ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତ୍ରିଫଲା ପିପ୍ପଲୀ ଶୁଣ୍ଠୀ ସେଵିତା ତ୍ରିଶତାଵ୍ଦକୃତ୍ । ଶତାଵର୍ଯ୍ଯାଃ ପୂର୍ଵଯୋଗଃ ସହସ୍ରାଯୁର୍ବଲାତିକୃତ୍ ।। ୨୮୬.

ତ୍ରିଫଳା, ପିପ୍ପଳୀ ଓ ଶୁଖିଲା ଶୁଣ୍ଠି ନେଲେ, ତିନି ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ମିଳେ। ପୂର୍ବର ଶତାବରୀ ଯୋଗ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।

ଚିତ୍ରକେନ ତଥା ପୂର୍ଵସ୍ତଥା ଶୁଣ୍ଠୀଵିଡଙ୍ଗତଃ । ଲୋହେନ ଭୃଙ୍ଗରାଜେନ ବଲଯା ନିମ୍ବପଞ୍ଚକୈଃ ।। ୨୮୬.

ଚିତ୍ରକ ଦ୍ୱାରା, ପୂର୍ବର ଭଳି, ଏବଂ ଶୁଖିଲା ଶୁଣ୍ଠି ଓ ବିଡ଼ଙ୍ଗ ସହିତ; ଲୋହ, ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ବଳା ଓ ନିମ୍ବ ଗଛର ପାଞ୍ଚ ଅଂଶ ସହିତ।

ଖଦିରେଣ ଚ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡ୍ଯା କଣ୍ଟକାର୍ଯ୍ଯାଥ ଵାସକାତ୍ । ଵର୍ଷାଭୁଵା ତଦ୍ରସୈର୍ଵା ଭାଵିତୋ ଵଟିକାକୃତଃ ।। ୨୮୬.

ଖଦିର, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, କଣ୍ଟକାରୀ ଏବଂ ବାସକ ସହିତ; କିମ୍ବା ବର୍ଷାଭୂ ଗଛର ରସରେ ତିଆରି କରି ଗୋଳି ଭାବରେ ନେଲେ।

ଚୂର୍ଣଙ୍‌ଘୃତୈର୍ଵା ମଧୁନା ଗୁଡାଦ୍ଯୈର୍ଵାରିଣା ତଥା । ଓଁ ହ୍ରୂଂ ସ ଇତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ମନ୍ତ୍ରିତୋ ଯୋଗରାଜକଃ ।। ୨୮୬.

ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ଘିଅ, ମଧୁ, ଗୁଡ଼ କିମ୍ବା ପାଣି ସହିତ ମିଶାଇ, 'ଓଁ ହ୍ରୂଁ ସ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଯୋଗରାଜକ ଉପଚାର କରିବା ଉଚିତ।

ମୃତସଞ୍ଜୀଵନୀକଲ୍ପୋ ରୋଗମୃତ୍ଯୁଞ୍ଜଯୋ ଭଵେତ୍ । ସୁରାସୁରୈଶ୍ଚ ମୁନିଭିଃ ସେଵିତାଃ କଲ୍ପସାଗରାଃ ।। ୨୮୬.

ଏହା ମୃତକୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେଇଥାଏ, ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ; ଏହି ଅନେକ ଉପଚାର ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଋଷିମାନେ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ।

ଗଜାଯୁର୍ଵେଦଂ ପ୍ରୋଵାଚ ପାଲକାପ୍ଯୋଽଙ୍ଗରାଜକଂ ।। ୨୮୬.

ପାଳକାପ୍ୟ ହାତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ଅଙ୍ଗରାଜକ ଶିଖାଇଥିଲେ।

ପାଲକାପ୍ଯ ଉଵାଚ ଗଜଲକ୍ଷଅମ ଚିକିତ୍ସାଞ୍ଚ ଲୋମପାଦ ଵଦାମି ତେ । ଦୀର୍ଘହସ୍ତା ମହୋଚ୍ଛ୍‌ଵାସାଃ ପ୍ରଶସ୍ତାସ୍ତେ ସହିଷ୍ଣଵଃ ।। ୨୮୭.

ପାଳକାପ୍ୟ କହିଲେ: ଲୋମପାଦ, ମୁଁ ତୁମକୁ ହାତୀଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଚିକିତ୍ସା ବିଷୟରେ କହିବି; ଯେଉଁ ହାତୀଙ୍କ ଶୁଣ୍ଡ ଲମ୍ବା ଓ ଶ୍ୱାସ ଗଭୀର, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସହନଶୀଳ।

ଵିଂଶତ୍ଯଷ୍ଟାଦଶନଖାଃ ଶୀତକାଲମଦାଶ୍ଚ ଯେ । ଦକ୍ଷିଣଞ୍ଚୋନ୍ନତନ୍ଦନ୍ତଂ ଵୃଂହିତଂ ଜଲଦୋପମଂ ।। ୨୮୭.

ଯେଉଁ ହାତୀଙ୍କ ପାଖରେ କୁଡ଼ି କିମ୍ବା ଅଠର ନଖ ଅଛି, ଶୀତକାଳରେ ସକ୍ରିୟ, ଡାହାଣ ଦାତ ଉଁଚା, ଦେହ ମଜବୁତ ଓ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ—

ହସ୍ତିନ୍ଯଃ ପାର୍ଶ୍ଵଗର୍ଭିଣ୍ଯୋ ଯେ ଚ ମୂଢା ମତଙ୍ଗଜାଃ । ଵର୍ଣଂ ସତ୍ଵଂ ବଲଂ ରୂପଂ କାନ୍ତିଃ ସଂହନନଞ୍ଜଵଃ ।। ୨୮୭.

ଗର୍ଭବତୀ ହାତୀ ଓ ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରମିତ, ସେମାନଙ୍କ ରଙ୍ଗ, ସ୍ୱଭାବ, ଶକ୍ତି, ଆକୃତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଗଠନ ଓ ଚଳାଚଳ—

ସପ୍ତସ୍ଥିତୋ ଗଜଶ୍ଵେଦୃକ୍ ସଙ୍‌ଗ୍ରାମେରୀଞ୍ଜଯେତ୍ସ ଚ । କୁଞ୍ଜରାଃ ପରମା ଶୋଭା ଶିଵିରସ୍ଯ ବଲସ୍ଯ ଚ ।। ୨୮୭.

ଯେଉଁ ହାତୀଙ୍କ ଦେହରେ ସାତିଠାରେ ପସିନା ଆସେ, ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେ; ହାତୀମାନେ ସେନା ଓ ଶିବିରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗର୍ବ ଓ ଶକ୍ତି।

ଆଯତ୍ତଂ କୁଞ୍ଜରୈଶ୍ଚୈଵ ଵିଜଯଂ ପୃଥିଵୀକ୍ଷିତାଂ । ପାକଲେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯମନୁଵାସନଂ ।। ୨୮୭.

ପୃଥିବୀରେ ବିଜୟ ହାତୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖାଶୁଣା କରିବା ଦରକାର।

ଘୃତତୈଲପରୀପାକଂ ସ୍ଥାନଂ ଵାତଵିଵର୍ଜିତଂ । ସ୍କନ୍ଧେଷୁ ଚ କ୍ରିଯା କାର୍ଯ୍ଯା ତଥା ପାଲକଵନ୍ନୃପାଃ ।। ୨୮୭.

ଘିଅ ଓ ତେଲରେ ସ୍ଥାନକୁ ପକାଇ, ବାୟୁ ରହିତ ରଖିବା ଉଚିତ; ଶରୀରର କାନ୍ଧରେ ଯେଉଁ କାମ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି, ସେହିପରି ରକ୍ଷକ ଓ ରାଜାମାନେ କରିବେ।

ଗୋମୂତ୍ରଂ ପାଣ୍ଡୁରୋଗେଷୁ ରଜନୀଭ୍ଯାଂ ଘୃତନ୍ଦ୍ଵିଜ । ଆନାହେ ତୈଲସିକ୍ତସ୍ଯ ନିଷେକସ୍ତସ୍ଯ ଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ପାଣ୍ଡୁ ରୋଗରେ ଗାଈର ମୁତ୍ର ଓ ହଳଦୀ ଦେବା ଉଚିତ, ଦ୍ୱିଜ; ଫୁଲା ହେଲେ ତେଲ ଛିଟି ଲଗାଇବା ଭଲ।

ଲଵଣୈଃ ପଞ୍ଚଭିର୍ମ୍ମିଶ୍ରା ପ୍ରତିପାନାଯ ଵାରୁଣୀ । ଵିଡଙ୍ଗତ୍ରିଫଲାଵ୍ଯୋଷସୈନ୍ଧଵୈଃ କଵଲାନ୍ କୃତାନ୍ ।। ୨୮୭.

ପିବା ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଲୁଣ ମିଶାଇ ବାରୁଣୀ ଦେବା ଉଚିତ; ମୁଖ ପରିଷ୍କାର ପାଇଁ ବିଡ଼ଙ୍ଗ, ତ୍ରିଫଳା, ବ୍ୟୋଷ ଓ ସେନ୍ଧା ଲୁଣର ଲଡୁ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।

ମୃର୍ଚ୍ଛାସୁ ଭୋଜଯେନ୍ନାଗଂ କ୍ଷୌଦ୍ରନ୍ତୋଯଞ୍ଚ ପାଯଯେତ୍ । ଅବ୍ଯଙ୍ଗ ଶିରସଃ ଶୁଲେ ନସ୍ଯଞ୍ଚୈଵ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ମୂର୍ଛା ହେଲେ ହାତୀକୁ ମଧୁ ମିଶିତ ପାଣି ଖୁଆଇବା ଉଚିତ; ମୁଣ୍ଡର ବେଦନାରେ ମସାଜ ଓ ନାସ୍ୟ ଦେବା ଭଲ।

ନାଗାନାଂ ସ୍ନେହପୁଟକଃ ପାଦରୋଗାନୁପକ୍ରମେତ୍ । ପଶ୍ଚାତ୍ କଲ୍କକଷାଯେଣ ଶୋଧନଞ୍ଚ ଵିଧୀଯତେ ।। ୨୮୭.

ହାତୀଙ୍କ ପାଦର ରୋଗରେ ତେଲ ଲଗାଇ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ବଟି ଓ କଢ଼ା ଦ୍ୱାରା ପରିଷ୍କାର କରାଯିବ।

ଶିଖିତିତ୍ତିରିଲାଵାନାଂ ପିପ୍ପଲୀମରିଚାନ୍ଵିତୈଃ । ରସୈଃ ସମ୍ଭୋଜ୍ଯେନ୍ନାଗଂ ଵେପଥୁର୍ଯସ୍ଯ ଜାଯତେ ।। ୨୮୭.

କମ୍ପନ ହେଉଥିବା ହାତୀକୁ ମୟୂର, ଟିଟିରି ଓ ଲାଭା ପକ୍ଷୀର ରସ, ପିପ୍ପଳି ଓ କଳିମରିଚ ସହିତ ମିଶାଇ ଖୁଆଇବା ଉଚିତ।

ବାଲଵିଲ୍ଵଂ ତଥା ଲୋଧ୍ରଂ ଧାତକୀ ସିତଯା ସହ । ଅତୀସାରଵିନାଶାଯ ପିଣ୍ଡୀଂ ଭୁଞ୍ଜୀତ କୁଞ୍ଜରଃ ।। ୨୮୭.

କଚ୍ଚା ବେଲ, ଲୋଧ୍ର ଓ ଧାତକୀ ସହିତ ଚିନି ମିଶାଇ, ଏହାର ଲଡୁ ତିଆରି କରି ଅତିସାର ରୋଗରେ ହାତୀକୁ ଖୁଆଇବା ଉଚିତ।

ନସ୍ଯଂ କରଗ୍ରହେ ଦେଯଂ ଘୃତଂ ଲଵଣସଂଯୁତମ୍ । ମାଗଧୀନାଗରାଜାଜୀଯଵାଗୂର୍ମୁସ୍ତସାଧିତା ।। ୨୮୭.

ଶୁଣ୍ଡରେ ଧରିବା ଦୁଃଖରେ ଲୁଣ ମିଶିତ ଘିଅ ନାସ୍ୟ ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ; ମାଗଧୀ, ନାଗରାଜ, ଅଜୀ, ବାଗୂର ଓ ମୁଷ୍ତା ସହିତ ଖିଚୁଡ଼ି ପକାଇବା ଭଲ।

ଉତ୍କର୍ଣକେ ତୁ ଦାତଵ୍ଯା ଵାରହଞ୍ଚ ତଥା ରସମ୍ । ଦଶମୂଲକୁଲତ୍ଥାମ୍ଲକାକମାଚୀଵିପାଚିତମ୍ ।। ୨୮୭.

କାନ ରୋଗରେ ଦଶମୂଳ, କୁଲଥି, ଟେଁଟୁଳିଆ କାକମାଚୀ ଓ ଭଲଭାବେ ପକାଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟର ରସ ଓ ପାଣି ଦେବା ଉଚିତ।

ତୈଲମୂଷଣସଂଯୁକ୍ତଂ ଗଲଗ୍ରହଗଦାପହମ୍ । ଅଷ୍ଟଭିର୍ଲଵଣୈଃ ପିଷ୍ଟୈଃ ପ୍ରସନ୍ନାଃ ପାଯଯେଦ୍ଘୃତମ୍ ।। ୨୮୭.

ତେଲକୁ ଉଷ୍ଣତା ସହିତ ମିଶାଇଲେ ଗଳା ରୋଗ ହଟେ; ଏଠାରେ ଆଠ ପ୍ରକାର ଲୁଣ ଗୁଣ୍ଡାଇ ଘିଅ ସହିତ ଦେଲେ ଶୁଦ୍ଧତା ଆସେ।

ମୂତ୍ରଭଙ୍ଗେଽଥ ଵା ଵୀଜଂ କ୍କଥିତଂ ତ୍ରପୂଷସ୍ଯ ଚ । ତ୍ଵଗ୍ଦୋଷେଷୁ ପିଵେନ୍ନିମ୍ବଂ ଵୃଷଂ ଵା କ୍କଥିତଂ ଦ୍ଵିପଃ ।। ୨୮୭.

ମୁତ୍ର କିମ୍ବା ବୀର୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ୟାରେ ରେଣୁ ଗଛର ବୀଜ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି; ଚର୍ମ ରୋଗରେ ନିମ୍ବ ଖାଇବା ଉପଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ପୁରୁଷତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ହାତୀକୁ ଶୁଭ ମନାଯାଇଛି।

ଗଵାଂ ମୂତ୍ରଂ ଵିଡ଼ଙ୍ଗାନି କୃମିକୋଷ୍ଠେଷୁ ଶସ୍ଯତେ । ଶ୍ରୃଙ୍ଗଵେରକଣାଦ୍ରାକ୍ଷାଶର୍କରାଭିଃ ଶ୍ରୃତଂ ପଯଃ ।। ୨୮୭.

ଗୋମୂତ୍ର ଏବଂ ବିରଙ୍ଗା ଗଛ ଆନ୍ତ୍ରିକ କୀଟ ଦୂର କରିବାରେ ଉପକାରୀ; ଆଦା, ଦାକ୍, ଚିନି ସହିତ ଦୁଧ ଉବାଇ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଲାଭକାରୀ।

କ୍ଷତକ୍ଷଯକରଂ ପାନଂ ତଥା ମାଂସରସଃ ଶୁଭଃ । ମୁଦ୍‌ଗୋଦନଂ ଵ୍ଯୋଷଯୁତମରୁଚୌ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ଘାଉ ଓ କ୍ଷୟ ନିରାମୟ କରୁଥିବା ପାନୀୟ ଏବଂ ମାଂସରସ ଭଲ; ମୁଙ୍ଗ ଦାଲ ଓ ମସଲା ସହିତ ଚାଉଳ ରନ୍ଧିଲେ ରୁଚି ନ ଥିଲେ ଉତ୍ତମ।

ତ୍ରିଵୃଦ୍ଵ୍ଯୋଷାଗ୍ନିଦନ୍ତ୍ଯର୍କଶ୍ଯାମାକ୍ଷୀରେ ଭପିପ୍ପଲୀ । ଏତୈର୍ଗୁଲ୍ମହରଃ ସ୍ନେହଃ କୃତଶ୍ଚୈଵ ତଥାପରଃ ।। ୨୮୭.

ତ୍ରିବୃତ୍, ମସଲା, ଅଗ୍ନିଦନ୍ତୀ, ଅର୍କ, ଶ୍ୟାମା, ଦୁଧ ଓ ପିପ୍ପଳୀ ଦେଇ ତିଆରି ତେଲ ଗୁଲ୍ମ ରୋଗ ମେଟାଇବାରେ ଉପଯୁକ୍ତ, ଏହା ଭଳି ଆଉ ଏକ ତେଲ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରାଯାଏ।

ଭେଦନଦ୍ରାଵଣାଭ୍ଯଙ୍ଗସ୍ନେହପାନାନୁଵାସନୈଃ । ସର୍ଵାନେଵ ସମୁତ୍ପନ୍ନାନ୍ ଵିଦ୍ରଵାନ୍ ସମୁପାହରେତ୍ ।। ୨୮୭.

ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଦ୍ରବ ରୋଗକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବିସ୍ତାରକ, ଦ୍ରବ କରିବା ଔଷଧ, ମାଲିଶ, ତେଲ ପାନ ଓ ବସ୍ତି ଦେବା ଉଚିତ।

ଯଷ୍ଟିକଂ ମୁଦ୍‌ଗସୂପେନ ଶାରଦେନ ତଥା ପିଵେତ୍ । ବାଲଵିଲ୍ଵୈସ୍ତଥା ଲେପଃ କଟୁରୋଗେଷୁ ଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ମୁଙ୍ଗ ଦାଲର ସୁପ୍ ସହିତ ଯଷ୍ଟିକା ପିବା ଉପଯୁକ୍ତ; କଚ୍ଚା ବେଲ ଫଳର ଲେପ ତୀବ୍ର ରୋଗରେ ଭଲ।

ଵିଡଙ୍ଗେନ୍ଦ୍ରଯଵୌ ହିଙ୍ଗୁ ସରଲଂ ରଜନୀଦ୍ଵଯମ୍ । ପୂର୍ଵାହ୍ଣେ ପାଯଯେତ୍ ପିଣ୍ଡାତ୍ ପିଣ୍ଡାନ୍ ସର୍ଵଶୂଲୋପଶାନ୍ତଯେ ।। ୨୮୭.

ବିଡଂଗ, ଇନ୍ଦ୍ରୟବ, ହିଂଗୁ, ସରଳ ଓ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହଳଦୀ—ଏହାମାନେ ଗୋଳାକାର ଭାବରେ ପ୍ରଭାତରେ ଦେଲେ ସମସ୍ତ ପେଟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶାନ୍ତି ହୁଏ।

ପ୍ରଧାନଭୋଜନେ ତେଷାଂ ଯଷ୍ଟିକବ୍ରୀହିଶାଲଯଃ । ମଧ୍ଯମୌ ଯଵଗୋଧୂମୌ ଯଵଗୋଧୂମୌ ଶେଷା ଦନ୍ତିନି ଚାଧମାଃ ।। ୨୮୭.

ମୁଖ୍ୟ ଭୋଜନରେ ଯଷ୍ଟିକା, ବୃହି ଓ ଶାଳି ଚାଉଳ ଦେବା ଉଚିତ; ମଧ୍ୟଭାଗର ଭୋଜନରେ ଯବ ଓ ଗହମ ଭଲ; ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଯବ ଓ ଗହମ ଏବଂ ଦନ୍ତିନୀ ଅଧମ।