ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଆଯତ୍ତଂ କୁଞ୍ଜରୈଶ୍ଚୈଵ ଵିଜଯଂ ପୃଥିଵୀକ୍ଷିତାଂ । ପାକଲେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯମନୁଵାସନଂ ।। ୨୮୭.

ପୃଥିବୀରେ ବିଜୟ ହାତୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖାଶୁଣା କରିବା ଦରକାର।

ଘୃତତୈଲପରୀପାକଂ ସ୍ଥାନଂ ଵାତଵିଵର୍ଜିତଂ । ସ୍କନ୍ଧେଷୁ ଚ କ୍ରିଯା କାର୍ଯ୍ଯା ତଥା ପାଲକଵନ୍ନୃପାଃ ।। ୨୮୭.

ଘିଅ ଓ ତେଲରେ ସ୍ଥାନକୁ ପକାଇ, ବାୟୁ ରହିତ ରଖିବା ଉଚିତ; ଶରୀରର କାନ୍ଧରେ ଯେଉଁ କାମ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି, ସେହିପରି ରକ୍ଷକ ଓ ରାଜାମାନେ କରିବେ।

ଗୋମୂତ୍ରଂ ପାଣ୍ଡୁରୋଗେଷୁ ରଜନୀଭ୍ଯାଂ ଘୃତନ୍ଦ୍ଵିଜ । ଆନାହେ ତୈଲସିକ୍ତସ୍ଯ ନିଷେକସ୍ତସ୍ଯ ଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ପାଣ୍ଡୁ ରୋଗରେ ଗାଈର ମୁତ୍ର ଓ ହଳଦୀ ଦେବା ଉଚିତ, ଦ୍ୱିଜ; ଫୁଲା ହେଲେ ତେଲ ଛିଟି ଲଗାଇବା ଭଲ।

ଲଵଣୈଃ ପଞ୍ଚଭିର୍ମ୍ମିଶ୍ରା ପ୍ରତିପାନାଯ ଵାରୁଣୀ । ଵିଡଙ୍ଗତ୍ରିଫଲାଵ୍ଯୋଷସୈନ୍ଧଵୈଃ କଵଲାନ୍ କୃତାନ୍ ।। ୨୮୭.

ପିବା ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଲୁଣ ମିଶାଇ ବାରୁଣୀ ଦେବା ଉଚିତ; ମୁଖ ପରିଷ୍କାର ପାଇଁ ବିଡ଼ଙ୍ଗ, ତ୍ରିଫଳା, ବ୍ୟୋଷ ଓ ସେନ୍ଧା ଲୁଣର ଲଡୁ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।

ମୃର୍ଚ୍ଛାସୁ ଭୋଜଯେନ୍ନାଗଂ କ୍ଷୌଦ୍ରନ୍ତୋଯଞ୍ଚ ପାଯଯେତ୍ । ଅବ୍ଯଙ୍ଗ ଶିରସଃ ଶୁଲେ ନସ୍ଯଞ୍ଚୈଵ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ମୂର୍ଛା ହେଲେ ହାତୀକୁ ମଧୁ ମିଶିତ ପାଣି ଖୁଆଇବା ଉଚିତ; ମୁଣ୍ଡର ବେଦନାରେ ମସାଜ ଓ ନାସ୍ୟ ଦେବା ଭଲ।

ନାଗାନାଂ ସ୍ନେହପୁଟକଃ ପାଦରୋଗାନୁପକ୍ରମେତ୍ । ପଶ୍ଚାତ୍ କଲ୍କକଷାଯେଣ ଶୋଧନଞ୍ଚ ଵିଧୀଯତେ ।। ୨୮୭.

ହାତୀଙ୍କ ପାଦର ରୋଗରେ ତେଲ ଲଗାଇ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ବଟି ଓ କଢ଼ା ଦ୍ୱାରା ପରିଷ୍କାର କରାଯିବ।

ଶିଖିତିତ୍ତିରିଲାଵାନାଂ ପିପ୍ପଲୀମରିଚାନ୍ଵିତୈଃ । ରସୈଃ ସମ୍ଭୋଜ୍ଯେନ୍ନାଗଂ ଵେପଥୁର୍ଯସ୍ଯ ଜାଯତେ ।। ୨୮୭.

କମ୍ପନ ହେଉଥିବା ହାତୀକୁ ମୟୂର, ଟିଟିରି ଓ ଲାଭା ପକ୍ଷୀର ରସ, ପିପ୍ପଳି ଓ କଳିମରିଚ ସହିତ ମିଶାଇ ଖୁଆଇବା ଉଚିତ।

ବାଲଵିଲ୍ଵଂ ତଥା ଲୋଧ୍ରଂ ଧାତକୀ ସିତଯା ସହ । ଅତୀସାରଵିନାଶାଯ ପିଣ୍ଡୀଂ ଭୁଞ୍ଜୀତ କୁଞ୍ଜରଃ ।। ୨୮୭.

କଚ୍ଚା ବେଲ, ଲୋଧ୍ର ଓ ଧାତକୀ ସହିତ ଚିନି ମିଶାଇ, ଏହାର ଲଡୁ ତିଆରି କରି ଅତିସାର ରୋଗରେ ହାତୀକୁ ଖୁଆଇବା ଉଚିତ।

ନସ୍ଯଂ କରଗ୍ରହେ ଦେଯଂ ଘୃତଂ ଲଵଣସଂଯୁତମ୍ । ମାଗଧୀନାଗରାଜାଜୀଯଵାଗୂର୍ମୁସ୍ତସାଧିତା ।। ୨୮୭.

ଶୁଣ୍ଡରେ ଧରିବା ଦୁଃଖରେ ଲୁଣ ମିଶିତ ଘିଅ ନାସ୍ୟ ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ; ମାଗଧୀ, ନାଗରାଜ, ଅଜୀ, ବାଗୂର ଓ ମୁଷ୍ତା ସହିତ ଖିଚୁଡ଼ି ପକାଇବା ଭଲ।

ଉତ୍କର୍ଣକେ ତୁ ଦାତଵ୍ଯା ଵାରହଞ୍ଚ ତଥା ରସମ୍ । ଦଶମୂଲକୁଲତ୍ଥାମ୍ଲକାକମାଚୀଵିପାଚିତମ୍ ।। ୨୮୭.

କାନ ରୋଗରେ ଦଶମୂଳ, କୁଲଥି, ଟେଁଟୁଳିଆ କାକମାଚୀ ଓ ଭଲଭାବେ ପକାଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟର ରସ ଓ ପାଣି ଦେବା ଉଚିତ।

ତୈଲମୂଷଣସଂଯୁକ୍ତଂ ଗଲଗ୍ରହଗଦାପହମ୍ । ଅଷ୍ଟଭିର୍ଲଵଣୈଃ ପିଷ୍ଟୈଃ ପ୍ରସନ୍ନାଃ ପାଯଯେଦ୍ଘୃତମ୍ ।। ୨୮୭.

ତେଲକୁ ଉଷ୍ଣତା ସହିତ ମିଶାଇଲେ ଗଳା ରୋଗ ହଟେ; ଏଠାରେ ଆଠ ପ୍ରକାର ଲୁଣ ଗୁଣ୍ଡାଇ ଘିଅ ସହିତ ଦେଲେ ଶୁଦ୍ଧତା ଆସେ।

ମୂତ୍ରଭଙ୍ଗେଽଥ ଵା ଵୀଜଂ କ୍କଥିତଂ ତ୍ରପୂଷସ୍ଯ ଚ । ତ୍ଵଗ୍ଦୋଷେଷୁ ପିଵେନ୍ନିମ୍ବଂ ଵୃଷଂ ଵା କ୍କଥିତଂ ଦ୍ଵିପଃ ।। ୨୮୭.

ମୁତ୍ର କିମ୍ବା ବୀର୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟାରେ ରେଣୁ ଗଛର ବୀଜ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି; ଚର୍ମ ରୋଗରେ ନିମ୍ବ ଖାଇବା ଉପଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ପୁରୁଷତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ହାତୀକୁ ଶୁଭ ମନାଯାଇଛି।

ଗଵାଂ ମୂତ୍ରଂ ଵିଡ଼ଙ୍ଗାନି କୃମିକୋଷ୍ଠେଷୁ ଶସ୍ଯତେ । ଶ୍ରୃଙ୍ଗଵେରକଣାଦ୍ରାକ୍ଷାଶର୍କରାଭିଃ ଶ୍ରୃତଂ ପଯଃ ।। ୨୮୭.

ଗୋମୂତ୍ର ଏବଂ ବିରଙ୍ଗା ଗଛ ଆନ୍ତ୍ରିକ କୀଟ ଦୂର କରିବାରେ ଉପକାରୀ; ଆଦା, ଦାକ୍, ଚିନି ସହିତ ଦୁଧ ଉବାଇ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଲାଭକାରୀ।

କ୍ଷତକ୍ଷଯକରଂ ପାନଂ ତଥା ମାଂସରସଃ ଶୁଭଃ । ମୁଦ୍‌ଗୋଦନଂ ଵ୍ଯୋଷଯୁତମରୁଚୌ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ଘାଉ ଓ କ୍ଷୟ ନିରାମୟ କରୁଥିବା ପାନୀୟ ଏବଂ ମାଂସରସ ଭଲ; ମୁଙ୍ଗ ଦାଲ ଓ ମସଲା ସହିତ ଚାଉଳ ରନ୍ଧିଲେ ରୁଚି ନ ଥିଲେ ଉତ୍ତମ।

ତ୍ରିଵୃଦ୍ଵ୍ଯୋଷାଗ୍ନିଦନ୍ତ୍ଯର୍କଶ୍ଯାମାକ୍ଷୀରେ ଭପିପ୍ପଲୀ । ଏତୈର୍ଗୁଲ୍ମହରଃ ସ୍ନେହଃ କୃତଶ୍ଚୈଵ ତଥାପରଃ ।। ୨୮୭.

ତ୍ରିବୃତ୍, ମସଲା, ଅଗ୍ନିଦନ୍ତୀ, ଅର୍କ, ଶ୍ୟାମା, ଦୁଧ ଓ ପିପ୍ପଳୀ ଦେଇ ତିଆରି ତେଲ ଗୁଲ୍ମ ରୋଗ ମେଟାଇବାରେ ଉପଯୁକ୍ତ, ଏହା ଭଳି ଆଉ ଏକ ତେଲ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରାଯାଏ।

ଭେଦନଦ୍ରାଵଣାଭ୍ଯଙ୍ଗସ୍ନେହପାନାନୁଵାସନୈଃ । ସର୍ଵାନେଵ ସମୁତ୍ପନ୍ନାନ୍ ଵିଦ୍ରଵାନ୍ ସମୁପାହରେତ୍ ।। ୨୮୭.

ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଦ୍ରବ ରୋଗକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବିସ୍ତାରକ, ଦ୍ରବ କରିବା ଔଷଧ, ମାଲିଶ, ତେଲ ପାନ ଓ ବସ୍ତି ଦେବା ଉଚିତ।

ଯଷ୍ଟିକଂ ମୁଦ୍‌ଗସୂପେନ ଶାରଦେନ ତଥା ପିଵେତ୍ । ବାଲଵିଲ୍ଵୈସ୍ତଥା ଲେପଃ କଟୁରୋଗେଷୁ ଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ମୁଙ୍ଗ ଦାଲର ସୁପ୍ ସହିତ ଯଷ୍ଟିକା ପିବା ଉପଯୁକ୍ତ; କଚ୍ଚା ବେଲ ଫଳର ଲେପ ତୀବ୍ର ରୋଗରେ ଭଲ।

ଵିଡଙ୍ଗେନ୍ଦ୍ରଯଵୌ ହିଙ୍ଗୁ ସରଲଂ ରଜନୀଦ୍ଵଯମ୍ । ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ପାଯଯେତ୍ ପିଣ୍ଡାତ୍ ପିଣ୍ଡାନ୍ ସର୍ଵଶୂଲୋପଶାନ୍ତଯେ ।। ୨୮୭.

ବିଡଂଗ, ଇନ୍ଦ୍ରୟବ, ହିଂଗୁ, ସରଳ ଓ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହଳଦୀ—ଏହାମାନେ ଗୋଳାକାର ଭାବରେ ପ୍ରଭାତରେ ଦେଲେ ସମସ୍ତ ପେଟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶାନ୍ତି ହୁଏ।

ପ୍ରଧାନଭୋଜନେ ତେଷାଂ ଯଷ୍ଟିକବ୍ରୀହିଶାଲଯଃ । ମଧ୍ଯମୌ ଯଵଗୋଧୂମୌ ଯଵଗୋଧୂମୌ ଶେଷା ଦନ୍ତିନି ଚାଧମାଃ ।। ୨୮୭.

ମୁଖ୍ୟ ଭୋଜନରେ ଯଷ୍ଟିକା, ବୃହି ଓ ଶାଳି ଚାଉଳ ଦେବା ଉଚିତ; ମଧ୍ୟଭାଗର ଭୋଜନରେ ଯବ ଓ ଗହମ ଭଲ; ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଯବ ଓ ଗହମ ଏବଂ ଦନ୍ତିନୀ ଅଧମ।

ଯଵଶ୍ଚୈଵ ତଥୈଵେକ୍ଷୁର୍ନାଗାନାଂ ବଲଵର୍ଦ୍ଧନଃ । ନାଗାନାଂ ଯଵସଂ ଶୁଷ୍କଂ ତଥା ଧାତୁପ୍ରକୋପଣଂ ।। ୨୮୭.

ଯବ ଓ ଇଖ ହାତୀଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ଶୁଖିଲା ଯବ ଘାସ ହାତୀଙ୍କର ଧାତୁ ବିକୃତ କରେ।

ମଦକ୍ଷୀଣସ୍ଯ ନାଗସ୍ଯ ପଯଃପାନଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଦୀପନୀଯୈସ୍ତଥା ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ ଶ୍ରୃତୋ ମାଂସରସଃ ଶୁଭଃ ।। ୨୮୭.

ମଦ ହ୍ରାସ ପାଇଥିବା ହାତୀ ପାଇଁ ଦୁଧ ପିବା ଉପଯୁକ୍ତ; ଏହିପରି ଦୀପନ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ଉବାଇଥିବା ମାଂସରସ ମଧ୍ୟ ଭଲ।

କଟୁମତ୍ସ୍ଯଵିଡ଼ଙ୍ଗାନି କ୍ଷାରଃ କୋଷାତକୀ ପଯଃ । ହରିଦ୍ରାଚେତି ଧୂପୋଯଂ କୁଞ୍ଜରସ୍ଯ ଜଯାଵହଃ ।। ୨୮୭.

ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମାଛ, ବିରଙ୍ଗା, ଖାର, କୋଷାତକୀ, ଦୁଧ ଓ ହଳଦୀ—ଏହି ଧୂପ ହାତୀଙ୍କୁ ବିଜୟ ଦେଇଥାଏ।

ପିପ୍ପଲୀତଣ୍ଡୁଲାସ୍ତୈଲଂ ମାଧ୍ଵୀକଂ ମାକ୍ଷଇକମ୍ ତଥା । ନେତ୍ରଯୋଃ ପରିଷେକୋଯଂ ଦୀପନୀଯଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ପିପ୍ପଳୀ ଓ ଚାଉଳର ତେଲ, ମଧୁ ମଦ ଓ ମଧୁ—ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦୁଇ ଚକୁକୁ ଧୋଇଲେ ଦୀପନ ହୁଏ ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ।

ପୁରୀଷଞ୍ଜତନେତ୍ରସ୍ତୁ ତଥା ପାରାଵତସ୍ଯ ଚ । କ୍ଷୀରଵୃକ୍ଷକରୀଷାଶ୍ଚ ପ୍ରସନ୍ନାଯେଷ୍ଟମଞ୍ଜନଂ ।। ୨୮୭.

ପରାବତ ଓ ଧୂଲି ପକ୍ଷୀର ମଳ, ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗଛର ମଳ—ଏହିମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଞ୍ଜନ।

ଅନେନାଞ୍ଜିନେତ୍ରସ୍ତୁ କରୋତି କଦନଂ ରଣେ । ଉତ୍‌ପଲାନି ଚ ନୀଲାନି ସୁସ୍ତନ୍ତଗରମେଵ ଚ ।। ୨୮୭.

ଏହି ଅଞ୍ଜନ ଦେଇ ଚକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ହୁଏ; ନୀଳ କମଳ ଓ ଭଲ ତାଣା ଦୋରି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ତଣ୍ଡୁଲୋଦକପିଷ୍ଟାନି ନେତ୍ରନିର୍ଵାପନଂ ପରମ୍ । ନଖଵୃଦ୍ଧୌ ନଖଚ୍ଛେଦସ୍ତୈଲସେକଶ୍ଚ ମାସ୍ଯପି ।। ୨୮୭.

ଚାଉଳ ପିଠା ଓ ପାଣି ମିଶାଇ ଦେଲେ ଚକୁ ଶିତଳ ହୁଏ; ନଖ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ନଖ କାଟି ଏକମାସ ପରେ ତେଲ ଲଗାଇବା ଉପଯୁକ୍ତ।

ଶଯ୍ଯାସ୍ଥାନଂ ଭଵେଚ୍ଚାସ୍ଯ କରୀଷୈଃ ପାଂଶୁଭିସ୍ତଥା । ଶରନ୍ନିଦାଘଯୋଃ ସେକଃ ସର୍ପିଷା ଚ ତଥେଷ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ହାତୀର ଶୋଇବା ସ୍ଥାନ ଗୋମୟ ଓ ମାଟିରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ଶରଦ୍ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଘିଅ ଛିଟିବା ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ ଅଶ୍ଵଵାହନସାରଞ୍ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଚାଶ୍ଵଚିକିତ୍ସନମ୍ । ଵାଜିନାଂ ସଂଗ୍ରହଃ କାର୍ଯୋ ଧର୍ମ୍ମକର୍ମାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ ।। ୨୮୮.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ଘୋଡ଼ା ପାଳନର ମୂଳ ତଥା ଘୋଡ଼ା ଚିକିତ୍ସା ବିଷୟରେ କହିବି; ଧର୍ମ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧନ ଲାଗି ଘୋଡ଼ା ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଶ୍ଵିନୀ ଶ୍ରଵଣଂ ହସ୍ତଂ ଉତ୍ତରାତ୍ରିତଯନ୍ତଥା । ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ପ୍ରଶସ୍ତାନି ହଯାନାମାଦିଵାହନେ ।। ୨୮୮.

ଅଶ୍ୱିନୀ, ଶ୍ରବଣ, ହସ୍ତ, ଉତ୍ତରା ଓ ତୃତୀୟ ନକ୍ଷତ୍ର—ଏହିମାନେ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ିବା ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ଶୁଭ।