ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ମଦକ୍ଷୀଣସ୍ଯ ନାଗସ୍ଯ ପଯଃପାନଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଦୀପନୀଯୈସ୍ତଥା ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ ଶ୍ରୃତୋ ମାଂସରସଃ ଶୁଭଃ ।। ୨୮୭.

ମଦ ହ୍ରାସ ପାଇଥିବା ହାତୀ ପାଇଁ ଦୁଧ ପିବା ଉପଯୁକ୍ତ; ଏହିପରି ଦୀପନ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ଉବାଇଥିବା ମାଂସରସ ମଧ୍ୟ ଭଲ।

କଟୁମତ୍ସ୍ଯଵିଡ଼ଙ୍ଗାନି କ୍ଷାରଃ କୋଷାତକୀ ପଯଃ । ହରିଦ୍ରାଚେତି ଧୂପୋଯଂ କୁଞ୍ଜରସ୍ଯ ଜଯାଵହଃ ।। ୨୮୭.

ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମାଛ, ବିରଙ୍ଗା, ଖାର, କୋଷାତକୀ, ଦୁଧ ଓ ହଳଦୀ—ଏହି ଧୂପ ହାତୀଙ୍କୁ ବିଜୟ ଦେଇଥାଏ।

ପିପ୍ପଲୀତଣ୍ଡୁଲାସ୍ତୈଲଂ ମାଧ୍ଵୀକଂ ମାକ୍ଷଇକମ୍ ତଥା । ନେତ୍ରଯୋଃ ପରିଷେକୋଯଂ ଦୀପନୀଯଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ପିପ୍ପଳୀ ଓ ଚାଉଳର ତେଲ, ମଧୁ ମଦ ଓ ମଧୁ—ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦୁଇ ଚକୁକୁ ଧୋଇଲେ ଦୀପନ ହୁଏ ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ।

ପୁରୀଷଞ୍ଜତନେତ୍ରସ୍ତୁ ତଥା ପାରାଵତସ୍ଯ ଚ । କ୍ଷୀରଵୃକ୍ଷକରୀଷାଶ୍ଚ ପ୍ରସନ୍ନାଯେଷ୍ଟମଞ୍ଜନଂ ।। ୨୮୭.

ପରାବତ ଓ ଧୂଲି ପକ୍ଷୀର ମଳ, ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗଛର ମଳ—ଏହିମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଞ୍ଜନ।

ଅନେନାଞ୍ଜିନେତ୍ରସ୍ତୁ କରୋତି କଦନଂ ରଣେ । ଉତ୍‌ପଲାନି ଚ ନୀଲାନି ସୁସ୍ତନ୍ତଗରମେଵ ଚ ।। ୨୮୭.

ଏହି ଅଞ୍ଜନ ଦେଇ ଚକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ହୁଏ; ନୀଳ କମଳ ଓ ଭଲ ତାଣା ଦୋରି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ତଣ୍ଡୁଲୋଦକପିଷ୍ଟାନି ନେତ୍ରନିର୍ଵାପନଂ ପରମ୍ । ନଖଵୃଦ୍ଧୌ ନଖଚ୍ଛେଦସ୍ତୈଲସେକଶ୍ଚ ମାସ୍ଯପି ।। ୨୮୭.

ଚାଉଳ ପିଠା ଓ ପାଣି ମିଶାଇ ଦେଲେ ଚକୁ ଶିତଳ ହୁଏ; ନଖ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ନଖ କାଟି ଏକମାସ ପରେ ତେଲ ଲଗାଇବା ଉପଯୁକ୍ତ।

ଶଯ୍ଯାସ୍ଥାନଂ ଭଵେଚ୍ଚାସ୍ଯ କରୀଷୈଃ ପାଂଶୁଭିସ୍ତଥା । ଶରନ୍ନିଦାଘଯୋଃ ସେକଃ ସର୍ପିଷା ଚ ତଥେଷ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ହାତୀର ଶୋଇବା ସ୍ଥାନ ଗୋମୟ ଓ ମାଟିରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ଶରଦ୍ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଘିଅ ଛିଟିବା ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ ଅଶ୍ଵଵାହନସାରଞ୍ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଚାଶ୍ଵଚିକିତ୍ସନମ୍ । ଵାଜିନାଂ ସଂଗ୍ରହଃ କାର୍ଯୋ ଧର୍ମ୍ମକର୍ମାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ ।। ୨୮୮.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ଘୋଡ଼ା ପାଳନର ମୂଳ ତଥା ଘୋଡ଼ା ଚିକିତ୍ସା ବିଷୟରେ କହିବି; ଧର୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧନ ଲାଗି ଘୋଡ଼ା ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଶ୍ଵିନୀ ଶ୍ରଵଣଂ ହସ୍ତଂ ଉତ୍ତରାତ୍ରିତଯନ୍ତଥା । ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ପ୍ରଶସ୍ତାନି ହଯାନାମାଦିଵାହନେ ।। ୨୮୮.

ଅଶ୍ୱିନୀ, ଶ୍ରବଣ, ହସ୍ତ, ଉତ୍ତରା ଓ ତୃତୀୟ ନକ୍ଷତ୍ର—ଏହିମାନେ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ିବା ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ଶୁଭ।

ହେମନ୍ତଃ ଶିଶିରଶ୍ଚୈଵ ଵସନ୍ତଶ୍ଚାଶ୍ଵାଵାହନେ । ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ଶରଦି ଵର୍ଷାସୁ ନିଷିଦ୍ଧଂ ବାହନଂ ହଯେ ।। ୨୮୮.

ହେମନ୍ତ, ଶିଶିର ଏବଂ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଘୋଡ଼ା ଚଲାଇବା ଅନୁମତି ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ଶରତ୍ ଓ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ିବା ନିଷିଦ୍ଧ।

ତୀବ୍ରୈର୍ନ୍ନ ଚ ପରୈର୍ଦ୍ଦଣ୍ଡୈରଦେଶେ ନ ଚ ତାଡଯେତ୍ । କୀଲାସ୍ଥିସଂକୁଲେ ଚୈଵ ଵିଷମେ କଣ୍ଟକାନ୍ଵିତେ ।। ୨୮୮.

କଠୋର କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ମାର ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଖୁଟି ଓ ଅସ୍ଥିର ଭିଡ଼ ଅଛି, କିମ୍ବା ଅସମ ଏବଂ କାଁଟା ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

ଵାଲୁକାପଙ୍କସଂଚ୍ଛନ୍ନେ ଗର୍ତ୍ତାଗର୍ତ୍ତପ୍ରଦୂଷିତେ । ଅଚିତ୍ତଜ୍ଞୋ ଵିନୋପାଯୈର୍ଵାହନଂ କୁରୁତେ ତୁ ଯଃ ।। ୨୮୮.

ଯେଉଁଠାରେ ବାଲି କିମ୍ବା କାଦୁ ଢାକି ରହିଛି, କିମ୍ବା ଗଡ଼ି ଓ ଗଡ଼ିଆଳ ରାସ୍ତା ଅଛି, ସେଠାରେ ଯିଏ ଅସାବଧାନ ଭାବେ କିମ୍ବା ଠିକ୍ ଉପାୟ ଛାଡ଼ି ଚଲାଏ, ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ।

ସ ଵାହ୍ଯତେ ହଯେନୈଵ ପୃଷ୍ଠସ୍ଥଃ କଟିକାଂ ଵିନା । ଛନ୍ଦଂ ଵିଜ୍ଞାପଯେତ୍ କୋପି ସୁକୃତୀ ଧୀମତାଂ ଵରଃ ।। ୨୮୮.

ଯିଏ ଘୋଡ଼ାର ପିଠିରେ ବସି, କଟିକା ଛାଡ଼ି ଚଢ଼େ, ସେ ଘୋଡ଼ାକୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଜଣାଇବା ଉଚିତ୍; ନୀତିମାନ୍ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ଏହିପରି କରନ୍ତି।

ଅବ୍ଯାସାଦବିଯୋଗାଚ୍ଚ ଵିନାଶାସ୍ତ୍ରଂ ସ୍ଵଵାହକଃ । ସ୍ନାତସ୍ଯ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖସ୍ଯାଥ ଦେଵାନ୍ ଵପୁଷି ଯୋଜଯେତ୍ ।। ୨୮୮.

ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା କିମ୍ବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାରୁ ଘୋଡ଼ା ତାହାର ଶିକ୍ଷା ଭୁଲିଯାଏ; ସ୍ନାନ କରି ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ା ଉପହାର ଦେବା ଉଚିତ୍।

ପ୍ରଣଵାଦିନମୋନ୍ତେନ ସ୍ଵଵୀଜେନ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ବ୍ରହ୍ମା ଚିତ୍ତେ ଵଲେ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵୈନତେଯଃ ପରାକ୍ରମେ ।। ୨୮୮.

ଅନ୍ତେ ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ନିଜ ମନ୍ତ୍ରକ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ: ମନରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବଳରେ ବିଷ୍ଣୁ, ପ୍ରାକ୍ରମରେ ଗରୁଡ଼।

ପାର୍ଶ୍ଵେ ରୁଦ୍ରା ଗୁରୁର୍ବୁଦ୍ଧୌ ଵିଶ୍ଵେଦେଵାଶ୍ଚ ମର୍ମସୁ । ଦୃଗାଵର୍ତ୍ତେ ଦୃଶୀନ୍ଦ୍ଵର୍କୌ କର୍ଣଯୋରଶ୍ଵିନୌ ତଥା ।। ୨୮୮.

ପାଶ୍ୱରେ ରୁଦ୍ର, ବୁଦ୍ଧିରେ ଗୁରୁ, ମର୍ମସ୍ଥଳୀରେ ବିଶ୍ୱଦେବତା, ଦୃଷ୍ଟିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, କାନରେ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ।

ଜଠରେଽଗ୍ନିଃ ସ୍ଵଧା ସ୍ଵେଦେ ଵାଗ୍ଜିହ୍ଵାଯାଂ ଜଵେଽନିଲଃ । ପୃଷ୍ଠତୋ ନାକପୃଷ୍ଠସ୍ତୁ ଖୁରାଗ୍ରେ ସର୍ଵପର୍ଵତା ।। ୨୮୮.

ଝାଟରେ ଅଗ୍ନି, ଘମରେ ସ୍ୱଧା, ଜିହ୍ବାରେ ବାଣୀ, ତ୍ୱରାରେ ବାୟୁ, ପଛରେ ଆକାଶର ଶିଖର, ଖୁରର ଆଗରେ ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼।

ତାରାଶ୍ଚ ରୋମକୂପେଷୁ ହୃଦି ଚାନ୍ଦ୍ରମସୀ କଲା । ତେଜସ୍ଯଗ୍ନୀରତିଃ ଶ୍ରୋଣ୍ଯାଂ ଲଲାଟେ ଚ ଜଗତ୍ପତିଃ ।। ୨୮୮.

ତ୍ୱଚାର ରୋମକୂପରେ ତାରାମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ହୃଦୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ, ନିତମ୍ଭରେ ଅଗ୍ନିର ଆନନ୍ଦ, ଲଳାଟରେ ଜଗତ୍ପତି।

ଗ୍ରହାଶ୍ଚ ହେଷିତେ ଚୈଵ ତଥୈଵୋରସି ଵାସୁକିଃ । ଉପୋଷିତୋଽର୍ଚ୍ଚଯେତ୍ ସାଦୀ ହଯଂ ଦକ୍ଷଶ୍ରୁତୌ ଜପେତ୍ ।। ୨୮୮.

ହେଷାରେ ଗ୍ରହମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଛାତିରେ ବାସୁକି; ଉପବାସ ପରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ତାହାର କାନରେ ଦକ୍ଷର ସ୍ତୁତି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।

ହଯ ଗନ୍ଧର୍ଵରାଜସ୍ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୃଣୁଷ୍ଵ ଵଚନଂ ମମ । ଗନ୍ଧର୍ଵକୁଲକଜାତସ୍ତ୍ଵଂ ମାଭୂସ୍ତ୍ଵଂ କୁଲଦୂଷକଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ା, ତୁମେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ରାଜା, ମୋର କଥା ଶୁଣ; ଗନ୍ଧର୍ବ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ତୁମେ ତୁମ କୁଳର ଅପମାନ ହେଉନି।

ଦ୍ଵିଜାନାଂ ସତ୍ଯଵାକ୍ଯେନ ସୋମସ୍ଯ ଗରୁଡସ୍ଯ ଚ । ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ଵରୁଣସ୍ଯୈଵ ପଵନସ୍ଯ ବଲେନ ଚ ।। ୨୮୮.

ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ସତ୍ୟବାଣୀ, ଏବଂ ସୋମ, ଗରୁଡ଼, ରୁଦ୍ର, ବରୁଣ ଓ ପବନଙ୍କର ବଳ ଦ୍ୱାରା,

ହୁତାଶନସ୍ଯ ଦୀପ୍ତ୍ଯା ଚ ସ୍ମର ଜାତି ତୁରଙ୍ଗମ । ସ୍ମର ରାଜେନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରସ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ଯଵାକ୍ଯମନୁସ୍ମର ।। ୨୮୮.

ଅଗ୍ନିର ତେଜସ୍ୱୀ ଆଲୋକରେ, ଘୋଡ଼ା, ତୁମେ ତୁମ ଜନ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କର; ରାଜାର ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ତୁମର ସତ୍ୟବାଣୀକୁ ମନେ ପକା।

ସମର ତ୍ଵଂ ଵାରୁଣୀଂ କନ୍ଯାଂ ସ୍ମର ତ୍ଵଂ କୌସ୍ତୁଭଂ ମଣିଂ । କ୍ଷୀରୋଦସାଗରେ ଚୈଵ ମଥ୍ଯମାନେ ସୁରାସୁରୈଃ ।। ୨୮୮.

ତୁମେ ବରୁଣଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ସ୍ମରଣ କର, କୌସ୍ତୁଭ ମଣିକୁ ମଧ୍ୟ ମନେ ପକା, ଯାହା କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ।

ତତ୍ର ଦେଵକୁଲେ ଜାତଃ ସ୍ଵଵାକ୍ଯଂ ପରିପାଲଯ । କୁଲେ ଜାତସ୍ତ୍ଵମଶ୍ଵାନାଂ ମିତ୍ରଂ ମେ ଭଵ ଶାଶ୍ଵତମ୍ ।। ୨୮୮.

ଦେବମାନଙ୍କ ଗୃହରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ତୁମେ ନିଜ କଥା ପାଳନ କର; ଘୋଡ଼ା କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ମୋର ଚିରକାଳର ସାଥୀ ହେଉ।

ଶ୍ରୃଣୁ ମିତ୍ର ତ୍ଵମେତଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧୋ ମେ ଭଵ ଵାହନ । ଵିଜଯଂ ରକ୍ଷ ମାଞ୍ଚୈଵ ସମରେ ସିଦ୍ଧିମାଵହ ।। ୨୮୮.

ମୋ ସାଥୀ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ; ତୁମେ ମୋର ସିଦ୍ଧ ବାହନ ହେଉ, ମୋର ବିଜୟକୁ ରକ୍ଷା କର, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ସଫଳତା ଦିଅ।

ତଵ ପୃଷ୍ଠଂ ସମାରୁହ୍ଯ ହତା ଦୈତ୍ଯାଃ ସୁରୈଃ ପୁରା । ଅଧୁନା ତ୍ଵାଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଜେଷ୍ଯାମି ରିପୁଵାହିନୀଂ ।। ୨୮୮.

ତୁମ ପିଠିରେ ଚଢ଼ି ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବେ ଦାନବମାନେକୁ ବଧ କରିଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଜିତିବି।

ପର୍ଯ୍ଯାନଯେଦ୍ଧଯଂ ସାଦୀ ଵାହଯେଦ୍ ଯୁଦ୍ଧତୋ ଜଯଃ ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ଉଚିତ୍, ଯୁଦ୍ଧରେ ଏହାକୁ ଚଲାଇଲେ ବିଜୟ ମିଳେ।

ସଞ୍ଜାତାଃ ସ୍ଵଶରୀରେଣ ଦୋଷାଃ ପ୍ରାଯେଣ ଵାଜିନାଂ । ହନ୍ଯନ୍ତେଽତିପ୍ରଯତ୍ନେନ ଗୁଣାଃ ସାଦିଵରୈଃ ପୁନଃ।। ୨୮୮.

ଘୋଡ଼ାର ଦେହରେ ଯେଉଁ ଦୋଷ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବହୁତ ଚେଷ୍ଟା କରି ଦୂର କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅବହେଳା କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ହରାଇ ଦିଅନ୍ତି।

ସହଜା ଇଵ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଗୁଣାଃ ସାଦିଵରୋଦ୍ଭଵାଃ । ନାଶଯନ୍ତି ଗୁଣାନନ୍ଯେ ସାଦିନଃ ସହଜାନପି ।। ୨୮୮.

ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଭାବିକ ଲାଗେ; ଅନ୍ୟ ଅଶିକ୍ଷିତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଗୁଣକୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିପାରନ୍ତି।