ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଵଟଯିତ୍ଵାସନେ ଗାଟଂ ମନ୍ଦମାଦାଯ ଯୋ ବ୍ରଜେତ୍ । ଗ୍ରାହ୍ଯତେ ସଂଗ୍ରହାଦ୍ଯତ୍ର ତତ୍ସଂଗ୍ରହଣମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୮୮.

ଆସନକୁ ଭଲଭାବେ ଚାପି, ହଳୁକ ଚାଲିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକତ୍ରିକରଣ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ଏକତ୍ରିକରଣ କୁହାଯାଏ।

ହତ୍ଵା ପାର୍ଶ୍ଵେ ପ୍ରହାରେଣ ସ୍ଥାନସ୍ଥୋ ଵ୍ଯଗ୍ରମାନସମ୍ । ଵଲ୍ଗାମାକୃଷ୍ଯ ପାଦେନ ଗ୍ରାହ୍ଯକଣ୍ଟକପାଯନମ୍ ।। ୨୮୮.

ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଆଘାତ ଦେଇ, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଥିବାବେଳେ, ପାଦରେ ଲଗାମ ଟାଣି, ଘୋଡ଼ାର ଗଳା ଓ ମୁଣ୍ଡକୁ ଧରିବା ଉଚିତ।

ଉତ୍ଥିତୋ ଯୋଽଙିଗ୍ନଣାନେନ ପାର୍ଷ୍ଣିପାଦାତ୍ତୁରହ୍ଗମଃ । ଗୃହ୍ଯତେ ଯତ୍ ଖଲୀକୃତ୍ଯ ଖଲୀକାରଃ ସ ଚେଷ୍ଯତେ ।। ୨୮୮.

ଏଡ଼ି ଓ ପାଦ ଉପାୟରେ ଘୋଡ଼ା ଉଠିଲେ, ଏହାକୁ ଅନୁଗତ କରି, ଅନୁଗତ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସେଠାରେ କରାଯାଏ।

ଗତିତ୍ରଯେପି ଯଃ ପାଦମାଦତ୍ତେ ନୈଵ ଵାଞ୍ଛିତଃ । ହତ୍ଵା ତୁ ଯତ୍ର ଦଣ୍ଡେନ ଗ୍ରାହ୍ଯତେ ଗହନଂ ହି ତତ୍ ।। ୨୮୮.

ତିନି ପ୍ରକାର ଚାଲିରେ ଯଦି ଘୋଡ଼ା ଇଚ୍ଛାମତେ ପାଦ ନେଉନାହିଁ, ତେବେ ଛଡ଼ି ଦେଇ, ଗଭୀରତାକୁ ଧରିବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ଉପାୟ ହେଉଛି।

ଖଲୀକୃତ୍ଯ ଚୁଷ୍କେଣ ତୁରଙ୍ଗୋ ଵଲ୍ଗଯାନ୍ଯଯା । ଉଚ୍ଛ୍ଵାସ୍ଯ ଗ୍ରାହ୍ଯତେଽନ୍ଯତ୍ର ତତ୍ସ୍ଯାଦୁଚ୍ଛ୍ଵାସନଂ ପୁନଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାକୁ ଚୁଚୁକି ଓ ଅନ୍ୟ ଲଗାମ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଗତ କରି, ଅନ୍ୟଠାରେ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ, ଏହାକୁ ପୁନଃ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଵଭାଵଂ ଵହିରସ୍ଯନ୍ତଂ ତସ୍ଯାଂ ଦିଶି ପଦାଯନଂ । ନିଯୋଜ୍ଯ ଗ୍ରାହଯେତ୍ତତ୍ତୁ ମୁଖଵ୍ଯାଵର୍ତ୍ତନଂ ମତମ୍ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଚଳାଚଳକୁ ବାହାରକୁ ନେଇ, ସେଇ ଦିଗରେ ପାଦ ରଖି, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା କୁହାଯାଏ।

ଗ୍ରାହଯିତ୍ଵା ତତଃ ପାଦଂ ତ୍ରିଵିଧାସୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ସାଧଯେତ୍ ପଞ୍ଚଧାରାସୁ କ୍ରମଶୋ ମଣ୍ଡଲାଦିଷୁ ।। ୨୮୮.

ତିନିପ୍ରକାରେ ପାଦକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଯଥାଯଥିକ୍ରମେ, ପଞ୍ଚଧାରାକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ମଣ୍ଡଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଚଳାଚଳରେ ସାଧିବା ଉଚିତ।

ଆଜନୋର୍ଦ୍ଧାନନଂ ଵାହଂ ଶିଥିଲଂ ଵାହଯେତ୍ ସୁଧୀଃ । ଅଙ୍ଗେଷୁ ଲାଘଵଂ ଯାଵତ୍ତାଵତ୍ତଂ ଵାହଯେଦ୍ଧଯଂ ।। ୨୮୮.

ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଉରୁ ଉଠାଇ କିମ୍ବା ଢିଲା କରି ଘୋଡ଼ାକୁ ଚଳାଇବା ଉଚିତ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ହଳୁକ ରଖିପାରିବେ।

ମୃଦୁଃ ସ୍କନ୍ଧେ ଲଘୁର୍ଵକ୍ତ୍ରେ ଶିଥିଲଃ ସର୍ଵସନ୍ଧିଷୁ । ଯଦା ସ ସାଦିନୋ ଵଶ୍ଯଃ ସଙ୍ଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ତଦା ହଯଂ ।। ୨୮୮.

ଯେତେବେଳେ ଘୋଡ଼ା କାନ୍ଧରେ ମୃଦୁ, ମୁହଁରେ ହଳୁକ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଧିରେ ଢିଲା ଓ ଅଶ୍ୱାରୋହୀଙ୍କୁ ଅନୁଗତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଧରିବା ଉଚିତ।

ନ ତ୍ଯଜେତ୍ ପଶ୍ଚିମଂ ପାଦଂ ଯଦା ସାଧୁର୍ଭଵେତ୍ତଦା । ତଦାକୃଷ୍ଟିର୍ଵ୍ଵିଧାତଵ୍ଯା ପାଣିଭ୍ଯାମିହ ଵଲ୍ଗଯା ।। ୨୮୮.

ପଛ ପାଦକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯେତେବେଳେ ଘୋଡ଼ା ଅନୁଗତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ହାତରେ ଲଗାମ ଟାଣିବା ଉଚିତ।

ତତ୍ର ତ୍ରିକୋ ଯଥା ତିଷ୍ଠେଦୁଦ୍ଗ୍ରୀଵୋଶ୍ଵଃ ସମାନନଃ । ଧରାଯାଂ ପଶ୍ଚିମୌ ପାଦୌ ଅନ୍ତରୀଶେ ଯଦାଶ୍ରଯୌ ।। ୨୮୮.

ଏଠାରେ ତ୍ରିକୋଣ ଭଳି ଯେପରି ଦଢ଼ ରହିଥାଏ, ଉଠା ଗଳା ଓ ସମାନ ମୁହଁ ଥିବା ଘୋଡ଼ା, ଯେତେବେଳେ ପଛ ପାଦ ଭୂମିରେ ରହେ ଓ ଭିତର ଦୁଇଟି ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।

ତଦା ସନ୍ଧାରଣଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଗାଠଵାହଞ୍ଚ ମୁଷ୍ଟିନା । ସହସୈଵଂ ସମାକୃଷ୍ଟୋ ଯସ୍ତୁରଙ୍ଗୋ ନ ତିଷ୍ଠତି ।। ୨୮୮.

ତେବେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ରଖିବା ଉଚିତ, ମୁଷ୍ଟିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ହଠାତ୍ ଟାଣିଲେ ଯଦି ଘୋଡ଼ା ଦଢ଼ ରହେନାହିଁ।

ଶରୀରଂ ଵିକ୍ଷିପନ୍ତଞ୍ଚ ସାଧଯେନ୍ମଣ୍ଡଲଭ୍ରମୈଃ । କ୍ଷିପେତ୍ ସ୍କନ୍ଧଞ୍ଚ ଯୋ ଵାହଂ ସ ଚ ସ୍ଥାପ୍ଯୋ ହି ଵଲ୍ଗଯା ।। ୨୮୮.

ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ା ଦେହ ହଲାଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ; ଯଦି ଏହା କାନ୍ଧ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତେବେ ଲଗାମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ।

ଗୋମଯଂ ଲଵଣଂ ମୂତ୍ରଂ କ୍କଥିତଂ ମୃତ୍ସମନ୍ଵିତମ୍ । ଅଙ୍ଗଲେପୋ ମକ୍ଷିକାଦିଦଂଶଶ୍ରମଵିନାଶନଃ ।। ୨୮୮.

ଗୋମୟ, ଲୁଣ, ଗୋମୂତ୍ର ଏବଂ ମାଟି ମିଶାଇ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଏହି ଲେପ ଦେହରେ ଲଗାଇଲେ ମକି, ମାଛି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୀଟ ଦଂଶନ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଅସୁବିଧା ଦୂର ହୁଏ।

ମଧ୍ଯେ ଭଦ୍ରାଦିଜାତୀନାଂ ମଣ୍ଡୋ ଦେଯୋ ହି ସାଦିନା । ଦର୍ଶନଂ ଭୋତତୀକ୍ଷସ୍ଯ ନିରୁତ୍ସାହଃ କ୍ଷୁଧା ହଯଃ ।। ୨୮୮.

ଭଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ଜାତିର ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ ସହ ମଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ା ଖାଇବା ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ଅନୁତ୍ସାହି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଖାଲି ପେଟ ରହିଛି।

ଯଥା ଵଶ୍ଯସ୍ତଥା ଶିକ୍ଷା ଵିନଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯତିଵାହିତାଃ । ଅଵାହିତା ନ ସିଧ୍ଯନ୍ତି ତୁଙ୍ଗଵକ୍ତ୍ରାଂଶ୍ଚ ଵାହଯେତ୍ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ତାହାକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ। ବେଶି ଜୋର କରି ଚଲାଇଲେ ଘୋଡ଼ା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଆଉ ଅତି କମ୍ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ। ଉଚ୍ଚ ମୁହଁ ଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ଚଲାଇବା ଉଚିତ।

ସମ୍ପୀଡ୍ଯ ଜାନୁଯୁଗ୍ମେନ ସ୍ଥିରମୁଷ୍ଟିସ୍ତୁରଙ୍ଗମଂ । ଗୋମୂତ୍ରାକୁଟିଲା ଵେଣଈ ପଦ୍ମମଣ୍ଡଲମାଲିକା ।। ୨୮୮.

ଦୁଇ ଘୁଁଡି ଦ୍ୱାରା ଚାପି ଏବଂ ମଜବୁତ ହାତରେ ଧରି ଘୋଡ଼ାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଯାଏ। ଏହିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ଗୋମୂତ୍ର, ମୁଡି ଦୂରୁ ତିଆରି ଦଉରି ଓ ପଦ୍ମ ଆକାରର ମାଳା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ସଂକ୍ଷିପ୍ତଞ୍ଚୈଵ ଵିକ୍ଷିପ୍ତଂ କୁଞ୍ଚିତଞ୍ଚ ଯଥାଚିତମ୍ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାକୁ ଚାହିଁଲେ ସଂକୁଚିତ, ପ୍ରସାରିତ, ବାଙ୍କା କିମ୍ବା ଯେପରି ଚାହିଁବେ ସେପରି ଆକୃତି ଦେଇ ପାରିବେ।

ଵଲ୍ଗିତାଵଲ୍ଗିତୌ ଚୈଵ ଷୋଢା ଚେତ୍ଥମୁଦାହୃତମ୍ । ଵିଥୀଧନୁଃଶତଂ ଯାଵଦଶୀତିର୍ନ୍ନଵତିସ୍ତଥା ।। ୨୮୮.

ଲାଫ ଓ ପ୍ରତିଲାଫ ମିଶି ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାର ଚଳନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ଚଳନ ଏକ ରାସ୍ତାରେ ଶତଧନୁ, ଅସୀ ଓ ନବତି ଧନୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ।

ଭଦ୍ରଃ ସୁସାଧ୍ଯୋ ଵାଜୀ ସ୍ଯାନ୍ମନ୍ଦୋ ଦଣ୍ଡୈକମାନସଃ । ମୃଗଜଙ୍ଘୋ ମୃଗୋ ଵାଜୀ ସଙ୍କୀର୍ଣସ୍ତତ୍ସମନ୍ଵଯାତ୍ ।। ୨୮୮.

ଭଦ୍ରା ଘୋଡ଼ା ସହଜରେ ଶିକ୍ଷା ନେଇଥାଏ। ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ା ଧୀର ତାହା ଏକମନସ୍କ। ମୃଗପାଦ ଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ମୃଗଘୋଡ଼ା କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ମିଶ୍ର ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ସେ ମିଶ୍ର ଘୋଡ଼ା।

ଶର୍କ୍କରାମଧୁଲାଜାଦଃ ସୁଗନ୍ଧୋଽସ୍ଵ ଶୁଚିର୍ଦ୍ଵିଜଃ । ତେଜସ୍ଵୀ କ୍ଷତ୍ରିଯଶ୍ଚାଶ୍ଵୋ ଵିନୀତୋ ବୁଦ୍ଧିମାଂଶ୍ଚ ଯଃ ।। ୨୮୮.

ଚିନି, ମଧୁ ଓ ଯବ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଘୋଡ଼ା ସୁଗନ୍ଧିତ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଣୀର। ତେଜସ୍ବୀ ଘୋଡ଼ା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶ୍ରେଣୀର, ଶିଷ୍ଟ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ।

ଶୂଦ୍ରୋଽଶୁଚିଶ୍ଚଲୋ ମନ୍ଦୋ ଵିରୂପୋ ଵିମତିଃ ଖଲଃ । ଵଲ୍ଗଯା ଧାର୍ଯ୍ଯମାଣୋଽଶ୍ଵୋ ଲାଲକଂ ଯଶ୍ଚ ଦର୍ଶଯେତ୍ ।। ୨୮୮.

ଶୂଦ୍ର ଘୋଡ଼ା ଅପବିତ୍ର, ଅସ୍ଥିର, ଧୀର ନୁହେଁ, ବିକୃତ ଦେହ, ମୂର୍ଖ ଓ ଦୁଷ୍ଟ। ବାଗ ଦ୍ୱାରା ଧରିଥିବା ଘୋଡ଼ା ଲାଲ ଝରାଏ।

ଧାରାସୁ ଯୋଜନୀଯୋଽସୌ ପ୍ରଗ୍ରହଗ୍ରହମୋକ୍ଷଣୈଃ । ଅଶ୍ଵାଦିଲକ୍ଷଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶାଲିହୋତ୍ରୋ ଯଥାଵଦତ୍ ।। ୨୮୮.

ଏହି ଘୋଡ଼ାକୁ ଯୁଝାରେ ଯୋଗ କରିବା, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ମୁକ୍ତି ଦେବା ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ଶାଳିହୋତ୍ରଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଘୋଡ଼ାର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

ଶାଲିହୋତ୍ର ଉଵାଚ ଅଶ୍ଵାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଚିକିତ୍ସାଞ୍ଚୈଵ ସୁଶ୍ରୁତ୍ । ହୀନଦନ୍ତୋ ଵିଦନ୍ତଶ୍ଚ କରାଲୀ କୃଷ୍ଣତାଲୁକଃ ।। ୨୮୯.

ଶାଳିହୋତ୍ର କହିଲେ: ଘୋଡ଼ାର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଚିକିତ୍ସା ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି, ହେ ବିଦ୍ୱାନ। ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାର ଦାନ୍ତ କମ୍, ବଡ଼ ଦାନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ ଓ କଳା ତାଳୁ ଥାଏ।

କୃଷ୍ଣଜିହ୍ଵଶ୍ଚ ଯମଜୋ ଜାତମୁଷ୍କଶ୍ଚ ଯସ୍ତଥା । ଦ୍ଵିଶଫଶ୍ଚ ତଥା ଶ୍ରୃଙ୍ଗୀ ତ୍ରିଵର୍ଣୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରଵର୍ଣକଃ ।। ୨୮୯.

କଳା ଜିଭ୍ବା, ଯମର ସନ୍ତାନ, ଅଣ୍ଡ ଝୁଲିଥିବା, ଦୁଇ ଭାଗର ଖୁର, ଶିଂ ଥିବା, ତିନି ରଙ୍ଗର ଓ ବାଘ ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା।

ଶରଵର୍ଣୋ ଭସ୍ମଵର୍ଣୋ ଜାତଵର୍ଣଶ୍ଚ କାକୁଦୀ । ଶ୍ଵିତ୍ରୀ ଚ କାକସାଦୀ ଚ ଖରସାରସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୮୯.

ବାଣ ରଙ୍ଗ, ଭସ୍ମ ରଙ୍ଗ, ଜନ୍ମର ରଙ୍ଗ, କୁବା ଦେହ, ଶ୍ୱିତ୍ର ରୋଗ, କାକ ମୁହଁ ଓ ଖର ଦେହ ଥିବା ଘୋଡ଼ା।

ଵାନରାକ୍ଷଃ କୃଷ୍ଣଶଟଃ କୃଷ୍ଣଗୁହ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ । କୃଷ୍ଣପ୍ରୋଥଶ୍ଚ ଯଶ୍ଚ ତିତ୍ତିରିସନ୍ନିଭଃ ।। ୨୮୯.

ବାନର ମୁହଁ, କଳା ଖୋପ, କଳା ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗ, କଳା ଠୋଠ ଓ ଟିଟିରି ପକ୍ଷୀ ସଦୃଶ ଘୋଡ଼ା।

ଵିଷମଃ ଶ୍ଵେତପାଦଶ୍ଚ ଧ୍ରୁଵାଵର୍ତ୍ତଵିଵର୍ଜିତଃ । ଅଶୁଭାଵର୍ତ୍ତସଂଯୁକ୍ତୋ ଵର୍ଜନୀଯସ୍ତୁରଙ୍ଗମଃ ।। ୨୮୯.

ଅସମ, ଧଳା ପାଦ, ନିଶ୍ଚିତ ଚକ୍ର ବିନା ଓ ଅଶୁଭ ଚକ୍ର ଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

ରନ୍ଧ୍ରୋପରନ୍ଧ୍ରଯୋର୍ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ମସ୍ତକଵକ୍ଷସୋଃ । ପ୍ରଯାଣୋ ଚ ଲଲାଟେ ଚ କଣ୍ଠାଵର୍ତ୍ତାଃ ଶୁଭା ଦଶ ।। ୨୮୯.

ନାକର ଦୁଇ ପାଖରେ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଛାତିରେ ଦୁଇଟି ଚକ୍ର, ଲଳାଟ ଓ କଣ୍ଠରେ ଚକ୍ର — ଏହି ଦଶଟି ଶୁଭ ଚକ୍ର।