ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତୈଲମୂଷଣସଂଯୁକ୍ତଂ ଗଲଗ୍ରହଗଦାପହମ୍ । ଅଷ୍ଟଭିର୍ଲଵଣୈଃ ପିଷ୍ଟୈଃ ପ୍ରସନ୍ନାଃ ପାଯଯେଦ୍ଘୃତମ୍ ।। ୨୮୭.

ତେଲକୁ ଉଷ୍ଣତା ସହିତ ମିଶାଇଲେ ଗଳା ରୋଗ ହଟେ; ଏଠାରେ ଆଠ ପ୍ରକାର ଲୁଣ ଗୁଣ୍ଡାଇ ଘିଅ ସହିତ ଦେଲେ ଶୁଦ୍ଧତା ଆସେ।

ମୂତ୍ରଭଙ୍ଗେଽଥ ଵା ଵୀଜଂ କ୍କଥିତଂ ତ୍ରପୂଷସ୍ଯ ଚ । ତ୍ଵଗ୍ଦୋଷେଷୁ ପିଵେନ୍ନିମ୍ବଂ ଵୃଷଂ ଵା କ୍କଥିତଂ ଦ୍ଵିପଃ ।। ୨୮୭.

ମୁତ୍ର କିମ୍ବା ବୀର୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟାରେ ରେଣୁ ଗଛର ବୀଜ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି; ଚର୍ମ ରୋଗରେ ନିମ୍ବ ଖାଇବା ଉପଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ପୁରୁଷତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ହାତୀକୁ ଶୁଭ ମନାଯାଇଛି।

ଗଵାଂ ମୂତ୍ରଂ ଵିଡ଼ଙ୍ଗାନି କୃମିକୋଷ୍ଠେଷୁ ଶସ୍ଯତେ । ଶ୍ରୃଙ୍ଗଵେରକଣାଦ୍ରାକ୍ଷାଶର୍କରାଭିଃ ଶ୍ରୃତଂ ପଯଃ ।। ୨୮୭.

ଗୋମୂତ୍ର ଏବଂ ବିରଙ୍ଗା ଗଛ ଆନ୍ତ୍ରିକ କୀଟ ଦୂର କରିବାରେ ଉପକାରୀ; ଆଦା, ଦାକ୍, ଚିନି ସହିତ ଦୁଧ ଉବାଇ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଲାଭକାରୀ।

କ୍ଷତକ୍ଷଯକରଂ ପାନଂ ତଥା ମାଂସରସଃ ଶୁଭଃ । ମୁଦ୍‌ଗୋଦନଂ ଵ୍ଯୋଷଯୁତମରୁଚୌ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ଘାଉ ଓ କ୍ଷୟ ନିରାମୟ କରୁଥିବା ପାନୀୟ ଏବଂ ମାଂସରସ ଭଲ; ମୁଙ୍ଗ ଦାଲ ଓ ମସଲା ସହିତ ଚାଉଳ ରନ୍ଧିଲେ ରୁଚି ନ ଥିଲେ ଉତ୍ତମ।

ତ୍ରିଵୃଦ୍ଵ୍ଯୋଷାଗ୍ନିଦନ୍ତ୍ଯର୍କଶ୍ଯାମାକ୍ଷୀରେ ଭପିପ୍ପଲୀ । ଏତୈର୍ଗୁଲ୍ମହରଃ ସ୍ନେହଃ କୃତଶ୍ଚୈଵ ତଥାପରଃ ।। ୨୮୭.

ତ୍ରିବୃତ୍, ମସଲା, ଅଗ୍ନିଦନ୍ତୀ, ଅର୍କ, ଶ୍ୟାମା, ଦୁଧ ଓ ପିପ୍ପଳୀ ଦେଇ ତିଆରି ତେଲ ଗୁଲ୍ମ ରୋଗ ମେଟାଇବାରେ ଉପଯୁକ୍ତ, ଏହା ଭଳି ଆଉ ଏକ ତେଲ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରାଯାଏ।

ଭେଦନଦ୍ରାଵଣାଭ୍ଯଙ୍ଗସ୍ନେହପାନାନୁଵାସନୈଃ । ସର୍ଵାନେଵ ସମୁତ୍ପନ୍ନାନ୍ ଵିଦ୍ରଵାନ୍ ସମୁପାହରେତ୍ ।। ୨୮୭.

ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଦ୍ରବ ରୋଗକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବିସ୍ତାରକ, ଦ୍ରବ କରିବା ଔଷଧ, ମାଲିଶ, ତେଲ ପାନ ଓ ବସ୍ତି ଦେବା ଉଚିତ।

ଯଷ୍ଟିକଂ ମୁଦ୍‌ଗସୂପେନ ଶାରଦେନ ତଥା ପିଵେତ୍ । ବାଲଵିଲ୍ଵୈସ୍ତଥା ଲେପଃ କଟୁରୋଗେଷୁ ଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ମୁଙ୍ଗ ଦାଲର ସୁପ୍ ସହିତ ଯଷ୍ଟିକା ପିବା ଉପଯୁକ୍ତ; କଚ୍ଚା ବେଲ ଫଳର ଲେପ ତୀବ୍ର ରୋଗରେ ଭଲ।

ଵିଡଙ୍ଗେନ୍ଦ୍ରଯଵୌ ହିଙ୍ଗୁ ସରଲଂ ରଜନୀଦ୍ଵଯମ୍ । ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ପାଯଯେତ୍ ପିଣ୍ଡାତ୍ ପିଣ୍ଡାନ୍ ସର୍ଵଶୂଲୋପଶାନ୍ତଯେ ।। ୨୮୭.

ବିଡଂଗ, ଇନ୍ଦ୍ରୟବ, ହିଂଗୁ, ସରଳ ଓ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହଳଦୀ—ଏହାମାନେ ଗୋଳାକାର ଭାବରେ ପ୍ରଭାତରେ ଦେଲେ ସମସ୍ତ ପେଟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶାନ୍ତି ହୁଏ।

ପ୍ରଧାନଭୋଜନେ ତେଷାଂ ଯଷ୍ଟିକବ୍ରୀହିଶାଲଯଃ । ମଧ୍ଯମୌ ଯଵଗୋଧୂମୌ ଯଵଗୋଧୂମୌ ଶେଷା ଦନ୍ତିନି ଚାଧମାଃ ।। ୨୮୭.

ମୁଖ୍ୟ ଭୋଜନରେ ଯଷ୍ଟିକା, ବୃହି ଓ ଶାଳି ଚାଉଳ ଦେବା ଉଚିତ; ମଧ୍ୟଭାଗର ଭୋଜନରେ ଯବ ଓ ଗହମ ଭଲ; ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଯବ ଓ ଗହମ ଏବଂ ଦନ୍ତିନୀ ଅଧମ।

ଯଵଶ୍ଚୈଵ ତଥୈଵେକ୍ଷୁର୍ନାଗାନାଂ ବଲଵର୍ଦ୍ଧନଃ । ନାଗାନାଂ ଯଵସଂ ଶୁଷ୍କଂ ତଥା ଧାତୁପ୍ରକୋପଣଂ ।। ୨୮୭.

ଯବ ଓ ଇଖ ହାତୀଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ଶୁଖିଲା ଯବ ଘାସ ହାତୀଙ୍କର ଧାତୁ ବିକୃତ କରେ।

ମଦକ୍ଷୀଣସ୍ଯ ନାଗସ୍ଯ ପଯଃପାନଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଦୀପନୀଯୈସ୍ତଥା ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ ଶ୍ରୃତୋ ମାଂସରସଃ ଶୁଭଃ ।। ୨୮୭.

ମଦ ହ୍ରାସ ପାଇଥିବା ହାତୀ ପାଇଁ ଦୁଧ ପିବା ଉପଯୁକ୍ତ; ଏହିପରି ଦୀପନ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ଉବାଇଥିବା ମାଂସରସ ମଧ୍ୟ ଭଲ।

କଟୁମତ୍ସ୍ଯଵିଡ଼ଙ୍ଗାନି କ୍ଷାରଃ କୋଷାତକୀ ପଯଃ । ହରିଦ୍ରାଚେତି ଧୂପୋଯଂ କୁଞ୍ଜରସ୍ଯ ଜଯାଵହଃ ।। ୨୮୭.

ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମାଛ, ବିରଙ୍ଗା, ଖାର, କୋଷାତକୀ, ଦୁଧ ଓ ହଳଦୀ—ଏହି ଧୂପ ହାତୀଙ୍କୁ ବିଜୟ ଦେଇଥାଏ।

ପିପ୍ପଲୀତଣ୍ଡୁଲାସ୍ତୈଲଂ ମାଧ୍ଵୀକଂ ମାକ୍ଷଇକମ୍ ତଥା । ନେତ୍ରଯୋଃ ପରିଷେକୋଯଂ ଦୀପନୀଯଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ପିପ୍ପଳୀ ଓ ଚାଉଳର ତେଲ, ମଧୁ ମଦ ଓ ମଧୁ—ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦୁଇ ଚକୁକୁ ଧୋଇଲେ ଦୀପନ ହୁଏ ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ।

ପୁରୀଷଞ୍ଜତନେତ୍ରସ୍ତୁ ତଥା ପାରାଵତସ୍ଯ ଚ । କ୍ଷୀରଵୃକ୍ଷକରୀଷାଶ୍ଚ ପ୍ରସନ୍ନାଯେଷ୍ଟମଞ୍ଜନଂ ।। ୨୮୭.

ପରାବତ ଓ ଧୂଲି ପକ୍ଷୀର ମଳ, ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗଛର ମଳ—ଏହିମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଞ୍ଜନ।

ଅନେନାଞ୍ଜିନେତ୍ରସ୍ତୁ କରୋତି କଦନଂ ରଣେ । ଉତ୍‌ପଲାନି ଚ ନୀଲାନି ସୁସ୍ତନ୍ତଗରମେଵ ଚ ।। ୨୮୭.

ଏହି ଅଞ୍ଜନ ଦେଇ ଚକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ହୁଏ; ନୀଳ କମଳ ଓ ଭଲ ତାଣା ଦୋରି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ତଣ୍ଡୁଲୋଦକପିଷ୍ଟାନି ନେତ୍ରନିର୍ଵାପନଂ ପରମ୍ । ନଖଵୃଦ୍ଧୌ ନଖଚ୍ଛେଦସ୍ତୈଲସେକଶ୍ଚ ମାସ୍ଯପି ।। ୨୮୭.

ଚାଉଳ ପିଠା ଓ ପାଣି ମିଶାଇ ଦେଲେ ଚକୁ ଶିତଳ ହୁଏ; ନଖ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ନଖ କାଟି ଏକମାସ ପରେ ତେଲ ଲଗାଇବା ଉପଯୁକ୍ତ।

ଶଯ୍ଯାସ୍ଥାନଂ ଭଵେଚ୍ଚାସ୍ଯ କରୀଷୈଃ ପାଂଶୁଭିସ୍ତଥା । ଶରନ୍ନିଦାଘଯୋଃ ସେକଃ ସର୍ପିଷା ଚ ତଥେଷ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ହାତୀର ଶୋଇବା ସ୍ଥାନ ଗୋମୟ ଓ ମାଟିରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ଶରଦ୍ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଘିଅ ଛିଟିବା ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ ଅଶ୍ଵଵାହନସାରଞ୍ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଚାଶ୍ଵଚିକିତ୍ସନମ୍ । ଵାଜିନାଂ ସଂଗ୍ରହଃ କାର୍ଯୋ ଧର୍ମ୍ମକର୍ମାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ ।। ୨୮୮.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ଘୋଡ଼ା ପାଳନର ମୂଳ ତଥା ଘୋଡ଼ା ଚିକିତ୍ସା ବିଷୟରେ କହିବି; ଧର୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧନ ଲାଗି ଘୋଡ଼ା ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଶ୍ଵିନୀ ଶ୍ରଵଣଂ ହସ୍ତଂ ଉତ୍ତରାତ୍ରିତଯନ୍ତଥା । ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ପ୍ରଶସ୍ତାନି ହଯାନାମାଦିଵାହନେ ।। ୨୮୮.

ଅଶ୍ୱିନୀ, ଶ୍ରବଣ, ହସ୍ତ, ଉତ୍ତରା ଓ ତୃତୀୟ ନକ୍ଷତ୍ର—ଏହିମାନେ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ିବା ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ଶୁଭ।

ହେମନ୍ତଃ ଶିଶିରଶ୍ଚୈଵ ଵସନ୍ତଶ୍ଚାଶ୍ଵାଵାହନେ । ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ଶରଦି ଵର୍ଷାସୁ ନିଷିଦ୍ଧଂ ବାହନଂ ହଯେ ।। ୨୮୮.

ହେମନ୍ତ, ଶିଶିର ଏବଂ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଘୋଡ଼ା ଚଲାଇବା ଅନୁମତି ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ଶରତ୍ ଓ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ିବା ନିଷିଦ୍ଧ।

ତୀବ୍ରୈର୍ନ୍ନ ଚ ପରୈର୍ଦ୍ଦଣ୍ଡୈରଦେଶେ ନ ଚ ତାଡଯେତ୍ । କୀଲାସ୍ଥିସଂକୁଲେ ଚୈଵ ଵିଷମେ କଣ୍ଟକାନ୍ଵିତେ ।। ୨୮୮.

କଠୋର କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ମାର ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଖୁଟି ଓ ଅସ୍ଥିର ଭିଡ଼ ଅଛି, କିମ୍ବା ଅସମ ଏବଂ କାଁଟା ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

ଵାଲୁକାପଙ୍କସଂଚ୍ଛନ୍ନେ ଗର୍ତ୍ତାଗର୍ତ୍ତପ୍ରଦୂଷିତେ । ଅଚିତ୍ତଜ୍ଞୋ ଵିନୋପାଯୈର୍ଵାହନଂ କୁରୁତେ ତୁ ଯଃ ।। ୨୮୮.

ଯେଉଁଠାରେ ବାଲି କିମ୍ବା କାଦୁ ଢାକି ରହିଛି, କିମ୍ବା ଗଡ଼ି ଓ ଗଡ଼ିଆଳ ରାସ୍ତା ଅଛି, ସେଠାରେ ଯିଏ ଅସାବଧାନ ଭାବେ କିମ୍ବା ଠିକ୍ ଉପାୟ ଛାଡ଼ି ଚଲାଏ, ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ।

ସ ଵାହ୍ଯତେ ହଯେନୈଵ ପୃଷ୍ଠସ୍ଥଃ କଟିକାଂ ଵିନା । ଛନ୍ଦଂ ଵିଜ୍ଞାପଯେତ୍ କୋପି ସୁକୃତୀ ଧୀମତାଂ ଵରଃ ।। ୨୮୮.

ଯିଏ ଘୋଡ଼ାର ପିଠିରେ ବସି, କଟିକା ଛାଡ଼ି ଚଢ଼େ, ସେ ଘୋଡ଼ାକୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଜଣାଇବା ଉଚିତ୍; ନୀତିମାନ୍ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ଏହିପରି କରନ୍ତି।

ଅବ୍ଯାସାଦବିଯୋଗାଚ୍ଚ ଵିନାଶାସ୍ତ୍ରଂ ସ୍ଵଵାହକଃ । ସ୍ନାତସ୍ଯ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖସ୍ଯାଥ ଦେଵାନ୍ ଵପୁଷି ଯୋଜଯେତ୍ ।। ୨୮୮.

ଅଭ୍ୟାସ ନଥିବା କିମ୍ବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବାରୁ ଘୋଡ଼ା ତାହାର ଶିକ୍ଷା ଭୁଲିଯାଏ; ସ୍ନାନ କରି ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ା ଉପହାର ଦେବା ଉଚିତ୍।

ପ୍ରଣଵାଦିନମୋନ୍ତେନ ସ୍ଵଵୀଜେନ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ବ୍ରହ୍ମା ଚିତ୍ତେ ଵଲେ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵୈନତେଯଃ ପରାକ୍ରମେ ।। ୨୮୮.

ଅନ୍ତେ ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ନିଜ ମନ୍ତ୍ରକ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ: ମନରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବଳରେ ବିଷ୍ଣୁ, ପ୍ରାକ୍ରମରେ ଗରୁଡ଼।

ପାର୍ଶ୍ଵେ ରୁଦ୍ରା ଗୁରୁର୍ବୁଦ୍ଧୌ ଵିଶ୍ଵେଦେଵାଶ୍ଚ ମର୍ମସୁ । ଦୃଗାଵର୍ତ୍ତେ ଦୃଶୀନ୍ଦ୍ଵର୍କୌ କର୍ଣଯୋରଶ୍ଵିନୌ ତଥା ।। ୨୮୮.

ପାଶ୍ୱରେ ରୁଦ୍ର, ବୁଦ୍ଧିରେ ଗୁରୁ, ମର୍ମସ୍ଥଳୀରେ ବିଶ୍ୱଦେବତା, ଦୃଷ୍ଟିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, କାନରେ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ।

ଜଠରେଽଗ୍ନିଃ ସ୍ଵଧା ସ୍ଵେଦେ ଵାଗ୍ଜିହ୍ଵାଯାଂ ଜଵେଽନିଲଃ । ପୃଷ୍ଠତୋ ନାକପୃଷ୍ଠସ୍ତୁ ଖୁରାଗ୍ରେ ସର୍ଵପର୍ଵତା ।। ୨୮୮.

ଝାଟରେ ଅଗ୍ନି, ଘମରେ ସ୍ୱଧା, ଜିହ୍ବାରେ ବାଣୀ, ତ୍ୱରାରେ ବାୟୁ, ପଛରେ ଆକାଶର ଶିଖର, ଖୁରର ଆଗରେ ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼।

ତାରାଶ୍ଚ ରୋମକୂପେଷୁ ହୃଦି ଚାନ୍ଦ୍ରମସୀ କଲା । ତେଜସ୍ଯଗ୍ନୀରତିଃ ଶ୍ରୋଣ୍ଯାଂ ଲଲାଟେ ଚ ଜଗତ୍ପତିଃ ।। ୨୮୮.

ତ୍ୱଚାର ରୋମକୂପରେ ତାରାମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ହୃଦୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ, ନିତମ୍ଭରେ ଅଗ୍ନିର ଆନନ୍ଦ, ଲଳାଟରେ ଜଗତ୍ପତି।

ଗ୍ରହାଶ୍ଚ ହେଷିତେ ଚୈଵ ତଥୈଵୋରସି ଵାସୁକିଃ । ଉପୋଷିତୋଽର୍ଚ୍ଚଯେତ୍ ସାଦୀ ହଯଂ ଦକ୍ଷଶ୍ରୁତୌ ଜପେତ୍ ।। ୨୮୮.

ହେଷାରେ ଗ୍ରହମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଛାତିରେ ବାସୁକି; ଉପବାସ ପରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ତାହାର କାନରେ ଦକ୍ଷର ସ୍ତୁତି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।