ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତୀବ୍ରୈର୍ନ୍ନ ଚ ପରୈର୍ଦ୍ଦଣ୍ଡୈରଦେଶେ ନ ଚ ତାଡଯେତ୍ । କୀଲାସ୍ଥିସଂକୁଲେ ଚୈଵ ଵିଷମେ କଣ୍ଟକାନ୍ଵିତେ ।। ୨୮୮.

କଠୋର କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ମାର ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଖୁଟି ଓ ଅସ୍ଥିର ଭିଡ଼ ଅଛି, କିମ୍ବା ଅସମ ଏବଂ କାଁଟା ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

ଵାଲୁକାପଙ୍କସଂଚ୍ଛନ୍ନେ ଗର୍ତ୍ତାଗର୍ତ୍ତପ୍ରଦୂଷିତେ । ଅଚିତ୍ତଜ୍ଞୋ ଵିନୋପାଯୈର୍ଵାହନଂ କୁରୁତେ ତୁ ଯଃ ।। ୨୮୮.

ଯେଉଁଠାରେ ବାଲି କିମ୍ବା କାଦୁ ଢାକି ରହିଛି, କିମ୍ବା ଗଡ଼ି ଓ ଗଡ଼ିଆଳ ରାସ୍ତା ଅଛି, ସେଠାରେ ଯିଏ ଅସାବଧାନ ଭାବେ କିମ୍ବା ଠିକ୍ ଉପାୟ ଛାଡ଼ି ଚଲାଏ, ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ।

ସ ଵାହ୍ଯତେ ହଯେନୈଵ ପୃଷ୍ଠସ୍ଥଃ କଟିକାଂ ଵିନା । ଛନ୍ଦଂ ଵିଜ୍ଞାପଯେତ୍ କୋପି ସୁକୃତୀ ଧୀମତାଂ ଵରଃ ।। ୨୮୮.

ଯିଏ ଘୋଡ଼ାର ପିଠିରେ ବସି, କଟିକା ଛାଡ଼ି ଚଢ଼େ, ସେ ଘୋଡ଼ାକୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଜଣାଇବା ଉଚିତ୍; ନୀତିମାନ୍ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ଏହିପରି କରନ୍ତି।

ଅବ୍ଯାସାଦବିଯୋଗାଚ୍ଚ ଵିନାଶାସ୍ତ୍ରଂ ସ୍ଵଵାହକଃ । ସ୍ନାତସ୍ଯ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖସ୍ଯାଥ ଦେଵାନ୍ ଵପୁଷି ଯୋଜଯେତ୍ ।। ୨୮୮.

ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା କିମ୍ବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାରୁ ଘୋଡ଼ା ତାହାର ଶିକ୍ଷା ଭୁଲିଯାଏ; ସ୍ନାନ କରି ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ା ଉପହାର ଦେବା ଉଚିତ୍।

ପ୍ରଣଵାଦିନମୋନ୍ତେନ ସ୍ଵଵୀଜେନ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ବ୍ରହ୍ମା ଚିତ୍ତେ ଵଲେ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵୈନତେଯଃ ପରାକ୍ରମେ ।। ୨୮୮.

ଅନ୍ତେ ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ନିଜ ମନ୍ତ୍ରକ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ: ମନରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବଳରେ ବିଷ୍ଣୁ, ପ୍ରାକ୍ରମରେ ଗରୁଡ଼।

ପାର୍ଶ୍ଵେ ରୁଦ୍ରା ଗୁରୁର୍ବୁଦ୍ଧୌ ଵିଶ୍ଵେଦେଵାଶ୍ଚ ମର୍ମସୁ । ଦୃଗାଵର୍ତ୍ତେ ଦୃଶୀନ୍ଦ୍ଵର୍କୌ କର୍ଣଯୋରଶ୍ଵିନୌ ତଥା ।। ୨୮୮.

ପାଶ୍ୱରେ ରୁଦ୍ର, ବୁଦ୍ଧିରେ ଗୁରୁ, ମର୍ମସ୍ଥଳୀରେ ବିଶ୍ୱଦେବତା, ଦୃଷ୍ଟିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, କାନରେ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ।

ଜଠରେଽଗ୍ନିଃ ସ୍ଵଧା ସ୍ଵେଦେ ଵାଗ୍ଜିହ୍ଵାଯାଂ ଜଵେଽନିଲଃ । ପୃଷ୍ଠତୋ ନାକପୃଷ୍ଠସ୍ତୁ ଖୁରାଗ୍ରେ ସର୍ଵପର୍ଵତା ।। ୨୮୮.

ଝାଟରେ ଅଗ୍ନି, ଘମରେ ସ୍ୱଧା, ଜିହ୍ବାରେ ବାଣୀ, ତ୍ୱରାରେ ବାୟୁ, ପଛରେ ଆକାଶର ଶିଖର, ଖୁରର ଆଗରେ ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼।

ତାରାଶ୍ଚ ରୋମକୂପେଷୁ ହୃଦି ଚାନ୍ଦ୍ରମସୀ କଲା । ତେଜସ୍ଯଗ୍ନୀରତିଃ ଶ୍ରୋଣ୍ଯାଂ ଲଲାଟେ ଚ ଜଗତ୍ପତିଃ ।। ୨୮୮.

ତ୍ୱଚାର ରୋମକୂପରେ ତାରାମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ହୃଦୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ, ନିତମ୍ଭରେ ଅଗ୍ନିର ଆନନ୍ଦ, ଲଳାଟରେ ଜଗତ୍ପତି।

ଗ୍ରହାଶ୍ଚ ହେଷିତେ ଚୈଵ ତଥୈଵୋରସି ଵାସୁକିଃ । ଉପୋଷିତୋଽର୍ଚ୍ଚଯେତ୍ ସାଦୀ ହଯଂ ଦକ୍ଷଶ୍ରୁତୌ ଜପେତ୍ ।। ୨୮୮.

ହେଷାରେ ଗ୍ରହମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଛାତିରେ ବାସୁକି; ଉପବାସ ପରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ତାହାର କାନରେ ଦକ୍ଷର ସ୍ତୁତି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।

ହଯ ଗନ୍ଧର୍ଵରାଜସ୍ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୃଣୁଷ୍ଵ ଵଚନଂ ମମ । ଗନ୍ଧର୍ଵକୁଲକଜାତସ୍ତ୍ଵଂ ମାଭୂସ୍ତ୍ଵଂ କୁଲଦୂଷକଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ା, ତୁମେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ରାଜା, ମୋର କଥା ଶୁଣ; ଗନ୍ଧର୍ବ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ତୁମେ ତୁମ କୁଳର ଅପମାନ ହେଉନି।

ଦ୍ଵିଜାନାଂ ସତ୍ଯଵାକ୍ଯେନ ସୋମସ୍ଯ ଗରୁଡସ୍ଯ ଚ । ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ଵରୁଣସ୍ଯୈଵ ପଵନସ୍ଯ ବଲେନ ଚ ।। ୨୮୮.

ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ସତ୍ୟବାଣୀ, ଏବଂ ସୋମ, ଗରୁଡ଼, ରୁଦ୍ର, ବରୁଣ ଓ ପବନଙ୍କର ବଳ ଦ୍ୱାରା,

ହୁତାଶନସ୍ଯ ଦୀପ୍ତ୍ଯା ଚ ସ୍ମର ଜାତି ତୁରଙ୍ଗମ । ସ୍ମର ରାଜେନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରସ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ଯଵାକ୍ଯମନୁସ୍ମର ।। ୨୮୮.

ଅଗ୍ନିର ତେଜସ୍ୱୀ ଆଲୋକରେ, ଘୋଡ଼ା, ତୁମେ ତୁମ ଜନ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କର; ରାଜାର ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ତୁମର ସତ୍ୟବାଣୀକୁ ମନେ ପକା।

ସମର ତ୍ଵଂ ଵାରୁଣୀଂ କନ୍ଯାଂ ସ୍ମର ତ୍ଵଂ କୌସ୍ତୁଭଂ ମଣିଂ । କ୍ଷୀରୋଦସାଗରେ ଚୈଵ ମଥ୍ଯମାନେ ସୁରାସୁରୈଃ ।। ୨୮୮.

ତୁମେ ବରୁଣଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ସ୍ମରଣ କର, କୌସ୍ତୁଭ ମଣିକୁ ମଧ୍ୟ ମନେ ପକା, ଯାହା କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ।

ତତ୍ର ଦେଵକୁଲେ ଜାତଃ ସ୍ଵଵାକ୍ଯଂ ପରିପାଲଯ । କୁଲେ ଜାତସ୍ତ୍ଵମଶ୍ଵାନାଂ ମିତ୍ରଂ ମେ ଭଵ ଶାଶ୍ଵତମ୍ ।। ୨୮୮.

ଦେବମାନଙ୍କ ଗୃହରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ତୁମେ ନିଜ କଥା ପାଳନ କର; ଘୋଡ଼ା କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ମୋର ଚିରକାଳର ସାଥୀ ହେଉ।

ଶ୍ରୃଣୁ ମିତ୍ର ତ୍ଵମେତଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧୋ ମେ ଭଵ ଵାହନ । ଵିଜଯଂ ରକ୍ଷ ମାଞ୍ଚୈଵ ସମରେ ସିଦ୍ଧିମାଵହ ।। ୨୮୮.

ମୋ ସାଥୀ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ; ତୁମେ ମୋର ସିଦ୍ଧ ବାହନ ହେଉ, ମୋର ବିଜୟକୁ ରକ୍ଷା କର, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ସଫଳତା ଦିଅ।

ତଵ ପୃଷ୍ଠଂ ସମାରୁହ୍ଯ ହତା ଦୈତ୍ଯାଃ ସୁରୈଃ ପୁରା । ଅଧୁନା ତ୍ଵାଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଜେଷ୍ଯାମି ରିପୁଵାହିନୀଂ ।। ୨୮୮.

ତୁମ ପିଠିରେ ଚଢ଼ି ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବେ ଦାନବମାନେକୁ ବଧ କରିଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଜିତିବି।

ପର୍ଯ୍ଯାନଯେଦ୍ଧଯଂ ସାଦୀ ଵାହଯେଦ୍ ଯୁଦ୍ଧତୋ ଜଯଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ଉଚିତ୍, ଯୁଦ୍ଧରେ ଏହାକୁ ଚଲାଇଲେ ବିଜୟ ମିଳେ।

ସଞ୍ଜାତାଃ ସ୍ଵଶରୀରେଣ ଦୋଷାଃ ପ୍ରାଯେଣ ଵାଜିନାଂ । ହନ୍ଯନ୍ତେଽତିପ୍ରଯତ୍ନେନ ଗୁଣାଃ ସାଦିଵରୈଃ ପୁନଃ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାର ଦେହରେ ଯେଉଁ ଦୋଷ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବହୁତ ଚେଷ୍ଟା କରି ଦୂର କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅବହେଳା କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ହରାଇ ଦିଅନ୍ତି।

ସହଜା ଇଵ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଗୁଣାଃ ସାଦିଵରୋଦ୍ଭଵାଃ । ନାଶଯନ୍ତି ଗୁଣାନନ୍ଯେ ସାଦିନଃ ସହଜାନପି ।। ୨୮୮.

ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଭାବିକ ଲାଗେ; ଅନ୍ୟ ଅଶିକ୍ଷିତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଗୁଣକୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିପାରନ୍ତି।

ଗୁଣାନେକୋ ଵିଜାନାତି ଵେତ୍ତି ଦୋଷାଂସ୍ତଥାଽପରଃ । ଧନ୍ଯୋ ଧୀମାନ୍ ହଯଂ ଵେତ୍ତି ନୋଭଯଂ ଵେତ୍ତି ମନ୍ଦଧୀଃ ।। ୨୮୮.

କେହି କେବଳ ଗୁଣକୁ ଜାଣନ୍ତି, କେହି ଦୋଷକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଯିଏ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସେଠିଏ ଘୋଡ଼ାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣେ; ଯିଏ ମୁଢ଼, ସେ ଦୁଇଟିଏ ଉପରେ ଅଜ୍ଞାନୀ।

ଅକର୍ମ୍ମଜ୍ଞୋଽନୁପାଯଜ୍ଞୋ ଵେଗାସକ୍ତୋଽତିକୋପନଃ । ଘନଦଣ୍ଡରତିଚ୍ଛିଦ୍ରେ ଯଃ ସମୋପି ନ ଵ୍ଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୮.

ଯିଏ କାମ କଣ ଜାଣେନି, ଉପାୟ ଅଜ୍ଞାନୀ, ତୀବ୍ର ଗତିକୁ ଆସକ୍ତ, ବେଶି କ୍ରୁଧ୍ଧ, ଏବଂ କଠୋର ଶାସନରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ—ସେ ଯଦିଓ ସମାନ ହୁଏ, ତଥାପି ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

ଉପାଯଜ୍ଞୋଽଥ ଚିତ୍ତଜ୍ଞୋ ଵିଶୁଦ୍ଧୋ ଦୋପନାଶନଃ । ଗୁଣାର୍ଜ୍ଜନପରୋ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵ୍ଵକର୍ମ୍ମଵିଶାରଦଃ ।। ୨୮୮.

ଯିଏ ଉପାୟ ଜାଣେ, ମନକୁ ବୁଝେ, ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଦୋଷକୁ ଦୂର କରେ, ସଦା ଗୁଣ ଆର୍ଜନ କରିବାରେ ଲାଗିଥାଏ, ସମସ୍ତ କାମରେ ପାରଙ୍ଗତ—

ପ୍ରଗ୍ରହେଣ ଗୃହୀତ୍ଵାଽଥ ଚିତ୍ତଜ୍ଞୋ ଵିଶୁଦ୍ଧୋ ଦୋଷନାଶନଃ । ଗୁଣାର୍ଜ୍ଜନପରୋ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵ୍ଵକର୍ମ୍ମଵିଶାରଦଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନକୁ ବୁଝି, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଦୋଷକୁ ଦୂର କରି, ସଦା ଗୁଣ ଆର୍ଜନରେ ଲାଗିଥିବା, ସମସ୍ତ କାମରେ ପାରଙ୍ଗତ—

ଆରୁହ୍ଯ ସହସା ନୈଵ ତାଡ଼ନୀଯୋ ହଯୋତ୍ତମଃ । ତାଡ଼ନାଦ୍ ଭଯମାପ୍ନୋତି ଭଯାନ୍ମୋହଶ୍ଚ ଜାଯତେ ।। ୨୮୮.

ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ ହଠାତ୍ ଦୌଡ଼ାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏପରି ଦୌଡ଼ାଇଲେ ଭୟ ହୁଏ, ଭୟରୁ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ପ୍ରାତଃ ସାଦୀ ପ୍ଲୁତେନୈଵ ଵଲ୍ଗାମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଚାଲଯେତ୍ । ମନ୍ଦଂ ମନ୍ଦଂ ଵିନା ନାଲଂ ଧୃତଵଲ୍ଗୋ ଦିନାନ୍ତରେ ।। ୨୮୮.

ସକାଳେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଉଛାଳିବା ଦ୍ୱାରା, ମୁହଁର ଲଗାମ ଉଠାଇ ଚଳାଇବା ଉଚିତ୍; ଅନ୍ୟ ଦିନ ଧୀରେ ଧୀରେ, ଦୃଢ଼ ଲଗାମ ଧରି ଚଳାଇବା ଉଚିତ୍, କେବେ ଲଗାମ ବିନା ନୁହେଁ।

ପ୍ରୋକ୍ତମାଶ୍ଵସନଂ ସାମଭେଦୋଽଶ୍ଵେନ ନିଯୋଜ୍ଯତେ । କଷାଦିତାଡ଼ନଂ ଦଣ୍ଡୋ ଦାନଂ କାଲସହିଷ୍ଣୁତା ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ା ପାଳନର ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି: ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ବୁଝେଇବା, ଭାଗକରିବା, ଚାବୁକ ବ୍ୟବହାର, ଦଣ୍ଡ ଦେବା, ପୁରସ୍କାର ଦେବା, ଓ ସମୟ ପ୍ରତି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରଖିବା।

ପୂର୍ଵ୍ଵପୂର୍ଵ୍ଵଵିଶୁଦ୍ଧୌ ତୁ ଵିଦଧ୍ଯାଦୁତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍ । ଜିହ୍ଵାତଲେ ଵିନାଯୋଗଂ ଵିଦଧ୍ଯାଦ୍ଵାହନେ ହଯେ ।। ୨୮୮.

ପୂର୍ବରୁ ଶୁଦ୍ଧି କରି, ପରବର୍ତ୍ତୀ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ଜିଭ ଚଳାଉ ନାହିଁ, ତେବେ ଘୋଡ଼ା ପାଳନରେ ଏହି ଉପାୟ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍।

ଗୁଣେତରଶତାଂ ଵଲ୍ଗାଂ ସୃକ୍କଣ୍ଯା ସହ ଗାହଯେତ୍ । ଵିସ୍ମାର୍ଯ୍ଯ ଵାହନଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଛିଥିଲାନାଂ ଶନୈଃ ଶନୈଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାକୁ ଲଗାମ ଓ ମୁହଁର ଲୋହା ସହିତ ଶତବାରି ଘୁଞ୍ଚାଇବା ଉଚିତ୍; ଯେଉଁଠି ଅଳସ, ସେଠି ଧୀରେ ଧୀରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ୍।

ହଯଂ ଜିହ୍ଵାଙ୍ଗମାହୀନେ ଜିହ୍ଵାଗ୍ରନ୍ଥିଂ ଵିମୋଚଯେତ୍ । ଗାଟତାଂ ମୋଚଯେତ୍ତାଵଦ୍ଯାଵତ୍ ସ୍ତୋଭଂ ନ ମୁଞ୍ଚତି ।। ୨୮୮.

ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାର ଜିଭ ଚଳାଉ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଜିଭର ଗଠିକୁ ଖୋଲିଦେବା ଉଚିତ୍; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଣ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଢିଲା କରିବା ଉଚିତ୍।