ଣମୂଲେ ନିଗାଲକେ । ବାହୁମୂଲେ ଗଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଆଵର୍ତ୍ତାସ୍ତ୍ଵଶୁଭାଃ ପରେ ।। ୨୮୯.

ନିତମ୍ଭ, ଲଳାଟ, କାନର ମୂଳ, ବାହୁର ମୂଳ ଓ ଗଳାରେ ଥିବା ଚକ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଅନ୍ୟ ଚକ୍ର ଅଶୁଭ।

ଶୁକେନ୍ଦ୍ରଗୋପଚନ୍ଦ୍ରାଭା ଯେ ଚ ଵାଯସସନ୍ନିଭାଃ । ସୁଵର୍ଣଵର୍ଣାଃ ସ୍ନିଗ୍ଧାଶ୍ଚ ପ୍ରଶସ୍ଯାସ୍ତୁ ସଦୈଵ ହି ।। ୨୮୯.

ଚନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ କୀଟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ରଙ୍ଗ, କାକ ସଦୃଶ ରଙ୍ଗ, ସୁନା ରଙ୍ଗ ଓ ତେଲେ ତେଲେ ଦେଖାଯାଏ — ଏମିତି ଘୋଡ଼ା ସଦା ପ୍ରଶଂସିତ।

ଦୀର୍ଘଗ୍ରୀଵାକ୍ଷିକୂଟାଶ୍ଚ ହ୍ରସ୍ଵକର୍ଣାଶ୍ଚ ଶୋଭନାଃ । ରାଜ୍ଞାନ୍ତୁରଙ୍ଗମା ଯତ୍ର ଵିଜଯଂ ଵର୍ଜଯେତ୍ତତଃ ।। ୨୮୯.

ଯେଉଁଠାରେ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ଗଳା ଲମ୍ବା ଓ ଆଖିର ଅଞ୍ଚଳ ଉଚ୍ଚ ଥାଏ, ଏବଂ କାନ ଛୋଟ ହେଉଥିବା ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାକୁ ରାଜାଙ୍କର ଅଶ୍ୱସେନା ପଠାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେଠାରେ ବିଜୟ ମିଳିବ ନାହିଁ।

ପାଲିତସ୍ତୁ ହଯୋ ଦନ୍ତୋ ଶୁଭଦୋ ଦୁଃଖଦୋଽନ୍ଯଥା । କ୍ଷିଯଃ ପୁତ୍ରାସ୍ତୁ ଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଵା ଵାଜିନୋ ରତ୍ନମୁତ୍ତମମ୍ ।। ୨୮୯.

ଭଲ ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ଘୋଡ଼ା ଭାଗ୍ୟ ଆଣେ, ଯଦି ତାହା ନୁହେଁ ତେବେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ପୁଅମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବ ସମାନ, ଘୋଡ଼ା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧନ।

ଅଶ୍ଵମେଧେ ତୁ ତୁରଗଃ ପଵିତ୍ରତ୍ଵାତ୍ତୁ ହୂଯତେ । ଵୃଷୋ ନିମ୍ବଵୃହତ୍ଯୌ ଚ ଗୁଡୂଚୀ ଚ ସମାକ୍ଷିକା ।। ୨୮୯.

ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଶୁଦ୍ଧତା ପାଇଁ ଘୋଡ଼ା, ବଳଦ, ନିମ୍ବ, ବୃହତୀ, ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଓ ମଧୁ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ।

ସିଂହା ଗନ୍ଧକରୀ ପିଣ୍ଡୀ ସ୍ଵେଦଶ୍ଚ ଶିରସସ୍ତଥା । ହିଙ୍ଗୁ ପୁଷ୍କରମୂଲଞ୍ଚ ନାଗରଂ ସାମ୍ଲଵେତସଂ ।। ୨୮୯.

ସିଂହ, ଗନ୍ଧକରୀ, ପିଣ୍ଡୀ, ମୁଣ୍ଡର ଘାମ, ହିଂଗୁ, ପୁଷ୍କରମୂଳ ଓ ଆମ୍ଳ ଭେଟସ ସହିତ ଶୁଖିଲା ଅଦା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ।

ପିପ୍ପଲୀସୈନ୍ଧଵଯୁତଂ ଶୂଲଘ୍ନଂ ଚୋଷ୍ଣଵାରିଣା । ନାଗରାତିଵିଷା ମୁସ୍ତା ସାନନ୍ତା ଵିଲ୍ଵମାଲିକା ।। ୨୮୯.

ପିପ୍ପଳୀ ଓ ସେନ୍ଧା ଲୁଣ, ଯାହା ପେଟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହଟାଏ, ଉଷ୍ଣ ପାଣି ସହିତ; ଶୁଖିଲା ଅଦା, ଅତିବିଷା, ମୁସ୍ତା, ସାନନ୍ତା, ବେଲ ଓ ମାଲିକା ଦେବା ଉଚିତ।

କ୍କାଥମେଷାଂ ପିଵେଦ୍ଵାଜୀ ସର୍ଵ୍ଵାତୀସାରନାଶନମ୍ । ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁସାରିଵାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ଯୁକ୍ତମାଜଂ ଶ୍ରୃତଂ ପଯଃ ।। ୨୮୯.

ଏହି ଔଷଧ କିପରି ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେବେ? ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦସ୍ତ ହଟାଏ। ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ଓ ସାରିବା ସହିତ ଛାଗ ଦୁଧ ମିଶାଇ ରାନ୍ଧିବା ଉଚିତ।

ପର୍ଯ୍ଯାପ୍ତଶର୍କରଂ ପୀତ୍ଵା ଶ୍ରମାଦ୍ଵାଜୀ ଵିମୁଚ୍ଯତେ । ଦ୍ରୋଣିକାଯାନ୍ତୁ ଦାତଵ୍ଯା ତୈଲଵସ୍ତିସ୍ତୁରଙ୍ଗମେ ।। ୨୮୯.

ଯଥେଷ୍ଟ ଚିନି ଖାଇଲେ ଘୋଡ଼ା ଶ୍ରମ ରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏକ ଡୋଳିରେ ତେଲ ଓ ଚର୍ବି ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେବା ଉଚିତ।

କୋଷ୍ଠଜା ଚ ଶିରା ଵେଧ୍ଯା ତେନ ତସ୍ଯ ସୁଖଂ ଭଵେତ୍ । ଦାଡ଼ିମଂ ତ୍ରିଫଲା ଵ୍ଯୋଷଂ ଗୁଡ଼ଞ୍ଚ ସମଭାଵିକମ୍ ।। ୨୮୯.

ପେଟର ଶିରା କାଟିଲେ ଘୋଡ଼ାକୁ ସୁଖ ମିଳେ। ଦାଡିମ୍ବ, ତ୍ରିଫଳା, ବ୍ୟୋଷ ଓ ଗୁଡ଼ ସମପ୍ରମାଣରେ ଦେବା ଉଚିତ।