ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଵିଧାଯ ଵାହଯେଦ୍ଦୁଷ୍ଟ୍ଯା ଲୀଲଯା ସାଦିସତ୍ତମଃ । ତସ୍ଯ ସଵ୍ଯେନ ପୂର୍ଵେଣ ସଂଯୁକ୍ତଂ ସଵ୍ଯଵଲ୍ଗଯା ।। ୨୮୮.

ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷିତ ଘୋଡ଼ାକୁ କୌଶଳରେ ଚଳାଇବା ଉଚିତ୍; ତାହାର ବାମ ଲଗାମକୁ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଯୋଗାଇ, ବାମ ଲଗାମ ସହିତ ଚଳାଇବା ଉଚିତ୍।

ଯଃ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ପଶ୍ଚିମଂ ପାଦଂ ଗୃହୀତସ୍ତେନ ଦକ୍ଷିଣଃ । କ୍ରମେଣାନେନ ଯୋ ସେଵାଂ କୁରୁତେ ଵାମଵଲ୍ଗଯା ।। ୨୮୮.

ଯିଏ ପଛ ପାଦ ଧରେ, ସେ ଦ୍ୱାରା ଡାହାଣ ପାଦ ଧରାଯାଏ; ଏହି କ୍ରମରେ ବାମ ଲଗାମ ସହିତ ସେବା କରାଯାଏ।

ପାଦୌ ତେନାପି ପାଦଃ ସ୍ଯାଦ୍ଗୃହୀତୋ ଵାମ ଏଵ ହି । ଅଗ୍ନେ ଚେଚ୍ଚରଣେ ତ୍ଯକ୍ତେ ଜାଯତେ ସୁଦୃଢାସନଂ ।। ୨୮୮.

ଏହି ଉପାୟରେ ପାଦ ଧରାଯାଏ, ଏବଂ ସେ ସଦା ବାମ ପାଦ ହୁଏ; ଯଦି ପାଦ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ତେବେ ଦୃଢ଼ ଆସନ ହୁଏ।

ଯୌ ହୃତୌ ଦୁଷ୍କରେ ଚୈଵ ମୋଟକେ ନାଟକାଯନଂ । ସଵ୍ଯହୀନଂ ଖଲୀକାରୋ ହନନେ ଗୁଣନେ ତଥା ।। ୨୮୮.

ଯେଉଁଠି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା କଷ୍ଟକର, କିମ୍ବା ମୁହଁର ଲୋହା ଖେଳରେ, କିମ୍ବା ଦେଖାଣିରେ, ବାମ ଲଗାମ ନଥିଲେ, ସେଠି ଅନୁଶାସନ ଓ ଗଣନା ଦୁହିଁରେ ଅନିୟମିତ ହୁଏ।

ସ୍ଵବାଵଂ ହି ତୁରଙ୍ଗସ୍ଯ ମୁଖଵ୍ଯାଵର୍ତ୍ତନଂ ପୁନଃ । ନ ଚୈଵେତ୍ଥଂ ତୁରଙ୍ଗାଣାଂ ପାଦଗ୍ରହଣହେତଵଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଚରିତ୍ର ହେଉଛି ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା; କିନ୍ତୁ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପାଦ ଧରିବାର କାରଣ ଏପରି ନୁହେଁ।

ଵିଶ୍ଵସ୍ତଂ ହଯମାଲୋକ୍ଯ ଗାଢ଼ମାପୀଡ୍ଯ ଚାସନଂ । ରୋକଯିତ୍ଵା ମୁଖେ ପାଦଂ ଗ୍ରାହ୍ଯତୋ ଲୋକନଂ ହିତଂ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାଟିକୁ ଭରସାରେ ଦେଖି, ଆସନକୁ ଭଲଭାବେ ଚାପି, ମୁହଁକୁ ପାଦରେ ରୋକି, ଲଗାମକୁ ଧରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଗାଢ଼ମାପୀଡ୍ଯ ରାଗାଭ୍ଯାଂ ଵଲ୍ଗାମାକୃଷ୍ଯ ଗୃହ୍ଯତେ । ତଦ୍ଵନ୍ଧନାଦ୍ ଯୁଗ୍ମପାଦଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଵକ୍କନମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୮୮.

ଉରୁଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ଚାପି, ସ୍ନେହରେ ଲଗାମ ଟାଣିଲେ ଘୋଡ଼ା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୁଏ; ଏହିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଦୁଇଟି ପାଦ ଓ ମୁହଁକୁ ମଧ୍ୟ ଚାଲାଯାଏ।

ସଂଯୋଜ୍ଯ ଵଲ୍ଗଯା ପାଦାନ୍ ଵଲ୍ଗାମାମୋଚ୍ଯ ଵାଞ୍ଛିତମ୍ । ଵାହ୍ଯପାର୍ଷ୍ଣିପ୍ରଯୋଗାତ୍ତୁ ଯତ୍ର ତତ୍ତାଡ଼ନଂ ମତମ୍ ।। ୨୮୮.

ଲଗାମ ସହ ପାଦକୁ ଯୋଡ଼ି, ଇଚ୍ଛାମତେ ଢିଲା କରି, ବାହାର ପାଦର ଏଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠାରେ ଲାଗିବା, ସେଠାରେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ମନେ କରାଯାଏ।

ପ୍ରଲଯାଵିପ୍ଲଵେ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କ୍ରମେଣାନେନ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ମୋଟନେନ ଚତୁର୍ଥେନ ଵିଧିରେଷ ଵିଧୀଯତେ ।। ୨୮୮.

ବିକ୍ଷୋଭ ଓ ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଜାଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଏହିପରି ଚାଲିବା ଉଚିତ; ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାରରେ ଏହି ବିଧି ନିର୍ବାହ କରାଯାଏ।

ନାଧତ୍ତେଽଧଶ୍ଚ ଯଃ ପାଦଂ ଯୋଽସ୍ଵୋ ଲଘୁନି ମଣ୍ଡଲେ । ମୋଟନୋଦ୍ଵକ୍କନାଭ୍ଯାନ୍ତୁ ଗ୍ରାହଯେତ୍ ପାଦମୀଶିତଂ ।। ୨୮୮.

ଯିଏ ପାଦକୁ ତଳେ ରଖେ ନାହିଁ, ଓ ଘୋଡ଼ା ହଳୁକ ଚଳାଚଳ କରେ, ସେ ମୁହଁ ଓ ପାଦ ମୁଡ଼ାଇବା ଉପାୟରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ପାଦକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଵଟଯିତ୍ଵାସନେ ଗାଟଂ ମନ୍ଦମାଦାଯ ଯୋ ବ୍ରଜେତ୍ । ଗ୍ରାହ୍ଯତେ ସଂଗ୍ରହାଦ୍ଯତ୍ର ତତ୍ସଂଗ୍ରହଣମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୮୮.

ଆସନକୁ ଭଲଭାବେ ଚାପି, ହଳୁକ ଚାଲିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକତ୍ରିକରଣ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ଏକତ୍ରିକରଣ କୁହାଯାଏ।

ହତ୍ଵା ପାର୍ଶ୍ଵେ ପ୍ରହାରେଣ ସ୍ଥାନସ୍ଥୋ ଵ୍ଯଗ୍ରମାନସମ୍ । ଵଲ୍ଗାମାକୃଷ୍ଯ ପାଦେନ ଗ୍ରାହ୍ଯକଣ୍ଟକପାଯନମ୍ ।। ୨୮୮.

ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଆଘାତ ଦେଇ, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଥିବାବେଳେ, ପାଦରେ ଲଗାମ ଟାଣି, ଘୋଡ଼ାର ଗଳା ଓ ମୁଣ୍ଡକୁ ଧରିବା ଉଚିତ।

ଉତ୍ଥିତୋ ଯୋଽଙିଗ୍ନଣାନେନ ପାର୍ଷ୍ଣିପାଦାତ୍ତୁରହ୍ଗମଃ । ଗୃହ୍ଯତେ ଯତ୍ ଖଲୀକୃତ୍ଯ ଖଲୀକାରଃ ସ ଚେଷ୍ଯତେ ।। ୨୮୮.

ଏଡ଼ି ଓ ପାଦ ଉପାୟରେ ଘୋଡ଼ା ଉଠିଲେ, ଏହାକୁ ଅନୁଗତ କରି, ଅନୁଗତ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସେଠାରେ କରାଯାଏ।

ଗତିତ୍ରଯେପି ଯଃ ପାଦମାଦତ୍ତେ ନୈଵ ଵାଞ୍ଛିତଃ । ହତ୍ଵା ତୁ ଯତ୍ର ଦଣ୍ଡେନ ଗ୍ରାହ୍ଯତେ ଗହନଂ ହି ତତ୍ ।। ୨୮୮.

ତିନି ପ୍ରକାର ଚାଲିରେ ଯଦି ଘୋଡ଼ା ଇଚ୍ଛାମତେ ପାଦ ନେଉନାହିଁ, ତେବେ ଛଡ଼ି ଦେଇ, ଗଭୀରତାକୁ ଧରିବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ଉପାୟ ହେଉଛି।

ଖଲୀକୃତ୍ଯ ଚୁଷ୍କେଣ ତୁରଙ୍ଗୋ ଵଲ୍ଗଯାନ୍ଯଯା । ଉଚ୍ଛ୍ଵାସ୍ଯ ଗ୍ରାହ୍ଯତେଽନ୍ଯତ୍ର ତତ୍ସ୍ଯାଦୁଚ୍ଛ୍ଵାସନଂ ପୁନଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାକୁ ଚୁଚୁକି ଓ ଅନ୍ୟ ଲଗାମ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଗତ କରି, ଅନ୍ୟଠାରେ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ, ଏହାକୁ ପୁନଃ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଵଭାଵଂ ଵହିରସ୍ଯନ୍ତଂ ତସ୍ଯାଂ ଦିଶି ପଦାଯନଂ । ନିଯୋଜ୍ଯ ଗ୍ରାହଯେତ୍ତତ୍ତୁ ମୁଖଵ୍ଯାଵର୍ତ୍ତନଂ ମତମ୍ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଚଳାଚଳକୁ ବାହାରକୁ ନେଇ, ସେଇ ଦିଗରେ ପାଦ ରଖି, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା କୁହାଯାଏ।

ଗ୍ରାହଯିତ୍ଵା ତତଃ ପାଦଂ ତ୍ରିଵିଧାସୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ସାଧଯେତ୍ ପଞ୍ଚଧାରାସୁ କ୍ରମଶୋ ମଣ୍ଡଲାଦିଷୁ ।। ୨୮୮.

ତିନିପ୍ରକାରେ ପାଦକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଯଥାଯଥିକ୍ରମେ, ପଞ୍ଚଧାରାକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ମଣ୍ଡଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଚଳାଚଳରେ ସାଧିବା ଉଚିତ।

ଆଜନୋର୍ଦ୍ଧାନନଂ ଵାହଂ ଶିଥିଲଂ ଵାହଯେତ୍ ସୁଧୀଃ । ଅଙ୍ଗେଷୁ ଲାଘଵଂ ଯାଵତ୍ତାଵତ୍ତଂ ଵାହଯେଦ୍ଧଯଂ ।। ୨୮୮.

ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଉରୁ ଉଠାଇ କିମ୍ବା ଢିଲା କରି ଘୋଡ଼ାକୁ ଚଳାଇବା ଉଚିତ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ହଳୁକ ରଖିପାରିବେ।

ମୃଦୁଃ ସ୍କନ୍ଧେ ଲଘୁର୍ଵକ୍ତ୍ରେ ଶିଥିଲଃ ସର୍ଵସନ୍ଧିଷୁ । ଯଦା ସ ସାଦିନୋ ଵଶ୍ଯଃ ସଙ୍ଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ତଦା ହଯଂ ।। ୨୮୮.

ଯେତେବେଳେ ଘୋଡ଼ା କାନ୍ଧରେ ମୃଦୁ, ମୁହଁରେ ହଳୁକ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଧିରେ ଢିଲା ଓ ଅଶ୍ୱାରୋହୀଙ୍କୁ ଅନୁଗତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଧରିବା ଉଚିତ।

ନ ତ୍ଯଜେତ୍ ପଶ୍ଚିମଂ ପାଦଂ ଯଦା ସାଧୁର୍ଭଵେତ୍ତଦା । ତଦାକୃଷ୍ଟିର୍ଵ୍ଵିଧାତଵ୍ଯା ପାଣିଭ୍ଯାମିହ ଵଲ୍ଗଯା ।। ୨୮୮.

ପଛ ପାଦକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯେତେବେଳେ ଘୋଡ଼ା ଅନୁଗତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ହାତରେ ଲଗାମ ଟାଣିବା ଉଚିତ।

ତତ୍ର ତ୍ରିକୋ ଯଥା ତିଷ୍ଠେଦୁଦ୍ଗ୍ରୀଵୋଶ୍ଵଃ ସମାନନଃ । ଧରାଯାଂ ପଶ୍ଚିମୌ ପାଦୌ ଅନ୍ତରୀଶେ ଯଦାଶ୍ରଯୌ ।। ୨୮୮.

ଏଠାରେ ତ୍ରିକୋଣ ଭଳି ଯେପରି ଦଢ଼ ରହିଥାଏ, ଉଠା ଗଳା ଓ ସମାନ ମୁହଁ ଥିବା ଘୋଡ଼ା, ଯେତେବେଳେ ପଛ ପାଦ ଭୂମିରେ ରହେ ଓ ଭିତର ଦୁଇଟି ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ।

ତଦା ସନ୍ଧାରଣଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଗାଠଵାହଞ୍ଚ ମୁଷ୍ଟିନା । ସହସୈଵଂ ସମାକୃଷ୍ଟୋ ଯସ୍ତୁରଙ୍ଗୋ ନ ତିଷ୍ଠତି ।। ୨୮୮.

ତେବେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ରଖିବା ଉଚିତ, ମୁଷ୍ଟିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ହଠାତ୍ ଟାଣିଲେ ଯଦି ଘୋଡ଼ା ଦଢ଼ ରହେନାହିଁ।

ଶରୀରଂ ଵିକ୍ଷିପନ୍ତଞ୍ଚ ସାଧଯେନ୍ମଣ୍ଡଲଭ୍ରମୈଃ । କ୍ଷିପେତ୍ ସ୍କନ୍ଧଞ୍ଚ ଯୋ ଵାହଂ ସ ଚ ସ୍ଥାପ୍ଯୋ ହି ଵଲ୍ଗଯା ।। ୨୮୮.

ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ା ଦେହ ହଲାଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ; ଯଦି ଏହା କାନ୍ଧ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତେବେ ଲଗାମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ।

ଗୋମଯଂ ଲଵଣଂ ମୂତ୍ରଂ କ୍କଥିତଂ ମୃତ୍ସମନ୍ଵିତମ୍ । ଅଙ୍ଗଲେପୋ ମକ୍ଷିକାଦିଦଂଶଶ୍ରମଵିନାଶନଃ ।। ୨୮୮.

ଗୋମୟ, ଲୁଣ, ଗୋମୂତ୍ର ଏବଂ ମାଟି ମିଶାଇ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଏହି ଲେପ ଦେହରେ ଲଗାଇଲେ ମକି, ମାଛି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୀଟ ଦଂଶନ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଅସୁବିଧା ଦୂର ହୁଏ।

ମଧ୍ଯେ ଭଦ୍ରାଦିଜାତୀନାଂ ମଣ୍ଡୋ ଦେଯୋ ହି ସାଦିନା । ଦର୍ଶନଂ ଭୋତତୀକ୍ଷସ୍ଯ ନିରୁତ୍ସାହଃ କ୍ଷୁଧା ହଯଃ ।। ୨୮୮.

ଭଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ଜାତିର ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ ସହ ମଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ା ଖାଇବା ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ଅନୁତ୍ସାହି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଖାଲି ପେଟ ରହିଛି।

ଯଥା ଵଶ୍ଯସ୍ତଥା ଶିକ୍ଷା ଵିନଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯତିଵାହିତାଃ । ଅଵାହିତା ନ ସିଧ୍ଯନ୍ତି ତୁଙ୍ଗଵକ୍ତ୍ରାଂଶ୍ଚ ଵାହଯେତ୍ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ତାହାକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ। ବେଶି ଜୋର କରି ଚଲାଇଲେ ଘୋଡ଼ା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଆଉ ଅତି କମ୍ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ। ଉଚ୍ଚ ମୁହଁ ଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ଚଲାଇବା ଉଚିତ।

ସମ୍ପୀଡ୍ଯ ଜାନୁଯୁଗ୍ମେନ ସ୍ଥିରମୁଷ୍ଟିସ୍ତୁରଙ୍ଗମଂ । ଗୋମୂତ୍ରାକୁଟିଲା ଵେଣଈ ପଦ୍ମମଣ୍ଡଲମାଲିକା ।। ୨୮୮.

ଦୁଇ ଘୁଁଡି ଦ୍ୱାରା ଚାପି ଏବଂ ମଜବୁତ ହାତରେ ଧରି ଘୋଡ଼ାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଯାଏ। ଏହିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ଗୋମୂତ୍ର, ମୁଡି ଦୂରୁ ତିଆରି ଦଉରି ଓ ପଦ୍ମ ଆକାରର ମାଳା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ସଂକ୍ଷିପ୍ତଞ୍ଚୈଵ ଵିକ୍ଷିପ୍ତଂ କୁଞ୍ଚିତଞ୍ଚ ଯଥାଚିତମ୍ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାକୁ ଚାହିଁଲେ ସଂକୁଚିତ, ପ୍ରସାରିତ, ବାଙ୍କା କିମ୍ବା ଯେପରି ଚାହିଁବେ ସେପରି ଆକୃତି ଦେଇ ପାରିବେ।

ଵଲ୍ଗିତାଵଲ୍ଗିତୌ ଚୈଵ ଷୋଢା ଚେତ୍ଥମୁଦାହୃତମ୍ । ଵିଥୀଧନୁଃଶତଂ ଯାଵଦଶୀତିର୍ନ୍ନଵତିସ୍ତଥା ।। ୨୮୮.

ଲାଫ ଓ ପ୍ରତିଲାଫ ମିଶି ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାର ଚଳନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ଚଳନ ଏକ ରାସ୍ତାରେ ଶତଧନୁ, ଅସୀ ଓ ନବତି ଧନୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ।