ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଦ୍ଵିଜାନାଂ ସତ୍ଯଵାକ୍ଯେନ ସୋମସ୍ଯ ଗରୁଡସ୍ଯ ଚ । ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ଵରୁଣସ୍ଯୈଵ ପଵନସ୍ଯ ବଲେନ ଚ ।। ୨୮୮.

ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ସତ୍ୟବାଣୀ, ଏବଂ ସୋମ, ଗରୁଡ଼, ରୁଦ୍ର, ବରୁଣ ଓ ପବନଙ୍କର ବଳ ଦ୍ୱାରା,

ହୁତାଶନସ୍ଯ ଦୀପ୍ତ୍ଯା ଚ ସ୍ମର ଜାତି ତୁରଙ୍ଗମ । ସ୍ମର ରାଜେନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରସ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ଯଵାକ୍ଯମନୁସ୍ମର ।। ୨୮୮.

ଅଗ୍ନିର ତେଜସ୍ୱୀ ଆଲୋକରେ, ଘୋଡ଼ା, ତୁମେ ତୁମ ଜନ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କର; ରାଜାର ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ତୁମର ସତ୍ୟବାଣୀକୁ ମନେ ପକା।

ସମର ତ୍ଵଂ ଵାରୁଣୀଂ କନ୍ଯାଂ ସ୍ମର ତ୍ଵଂ କୌସ୍ତୁଭଂ ମଣିଂ । କ୍ଷୀରୋଦସାଗରେ ଚୈଵ ମଥ୍ଯମାନେ ସୁରାସୁରୈଃ ।। ୨୮୮.

ତୁମେ ବରୁଣଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ସ୍ମରଣ କର, କୌସ୍ତୁଭ ମଣିକୁ ମଧ୍ୟ ମନେ ପକା, ଯାହା କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ।

ତତ୍ର ଦେଵକୁଲେ ଜାତଃ ସ୍ଵଵାକ୍ଯଂ ପରିପାଲଯ । କୁଲେ ଜାତସ୍ତ୍ଵମଶ୍ଵାନାଂ ମିତ୍ରଂ ମେ ଭଵ ଶାଶ୍ଵତମ୍ ।। ୨୮୮.

ଦେବମାନଙ୍କ ଗୃହରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ତୁମେ ନିଜ କଥା ପାଳନ କର; ଘୋଡ଼ା କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ମୋର ଚିରକାଳର ସାଥୀ ହେଉ।

ଶ୍ରୃଣୁ ମିତ୍ର ତ୍ଵମେତଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧୋ ମେ ଭଵ ଵାହନ । ଵିଜଯଂ ରକ୍ଷ ମାଞ୍ଚୈଵ ସମରେ ସିଦ୍ଧିମାଵହ ।। ୨୮୮.

ମୋ ସାଥୀ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ; ତୁମେ ମୋର ସିଦ୍ଧ ବାହନ ହେଉ, ମୋର ବିଜୟକୁ ରକ୍ଷା କର, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ସଫଳତା ଦିଅ।

ତଵ ପୃଷ୍ଠଂ ସମାରୁହ୍ଯ ହତା ଦୈତ୍ଯାଃ ସୁରୈଃ ପୁରା । ଅଧୁନା ତ୍ଵାଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଜେଷ୍ଯାମି ରିପୁଵାହିନୀଂ ।। ୨୮୮.

ତୁମ ପିଠିରେ ଚଢ଼ି ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବେ ଦାନବମାନେକୁ ବଧ କରିଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଜିତିବି।

ପର୍ଯ୍ଯାନଯେଦ୍ଧଯଂ ସାଦୀ ଵାହଯେଦ୍ ଯୁଦ୍ଧତୋ ଜଯଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ଉଚିତ୍, ଯୁଦ୍ଧରେ ଏହାକୁ ଚଲାଇଲେ ବିଜୟ ମିଳେ।

ସଞ୍ଜାତାଃ ସ୍ଵଶରୀରେଣ ଦୋଷାଃ ପ୍ରାଯେଣ ଵାଜିନାଂ । ହନ୍ଯନ୍ତେଽତିପ୍ରଯତ୍ନେନ ଗୁଣାଃ ସାଦିଵରୈଃ ପୁନଃ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାର ଦେହରେ ଯେଉଁ ଦୋଷ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବହୁତ ଚେଷ୍ଟା କରି ଦୂର କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅବହେଳା କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ହରାଇ ଦିଅନ୍ତି।

ସହଜା ଇଵ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଗୁଣାଃ ସାଦିଵରୋଦ୍ଭଵାଃ । ନାଶଯନ୍ତି ଗୁଣାନନ୍ଯେ ସାଦିନଃ ସହଜାନପି ।। ୨୮୮.

ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଭାବିକ ଲାଗେ; ଅନ୍ୟ ଅଶିକ୍ଷିତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଗୁଣକୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିପାରନ୍ତି।

ଗୁଣାନେକୋ ଵିଜାନାତି ଵେତ୍ତି ଦୋଷାଂସ୍ତଥାଽପରଃ । ଧନ୍ଯୋ ଧୀମାନ୍ ହଯଂ ଵେତ୍ତି ନୋଭଯଂ ଵେତ୍ତି ମନ୍ଦଧୀଃ ।। ୨୮୮.

କେହି କେବଳ ଗୁଣକୁ ଜାଣନ୍ତି, କେହି ଦୋଷକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଯିଏ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସେଠିଏ ଘୋଡ଼ାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣେ; ଯିଏ ମୁଢ଼, ସେ ଦୁଇଟିଏ ଉପରେ ଅଜ୍ଞାନୀ।

ଅକର୍ମ୍ମଜ୍ଞୋଽନୁପାଯଜ୍ଞୋ ଵେଗାସକ୍ତୋଽତିକୋପନଃ । ଘନଦଣ୍ଡରତିଚ୍ଛିଦ୍ରେ ଯଃ ସମୋପି ନ ଵ୍ଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୮.

ଯିଏ କାମ କଣ ଜାଣେନି, ଉପାୟ ଅଜ୍ଞାନୀ, ତୀବ୍ର ଗତିକୁ ଆସକ୍ତ, ବେଶି କ୍ରୁଧ୍ଧ, ଏବଂ କଠୋର ଶାସନରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ—ସେ ଯଦିଓ ସମାନ ହୁଏ, ତଥାପି ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

ଉପାଯଜ୍ଞୋଽଥ ଚିତ୍ତଜ୍ଞୋ ଵିଶୁଦ୍ଧୋ ଦୋପନାଶନଃ । ଗୁଣାର୍ଜ୍ଜନପରୋ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵ୍ଵକର୍ମ୍ମଵିଶାରଦଃ ।। ୨୮୮.

ଯିଏ ଉପାୟ ଜାଣେ, ମନକୁ ବୁଝେ, ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଦୋଷକୁ ଦୂର କରେ, ସଦା ଗୁଣ ଆର୍ଜନ କରିବାରେ ଲାଗିଥାଏ, ସମସ୍ତ କାମରେ ପାରଙ୍ଗତ—

ପ୍ରଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତ୍ଵାଽଥ ଚିତ୍ତଜ୍ଞୋ ଵିଶୁଦ୍ଧୋ ଦୋଷନାଶନଃ । ଗୁଣାର୍ଜ୍ଜନପରୋ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵ୍ଵକର୍ମ୍ମଵିଶାରଦଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନକୁ ବୁଝି, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଦୋଷକୁ ଦୂର କରି, ସଦା ଗୁଣ ଆର୍ଜନରେ ଲାଗିଥିବା, ସମସ୍ତ କାମରେ ପାରଙ୍ଗତ—

ଆରୁହ୍ଯ ସହସା ନୈଵ ତାଡ଼ନୀଯୋ ହଯୋତ୍ତମଃ । ତାଡ଼ନାଦ୍ ଭଯମାପ୍ନୋତି ଭଯାନ୍ମୋହଶ୍ଚ ଜାଯତେ ।। ୨୮୮.

ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ ହଠାତ୍ ଦୌଡ଼ାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏପରି ଦୌଡ଼ାଇଲେ ଭୟ ହୁଏ, ଭୟରୁ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ପ୍ରାତଃ ସାଦୀ ପ୍ଲୁତେନୈଵ ଵଲ୍ଗାମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଚାଲଯେତ୍ । ମନ୍ଦଂ ମନ୍ଦଂ ଵିନା ନାଲଂ ଧୃତଵଲ୍ଗୋ ଦିନାନ୍ତରେ ।। ୨୮୮.

ସକାଳେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଉଛାଳିବା ଦ୍ୱାରା, ମୁହଁର ଲଗାମ ଉଠାଇ ଚଳାଇବା ଉଚିତ୍; ଅନ୍ୟ ଦିନ ଧୀରେ ଧୀରେ, ଦୃଢ଼ ଲଗାମ ଧରି ଚଳାଇବା ଉଚିତ୍, କେବେ ଲଗାମ ବିନା ନୁହେଁ।

ପ୍ରୋକ୍ତମାଶ୍ଵସନଂ ସାମଭେଦୋଽଶ୍ଵେନ ନିଯୋଜ୍ଯତେ । କଷାଦିତାଡ଼ନଂ ଦଣ୍ଡୋ ଦାନଂ କାଲସହିଷ୍ଣୁତା ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ା ପାଳନର ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ବୁଝେଇବା, ଭାଗକରିବା, ଚାବୁକ ବ୍ୟବହାର, ଦଣ୍ଡ ଦେବା, ପୁରସ୍କାର ଦେବା, ଓ ସମୟ ପ୍ରତି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରଖିବା।

ପୂର୍ଵ୍ଵପୂର୍ଵ୍ଵଵିଶୁଦ୍ଧୌ ତୁ ଵିଦଧ୍ଯାଦୁତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍ । ଜିହ୍ଵାତଲେ ଵିନାଯୋଗଂ ଵିଦଧ୍ଯାଦ୍ଵାହନେ ହଯେ ।। ୨୮୮.

ପୂର୍ବରୁ ଶୁଦ୍ଧି କରି, ପରବର୍ତ୍ତୀ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ଜିଭ ଚଳାଉ ନାହିଁ, ତେବେ ଘୋଡ଼ା ପାଳନରେ ଏହି ଉପାୟ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍।

ଗୁଣେତରଶତାଂ ଵଲ୍ଗାଂ ସୃକ୍କଣ୍ଯା ସହ ଗାହଯେତ୍ । ଵିସ୍ମାର୍ଯ୍ଯ ଵାହନଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଛିଥିଲାନାଂ ଶନୈଃ ଶନୈଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାକୁ ଲଗାମ ଓ ମୁହଁର ଲୋହା ସହିତ ଶତବାରି ଘୁଞ୍ଚାଇବା ଉଚିତ୍; ଯେଉଁଠି ଅଳସ, ସେଠି ଧୀରେ ଧୀରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ୍।

ହଯଂ ଜିହ୍ଵାଙ୍ଗମାହୀନେ ଜିହ୍ଵାଗ୍ରନ୍ଥିଂ ଵିମୋଚଯେତ୍ । ଗାଟତାଂ ମୋଚଯେତ୍ତାଵଦ୍ଯାଵତ୍ ସ୍ତୋଭଂ ନ ମୁଞ୍ଚତି ।। ୨୮୮.

ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାର ଜିଭ ଚଳାଉ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଜିଭର ଗଠିକୁ ଖୋଲିଦେବା ଉଚିତ୍; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଣ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଢିଲା କରିବା ଉଚିତ୍।

କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଛ୍ରତମୁରସ୍ତ୍ରାଣମଵିଲାଲଞ୍ଚ ମୁଞ୍ଚତି । ଊଦ୍ର୍ଧ୍ଵାନନଃ ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ଯସ୍ତସ୍ଯୋରସ୍ତ୍ରାଣମଶ୍ଲଥମ୍ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ଛାତିର ବାନ୍ଧ ବନେଇବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ସେ ଏହାକୁ ଖୋଲିଦେଉଛି, ତେବେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯାହାର ମୁଣ୍ଡ ନିଜର ଧାରଣାରୁ ଉଁଚା ରହେ, ସେଠିଏ ଏହି ବାନ୍ଧ ଠିକ୍ ଭାବେ ଫିଟ୍ ହୁଏନାହିଁ।

ଵିଧାଯ ଵାହଯେଦ୍ଦୁଷ୍ଟ୍ଯା ଲୀଲଯା ସାଦିସତ୍ତମଃ । ତସ୍ଯ ସଵ୍ଯେନ ପୂର୍ଵେଣ ସଂଯୁକ୍ତଂ ସଵ୍ଯଵଲ୍ଗଯା ।। ୨୮୮.

ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷିତ ଘୋଡ଼ାକୁ କୌଶଳରେ ଚଳାଇବା ଉଚିତ୍; ତାହାର ବାମ ଲଗାମକୁ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଯୋଗାଇ, ବାମ ଲଗାମ ସହିତ ଚଳାଇବା ଉଚିତ୍।

ଯଃ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ପଶ୍ଚିମଂ ପାଦଂ ଗୃହୀତସ୍ତେନ ଦକ୍ଷିଣଃ । କ୍ରମେଣାନେନ ଯୋ ସେଵାଂ କୁରୁତେ ଵାମଵଲ୍ଗଯା ।। ୨୮୮.

ଯିଏ ପଛ ପାଦ ଧରେ, ସେ ଦ୍ୱାରା ଡାହାଣ ପାଦ ଧରାଯାଏ; ଏହି କ୍ରମରେ ବାମ ଲଗାମ ସହିତ ସେବା କରାଯାଏ।

ପାଦୌ ତେନାପି ପାଦଃ ସ୍ଯାଦ୍ଗୃହୀତୋ ଵାମ ଏଵ ହି । ଅଗ୍ନେ ଚେଚ୍ଚରଣେ ତ୍ଯକ୍ତେ ଜାଯତେ ସୁଦୃଢାସନଂ ।। ୨୮୮.

ଏହି ଉପାୟରେ ପାଦ ଧରାଯାଏ, ଏବଂ ସେ ସଦା ବାମ ପାଦ ହୁଏ; ଯଦି ପାଦ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ତେବେ ଦୃଢ଼ ଆସନ ହୁଏ।

ଯୌ ହୃତୌ ଦୁଷ୍କରେ ଚୈଵ ମୋଟକେ ନାଟକାଯନଂ । ସଵ୍ଯହୀନଂ ଖଲୀକାରୋ ହନନେ ଗୁଣନେ ତଥା ।। ୨୮୮.

ଯେଉଁଠି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା କଷ୍ଟକର, କିମ୍ବା ମୁହଁର ଲୋହା ଖେଳରେ, କିମ୍ବା ଦେଖାଣିରେ, ବାମ ଲଗାମ ନଥିଲେ, ସେଠି ଅନୁଶାସନ ଓ ଗଣନା ଦୁହିଁରେ ଅନିୟମିତ ହୁଏ।

ସ୍ଵବାଵଂ ହି ତୁରଙ୍ଗସ୍ଯ ମୁଖଵ୍ଯାଵର୍ତ୍ତନଂ ପୁନଃ । ନ ଚୈଵେତ୍ଥଂ ତୁରଙ୍ଗାଣାଂ ପାଦଗ୍ରହଣହେତଵଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଚରିତ୍ର ହେଉଛି ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା; କିନ୍ତୁ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପାଦ ଧରିବାର କାରଣ ଏପରି ନୁହେଁ।

ଵିଶ୍ଵସ୍ତଂ ହଯମାଲୋକ୍ଯ ଗାଢ଼ମାପୀଡ୍ଯ ଚାସନଂ । ରୋକଯିତ୍ଵା ମୁଖେ ପାଦଂ ଗ୍ରାହ୍ଯତୋ ଲୋକନଂ ହିତଂ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାଟିକୁ ଭରସାରେ ଦେଖି, ଆସନକୁ ଭଲଭାବେ ଚାପି, ମୁହଁକୁ ପାଦରେ ରୋକି, ଲଗାମକୁ ଧରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଗାଢ଼ମାପୀଡ୍ଯ ରାଗାଭ୍ଯାଂ ଵଲ୍ଗାମାକୃଷ୍ଯ ଗୃହ୍ଯତେ । ତଦ୍ଵନ୍ଧନାଦ୍ ଯୁଗ୍ମପାଦଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଵକ୍କନମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୮୮.

ଉରୁଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ଚାପି, ସ୍ନେହରେ ଲଗାମ ଟାଣିଲେ ଘୋଡ଼ା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୁଏ; ଏହିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଦୁଇଟି ପାଦ ଓ ମୁହଁକୁ ମଧ୍ୟ ଚାଲାଯାଏ।

ସଂଯୋଜ୍ଯ ଵଲ୍ଗଯା ପାଦାନ୍ ଵଲ୍ଗାମାମୋଚ୍ଯ ଵାଞ୍ଛିତମ୍ । ଵାହ୍ଯପାର୍ଷ୍ଣିପ୍ରଯୋଗାତ୍ତୁ ଯତ୍ର ତତ୍ତାଡ଼ନଂ ମତମ୍ ।। ୨୮୮.

ଲଗାମ ସହ ପାଦକୁ ଯୋଡ଼ି, ଇଚ୍ଛାମତେ ଢିଲା କରି, ବାହାର ପାଦର ଏଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠାରେ ଲାଗିବା, ସେଠାରେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ମନେ କରାଯାଏ।

ପ୍ରଲଯାଵିପ୍ଲଵେ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କ୍ରମେଣାନେନ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ମୋଟନେନ ଚତୁର୍ଥେନ ଵିଧିରେଷ ଵିଧୀଯତେ ।। ୨୮୮.

ବିକ୍ଷୋଭ ଓ ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଜାଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଏହିପରି ଚାଲିବା ଉଚିତ; ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାରରେ ଏହି ବିଧି ନିର୍ବାହ କରାଯାଏ।