ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅକର୍ମ୍ମଜ୍ଞୋଽନୁପାଯଜ୍ଞୋ ଵେଗାସକ୍ତୋଽତିକୋପନଃ । ଘନଦଣ୍ଡରତିଚ୍ଛିଦ୍ରେ ଯଃ ସମୋପି ନ ଵ୍ଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୮.

ଯିଏ କାମ କଣ ଜାଣେନି, ଉପାୟ ଅଜ୍ଞାନୀ, ତୀବ୍ର ଗତିକୁ ଆସକ୍ତ, ବେଶି କ୍ରୁଧ୍ଧ, ଏବଂ କଠୋର ଶାସନରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ—ସେ ଯଦିଓ ସମାନ ହୁଏ, ତଥାପି ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

ଉପାଯଜ୍ଞୋଽଥ ଚିତ୍ତଜ୍ଞୋ ଵିଶୁଦ୍ଧୋ ଦୋପନାଶନଃ । ଗୁଣାର୍ଜ୍ଜନପରୋ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵ୍ଵକର୍ମ୍ମଵିଶାରଦଃ ।। ୨୮୮.

ଯିଏ ଉପାୟ ଜାଣେ, ମନକୁ ବୁଝେ, ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଦୋଷକୁ ଦୂର କରେ, ସଦା ଗୁଣ ଆର୍ଜନ କରିବାରେ ଲାଗିଥାଏ, ସମସ୍ତ କାମରେ ପାରଙ୍ଗତ—

ପ୍ରଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତ୍ଵାଽଥ ଚିତ୍ତଜ୍ଞୋ ଵିଶୁଦ୍ଧୋ ଦୋଷନାଶନଃ । ଗୁଣାର୍ଜ୍ଜନପରୋ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵ୍ଵକର୍ମ୍ମଵିଶାରଦଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନକୁ ବୁଝି, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଦୋଷକୁ ଦୂର କରି, ସଦା ଗୁଣ ଆର୍ଜନରେ ଲାଗିଥିବା, ସମସ୍ତ କାମରେ ପାରଙ୍ଗତ—

ଆରୁହ୍ଯ ସହସା ନୈଵ ତାଡ଼ନୀଯୋ ହଯୋତ୍ତମଃ । ତାଡ଼ନାଦ୍ ଭଯମାପ୍ନୋତି ଭଯାନ୍ମୋହଶ୍ଚ ଜାଯତେ ।। ୨୮୮.

ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ ହଠାତ୍ ଦୌଡ଼ାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏପରି ଦୌଡ଼ାଇଲେ ଭୟ ହୁଏ, ଭୟରୁ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ପ୍ରାତଃ ସାଦୀ ପ୍ଲୁତେନୈଵ ଵଲ୍ଗାମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଚାଲଯେତ୍ । ମନ୍ଦଂ ମନ୍ଦଂ ଵିନା ନାଲଂ ଧୃତଵଲ୍ଗୋ ଦିନାନ୍ତରେ ।। ୨୮୮.

ସକାଳେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଉଛାଳିବା ଦ୍ୱାରା, ମୁହଁର ଲଗାମ ଉଠାଇ ଚଳାଇବା ଉଚିତ୍; ଅନ୍ୟ ଦିନ ଧୀରେ ଧୀରେ, ଦୃଢ଼ ଲଗାମ ଧରି ଚଳାଇବା ଉଚିତ୍, କେବେ ଲଗାମ ବିନା ନୁହେଁ।

ପ୍ରୋକ୍ତମାଶ୍ଵସନଂ ସାମଭେଦୋଽଶ୍ଵେନ ନିଯୋଜ୍ଯତେ । କଷାଦିତାଡ଼ନଂ ଦଣ୍ଡୋ ଦାନଂ କାଲସହିଷ୍ଣୁତା ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ା ପାଳନର ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ବୁଝେଇବା, ଭାଗକରିବା, ଚାବୁକ ବ୍ୟବହାର, ଦଣ୍ଡ ଦେବା, ପୁରସ୍କାର ଦେବା, ଓ ସମୟ ପ୍ରତି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରଖିବା।

ପୂର୍ଵ୍ଵପୂର୍ଵ୍ଵଵିଶୁଦ୍ଧୌ ତୁ ଵିଦଧ୍ଯାଦୁତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍ । ଜିହ୍ଵାତଲେ ଵିନାଯୋଗଂ ଵିଦଧ୍ଯାଦ୍ଵାହନେ ହଯେ ।। ୨୮୮.

ପୂର୍ବରୁ ଶୁଦ୍ଧି କରି, ପରବର୍ତ୍ତୀ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ଜିଭ ଚଳାଉ ନାହିଁ, ତେବେ ଘୋଡ଼ା ପାଳନରେ ଏହି ଉପାୟ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍।

ଗୁଣେତରଶତାଂ ଵଲ୍ଗାଂ ସୃକ୍କଣ୍ଯା ସହ ଗାହଯେତ୍ । ଵିସ୍ମାର୍ଯ୍ଯ ଵାହନଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଛିଥିଲାନାଂ ଶନୈଃ ଶନୈଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାକୁ ଲଗାମ ଓ ମୁହଁର ଲୋହା ସହିତ ଶତବାରି ଘୁଞ୍ଚାଇବା ଉଚିତ୍; ଯେଉଁଠି ଅଳସ, ସେଠି ଧୀରେ ଧୀରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ୍।

ହଯଂ ଜିହ୍ଵାଙ୍ଗମାହୀନେ ଜିହ୍ଵାଗ୍ରନ୍ଥିଂ ଵିମୋଚଯେତ୍ । ଗାଟତାଂ ମୋଚଯେତ୍ତାଵଦ୍ଯାଵତ୍ ସ୍ତୋଭଂ ନ ମୁଞ୍ଚତି ।। ୨୮୮.

ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାର ଜିଭ ଚଳାଉ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଜିଭର ଗଠିକୁ ଖୋଲିଦେବା ଉଚିତ୍; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଣ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଢିଲା କରିବା ଉଚିତ୍।

କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଛ୍ରତମୁରସ୍ତ୍ରାଣମଵିଲାଲଞ୍ଚ ମୁଞ୍ଚତି । ଊଦ୍ର୍ଧ୍ଵାନନଃ ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ଯସ୍ତସ୍ଯୋରସ୍ତ୍ରାଣମଶ୍ଲଥମ୍ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ଛାତିର ବାନ୍ଧ ବନେଇବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ସେ ଏହାକୁ ଖୋଲିଦେଉଛି, ତେବେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯାହାର ମୁଣ୍ଡ ନିଜର ଧାରଣାରୁ ଉଁଚା ରହେ, ସେଠିଏ ଏହି ବାନ୍ଧ ଠିକ୍ ଭାବେ ଫିଟ୍ ହୁଏନାହିଁ।

ଵିଧାଯ ଵାହଯେଦ୍ଦୁଷ୍ଟ୍ଯା ଲୀଲଯା ସାଦିସତ୍ତମଃ । ତସ୍ଯ ସଵ୍ଯେନ ପୂର୍ଵେଣ ସଂଯୁକ୍ତଂ ସଵ୍ଯଵଲ୍ଗଯା ।। ୨୮୮.

ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷିତ ଘୋଡ଼ାକୁ କୌଶଳରେ ଚଳାଇବା ଉଚିତ୍; ତାହାର ବାମ ଲଗାମକୁ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଯୋଗାଇ, ବାମ ଲଗାମ ସହିତ ଚଳାଇବା ଉଚିତ୍।

ଯଃ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ପଶ୍ଚିମଂ ପାଦଂ ଗୃହୀତସ୍ତେନ ଦକ୍ଷିଣଃ । କ୍ରମେଣାନେନ ଯୋ ସେଵାଂ କୁରୁତେ ଵାମଵଲ୍ଗଯା ।। ୨୮୮.

ଯିଏ ପଛ ପାଦ ଧରେ, ସେ ଦ୍ୱାରା ଡାହାଣ ପାଦ ଧରାଯାଏ; ଏହି କ୍ରମରେ ବାମ ଲଗାମ ସହିତ ସେବା କରାଯାଏ।

ପାଦୌ ତେନାପି ପାଦଃ ସ୍ଯାଦ୍ଗୃହୀତୋ ଵାମ ଏଵ ହି । ଅଗ୍ନେ ଚେଚ୍ଚରଣେ ତ୍ଯକ୍ତେ ଜାଯତେ ସୁଦୃଢାସନଂ ।। ୨୮୮.

ଏହି ଉପାୟରେ ପାଦ ଧରାଯାଏ, ଏବଂ ସେ ସଦା ବାମ ପାଦ ହୁଏ; ଯଦି ପାଦ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ତେବେ ଦୃଢ଼ ଆସନ ହୁଏ।

ଯୌ ହୃତୌ ଦୁଷ୍କରେ ଚୈଵ ମୋଟକେ ନାଟକାଯନଂ । ସଵ୍ଯହୀନଂ ଖଲୀକାରୋ ହନନେ ଗୁଣନେ ତଥା ।। ୨୮୮.

ଯେଉଁଠି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା କଷ୍ଟକର, କିମ୍ବା ମୁହଁର ଲୋହା ଖେଳରେ, କିମ୍ବା ଦେଖାଣିରେ, ବାମ ଲଗାମ ନଥିଲେ, ସେଠି ଅନୁଶାସନ ଓ ଗଣନା ଦୁହିଁରେ ଅନିୟମିତ ହୁଏ।

ସ୍ଵବାଵଂ ହି ତୁରଙ୍ଗସ୍ଯ ମୁଖଵ୍ଯାଵର୍ତ୍ତନଂ ପୁନଃ । ନ ଚୈଵେତ୍ଥଂ ତୁରଙ୍ଗାଣାଂ ପାଦଗ୍ରହଣହେତଵଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଚରିତ୍ର ହେଉଛି ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା; କିନ୍ତୁ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପାଦ ଧରିବାର କାରଣ ଏପରି ନୁହେଁ।

ଵିଶ୍ଵସ୍ତଂ ହଯମାଲୋକ୍ଯ ଗାଢ଼ମାପୀଡ୍ଯ ଚାସନଂ । ରୋକଯିତ୍ଵା ମୁଖେ ପାଦଂ ଗ୍ରାହ୍ଯତୋ ଲୋକନଂ ହିତଂ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାଟିକୁ ଭରସାରେ ଦେଖି, ଆସନକୁ ଭଲଭାବେ ଚାପି, ମୁହଁକୁ ପାଦରେ ରୋକି, ଲଗାମକୁ ଧରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଗାଢ଼ମାପୀଡ୍ଯ ରାଗାଭ୍ଯାଂ ଵଲ୍ଗାମାକୃଷ୍ଯ ଗୃହ୍ଯତେ । ତଦ୍ଵନ୍ଧନାଦ୍ ଯୁଗ୍ମପାଦଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଵକ୍କନମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୮୮.

ଉରୁଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ଚାପି, ସ୍ନେହରେ ଲଗାମ ଟାଣିଲେ ଘୋଡ଼ା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୁଏ; ଏହିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଦୁଇଟି ପାଦ ଓ ମୁହଁକୁ ମଧ୍ୟ ଚାଲାଯାଏ।

ସଂଯୋଜ୍ଯ ଵଲ୍ଗଯା ପାଦାନ୍ ଵଲ୍ଗାମାମୋଚ୍ଯ ଵାଞ୍ଛିତମ୍ । ଵାହ୍ଯପାର୍ଷ୍ଣିପ୍ରଯୋଗାତ୍ତୁ ଯତ୍ର ତତ୍ତାଡ଼ନଂ ମତମ୍ ।। ୨୮୮.

ଲଗାମ ସହ ପାଦକୁ ଯୋଡ଼ି, ଇଚ୍ଛାମତେ ଢିଲା କରି, ବାହାର ପାଦର ଏଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠାରେ ଲାଗିବା, ସେଠାରେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ମନେ କରାଯାଏ।

ପ୍ରଲଯାଵିପ୍ଲଵେ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କ୍ରମେଣାନେନ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ମୋଟନେନ ଚତୁର୍ଥେନ ଵିଧିରେଷ ଵିଧୀଯତେ ।। ୨୮୮.

ବିକ୍ଷୋଭ ଓ ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଜାଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଏହିପରି ଚାଲିବା ଉଚିତ; ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାରରେ ଏହି ବିଧି ନିର୍ବାହ କରାଯାଏ।

ନାଧତ୍ତେଽଧଶ୍ଚ ଯଃ ପାଦଂ ଯୋଽସ୍ଵୋ ଲଘୁନି ମଣ୍ଡଲେ । ମୋଟନୋଦ୍ଵକ୍କନାଭ୍ଯାନ୍ତୁ ଗ୍ରାହଯେତ୍ ପାଦମୀଶିତଂ ।। ୨୮୮.

ଯିଏ ପାଦକୁ ତଳେ ରଖେ ନାହିଁ, ଓ ଘୋଡ଼ା ହଳୁକ ଚଳାଚଳ କରେ, ସେ ମୁହଁ ଓ ପାଦ ମୁଡ଼ାଇବା ଉପାୟରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ପାଦକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଵଟଯିତ୍ଵାସନେ ଗାଟଂ ମନ୍ଦମାଦାଯ ଯୋ ବ୍ରଜେତ୍ । ଗ୍ରାହ୍ଯତେ ସଂଗ୍ରହାଦ୍ଯତ୍ର ତତ୍ସଂଗ୍ରହଣମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୮୮.

ଆସନକୁ ଭଲଭାବେ ଚାପି, ହଳୁକ ଚାଲିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକତ୍ରିକରଣ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ଏକତ୍ରିକରଣ କୁହାଯାଏ।

ହତ୍ଵା ପାର୍ଶ୍ଵେ ପ୍ରହାରେଣ ସ୍ଥାନସ୍ଥୋ ଵ୍ଯଗ୍ରମାନସମ୍ । ଵଲ୍ଗାମାକୃଷ୍ଯ ପାଦେନ ଗ୍ରାହ୍ଯକଣ୍ଟକପାଯନମ୍ ।। ୨୮୮.

ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଆଘାତ ଦେଇ, ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଥିବାବେଳେ, ପାଦରେ ଲଗାମ ଟାଣି, ଘୋଡ଼ାର ଗଳା ଓ ମୁଣ୍ଡକୁ ଧରିବା ଉଚିତ।

ଉତ୍ଥିତୋ ଯୋଽଙିଗ୍ନଣାନେନ ପାର୍ଷ୍ଣିପାଦାତ୍ତୁରହ୍ଗମଃ । ଗୃହ୍ଯତେ ଯତ୍ ଖଲୀକୃତ୍ଯ ଖଲୀକାରଃ ସ ଚେଷ୍ଯତେ ।। ୨୮୮.

ଏଡ଼ି ଓ ପାଦ ଉପାୟରେ ଘୋଡ଼ା ଉଠିଲେ, ଏହାକୁ ଅନୁଗତ କରି, ଅନୁଗତ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସେଠାରେ କରାଯାଏ।

ଗତିତ୍ରଯେପି ଯଃ ପାଦମାଦତ୍ତେ ନୈଵ ଵାଞ୍ଛିତଃ । ହତ୍ଵା ତୁ ଯତ୍ର ଦଣ୍ଡେନ ଗ୍ରାହ୍ଯତେ ଗହନଂ ହି ତତ୍ ।। ୨୮୮.

ତିନି ପ୍ରକାର ଚାଲିରେ ଯଦି ଘୋଡ଼ା ଇଚ୍ଛାମତେ ପାଦ ନେଉନାହିଁ, ତେବେ ଛଡ଼ି ଦେଇ, ଗଭୀରତାକୁ ଧରିବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ଉପାୟ ହେଉଛି।

ଖଲୀକୃତ୍ଯ ଚୁଷ୍କେଣ ତୁରଙ୍ଗୋ ଵଲ୍ଗଯାନ୍ଯଯା । ଉଚ୍ଛ୍ଵାସ୍ଯ ଗ୍ରାହ୍ଯତେଽନ୍ଯତ୍ର ତତ୍ସ୍ଯାଦୁଚ୍ଛ୍ଵାସନଂ ପୁନଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାକୁ ଚୁଚୁକି ଓ ଅନ୍ୟ ଲଗାମ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଗତ କରି, ଅନ୍ୟଠାରେ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ, ଏହାକୁ ପୁନଃ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଵଭାଵଂ ଵହିରସ୍ଯନ୍ତଂ ତସ୍ଯାଂ ଦିଶି ପଦାଯନଂ । ନିଯୋଜ୍ଯ ଗ୍ରାହଯେତ୍ତତ୍ତୁ ମୁଖଵ୍ଯାଵର୍ତ୍ତନଂ ମତମ୍ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଚଳାଚଳକୁ ବାହାରକୁ ନେଇ, ସେଇ ଦିଗରେ ପାଦ ରଖି, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା କୁହାଯାଏ।

ଗ୍ରାହଯିତ୍ଵା ତତଃ ପାଦଂ ତ୍ରିଵିଧାସୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ସାଧଯେତ୍ ପଞ୍ଚଧାରାସୁ କ୍ରମଶୋ ମଣ୍ଡଲାଦିଷୁ ।। ୨୮୮.

ତିନିପ୍ରକାରେ ପାଦକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଯଥାଯଥିକ୍ରମେ, ପଞ୍ଚଧାରାକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ମଣ୍ଡଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଚଳାଚଳରେ ସାଧିବା ଉଚିତ।

ଆଜନୋର୍ଦ୍ଧାନନଂ ଵାହଂ ଶିଥିଲଂ ଵାହଯେତ୍ ସୁଧୀଃ । ଅଙ୍ଗେଷୁ ଲାଘଵଂ ଯାଵତ୍ତାଵତ୍ତଂ ଵାହଯେଦ୍ଧଯଂ ।। ୨୮୮.

ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଉରୁ ଉଠାଇ କିମ୍ବା ଢିଲା କରି ଘୋଡ଼ାକୁ ଚଳାଇବା ଉଚିତ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ହଳୁକ ରଖିପାରିବେ।

ମୃଦୁଃ ସ୍କନ୍ଧେ ଲଘୁର୍ଵକ୍ତ୍ରେ ଶିଥିଲଃ ସର୍ଵସନ୍ଧିଷୁ । ଯଦା ସ ସାଦିନୋ ଵଶ୍ଯଃ ସଙ୍ଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ତଦା ହଯଂ ।। ୨୮୮.

ଯେତେବେଳେ ଘୋଡ଼ା କାନ୍ଧରେ ମୃଦୁ, ମୁହଁରେ ହଳୁକ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଧିରେ ଢିଲା ଓ ଅଶ୍ୱାରୋହୀଙ୍କୁ ଅନୁଗତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଧରିବା ଉଚିତ।