ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

କର୍ଷଂ ଭୃଙ୍ଗରସେନାପି ରୋଗଜୀଚ୍ଚାମରୋ ଭଵେତ୍ । ରୁଦନ୍ତିକାଜ୍ଯମଧୁଭୁକ୍ ଦୁଗ୍ଧଭୋଜୀ ଚ ମୃତ୍ଯୁଜିତ୍ ।। ୨୮୬.

ଭୃଙ୍ଗରାଜ ଗଛର ରସ ଏକ କର୍ଷ ମାତ୍ରା ପିଇଲେ, ରୋଗ ଓ ପକା କେଶ ଦୂର ହୁଏ। ରୁଦନ୍ତିକା ଗୁନ୍ଦ ମଧୁ ସହିତ ଖାଇ ଏବଂ ଦୁଧ ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ନେଲେ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରିଥାଏ।

କର୍ଷଚୂର୍ଣଂ ହରୀତକ୍ଯା ଭାଵିତଂ ଭୃଙ୍ଗରାଡ୍ରସୈଃ । ଘୃତେନ ମଧୁନା ସେଵ୍ଯ ତ୍ରିଶତାଯୁଶ୍ଚ ରୋଗଜିତ୍ ।। ୨୮୬.

ଭୃଙ୍ଗରାଜ ରସରେ ଭିଜାଇଥିବା ହରୀତକୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ କର୍ଷ ମାତ୍ରା ଘିଅ ଓ ମଧୁ ସହିତ ନେଲେ, ତିନି ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ଓ ରୋଗ ରହିତ ହୁଏ।

ଵାରାହିକା ଭୃଙ୍ଗରସଂ ଲୋହଚୂର୍ଣଂ ଶତାଵରୀ । ସାଜ୍ଯଂ କର୍ଷଂ ପଞ୍ଚଶତୀ କାର୍ତ୍ତଚୂର୍ଣଂ ଶତାଵରୀ ।। ୨୮୬.

ବାରାହିକା, ଭୃଙ୍ଗରାଜ ରସ, ଲୋହ ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଶତାବରୀ ଓ ଘିଅ ଏକ କର୍ଷ ମିଶାଇ ନେଲେ; ଏଭଳି ତିଆରି ଶତାବରୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ନେଲେ ପାଞ୍ଚ ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ମିଳେ।

ଭାଵିତଂ ଭୃଙ୍ଗରାଜେନ ମଧ୍ଵାଜ୍ଯନ୍ତ୍ରିଶତୀ ଭଵେତ୍ । ତାମ୍ରଂ ମୃତଂ ମୃତତୁଲ୍ଯଂ ଗନ୍ଧକଞ୍ଚ କୁମାରିକା ।। ୨୮୬.

ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ମଧୁ ଓ ଘିଅ ସହିତ ତିଆରି କରିଲେ, ଏହା ତିନି ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ଦେଇଥାଏ। ତାପରେ, ଶୁଧ୍ଧ ତାମ୍ବା, ଗନ୍ଧକ ଓ କୁମାରୀ ଗଛ ସହିତ ମିଶାଇବା ଉଚିତ।

ରସୈଵିମୃଜ୍ଯ ଦ୍ଵେ ଗୁଞ୍ଜେ ସାଜ୍ଯଂ ପଞ୍ଚଶତାବ୍ଦଵାନ୍ । ଅଶ୍ଵଗନ୍ଧା ପଲଂ ତୈଲଂ ସାଜ୍ଯଂଖଣ୍ଡଂ ଶତାବ୍ଦଵାନ୍ ।। ୨୮୬.

ପାରଦ ସହିତ ଘସିଥିବା ଦୁଇ ଗୁଞ୍ଜା ମାତ୍ରା ଘିଅ ସହିତ ନେଲେ, ପାଞ୍ଚ ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ମିଳେ। ଏକ ପଳା ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା ତେଲ ଘିଅ ଓ ଚିନି ସହିତ ନେଲେ, ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ମିଳେ।

ପଲମ୍ପୁନର୍ନ୍ନଵାଚୂର୍ଣଂ ମଧ୍ଵାଜ୍ଯପଯସା ପିଵନ୍ । ଅଶୋକଚୂର୍ଣସ୍ଯ ପଲଂ ମଧ୍ଵାଜ୍ଯଂ ପଯସାର୍ତ୍ତିନ୍ତ୍ ।। ୨୮୬.

ପୁନର୍ନବା ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପଳା ମଧୁ, ଘିଅ ଓ ଦୁଧ ସହିତ ପିଇଲେ; ଏବଂ ଏକ ପଳା ଅଶୋକ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ମଧୁ, ଘିଅ ଓ ଦୁଧ ସହିତ ଏଭଳି ନେଲେ।

ତିଲସ୍ଯ ତୈଲଂ ସମଧୁ ନସ୍ଯାତ୍ କୃଷ୍ଣକଚଃ ଶତୀ । କର୍ଷମକ୍ଷଂ ସମଧ୍ଵାଜ୍ଯଂ ଶତାଯୁଃ ପଯସା ପିଵନ୍ ।। ୨୮୬.

ତିଳ ତେଲ ମଧୁ ସହିତ ନାସାରେ ଦେଲେ, କେଶ ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଳା ରହିଥାଏ। ଏକ କର୍ଷ ଅକ୍ଷ ମଧୁ ଓ ଘିଅ ସହିତ ଦୁଧରେ ପିଇଲେ, ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ମିଳେ।

ଅଭଯଂ ସଗୁଡଞ୍ଜଗ୍ଧ୍ଵା ଘୃତେନ ମଧୁରାଦିଭିଃ । ଦୁଗ୍ଧାନ୍ନଭୁକ୍ କୃଷ୍ଣକେଶୋଽରୋଗୀ ପଞ୍ଚଶତାବ୍ଦଵାନ୍ ।। ୨୮୬.

ହରୀତକୀ ଗୁଡ଼ ସହିତ ଖାଇ, ଘିଅ ଓ ମିଠା ଜିନିଷ ସହିତ ନେଲେ, ଏବଂ ଦୁଧ ଭାତ ଖାଇଲେ, କେଶ କଳା ଓ ରୋଗ ରହିତ ହୋଇ, ପାଞ୍ଚ ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ମିଳେ।

ପଲଙ୍କୁଷ୍ମାଣ୍ଡିକାଚୂର୍ଣଂ ମଧ୍ଵାଜ୍ଯପଯସା ପିଵନ୍ । ମାସଂ ଦୁଗ୍ଧାନ୍ନଭୋଜୀ ଚ ସହସ୍ରାଯୁଵିଂଶୋଗଵାନ୍ ।। ୨୮୬.

କୁଷ୍ମାଣ୍ଡିକା ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପଳା ମଧୁ, ଘିଅ ଓ ଦୁଧ ସହିତ ଏକ ମାସ ପିଇଲେ, ଏବଂ ଦୁଧ ଭାତ ଖାଇଲେ, ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ଓ ଶକ୍ତି ପାଏ।

ଶାଲୂକଚୂର୍ଣଂ ଭୃଙ୍ଗାଜ୍ଯଂ ସମଧ୍ଵାଜ୍ଯଂ ଶତାବ୍ଦକୃତଂ । କଟୁତୁମ୍ବୀତୈଲନସ୍ଯଂ କର୍ଷଂ ଶତଦ୍ଵଯାବ୍ଦଵାନ୍ ।। ୨୮୬.

ଶାଳୂକ ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଭୃଙ୍ଗରାଜ ଘିଅ ଓ ମଧୁ ସହିତ ତିଆରି କରିଲେ, ଏହା ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ଦେଇଥାଏ। କଟୁତୁମ୍ବୀ ତେଲ ଏକ କର୍ଷ ନାସାରେ ଦେଲେ, ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ମିଳେ।

ତ୍ରିଫଲା ପିପ୍ପଲୀ ଶୁଣ୍ଠୀ ସେଵିତା ତ୍ରିଶତାଵ୍ଦକୃତ୍ । ଶତାଵର୍ଯ୍ଯାଃ ପୂର୍ଵଯୋଗଃ ସହସ୍ରାଯୁର୍ବଲାତିକୃତ୍ ।। ୨୮୬.

ତ୍ରିଫଳା, ପିପ୍ପଳୀ ଓ ଶୁଖିଲା ଶୁଣ୍ଠି ନେଲେ, ତିନି ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ମିଳେ। ପୂର୍ବର ଶତାବରୀ ଯୋଗ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।

ଚିତ୍ରକେନ ତଥା ପୂର୍ଵସ୍ତଥା ଶୁଣ୍ଠୀଵିଡଙ୍ଗତଃ । ଲୋହେନ ଭୃଙ୍ଗରାଜେନ ବଲଯା ନିମ୍ବପଞ୍ଚକୈଃ ।। ୨୮୬.

ଚିତ୍ରକ ଦ୍ୱାରା, ପୂର୍ବର ଭଳି, ଏବଂ ଶୁଖିଲା ଶୁଣ୍ଠି ଓ ବିଡ଼ଙ୍ଗ ସହିତ; ଲୋହ, ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ବଳା ଓ ନିମ୍ବ ଗଛର ପାଞ୍ଚ ଅଂଶ ସହିତ।

ଖଦିରେଣ ଚ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡ୍ଯା କଣ୍ଟକାର୍ଯ୍ଯାଥ ଵାସକାତ୍ । ଵର୍ଷାଭୁଵା ତଦ୍ରସୈର୍ଵା ଭାଵିତୋ ଵଟିକାକୃତଃ ।। ୨୮୬.

ଖଦିର, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, କଣ୍ଟକାରୀ ଏବଂ ବାସକ ସହିତ; କିମ୍ବା ବର୍ଷାଭୂ ଗଛର ରସରେ ତିଆରି କରି ଗୋଳି ଭାବରେ ନେଲେ।

ଚୂର୍ଣଙ୍‌ଘୃତୈର୍ଵା ମଧୁନା ଗୁଡାଦ୍ଯୈର୍ଵାରିଣା ତଥା । ଓଁ ହ୍ରୂଂ ସ ଇତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ମନ୍ତ୍ରିତୋ ଯୋଗରାଜକଃ ।। ୨୮୬.

ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ଘିଅ, ମଧୁ, ଗୁଡ଼ କିମ୍ବା ପାଣି ସହିତ ମିଶାଇ, 'ଓଁ ହ୍ରୂଁ ସ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଯୋଗରାଜକ ଉପଚାର କରିବା ଉଚିତ।

ମୃତସଞ୍ଜୀଵନୀକଲ୍ପୋ ରୋଗମୃତ୍ଯୁଞ୍ଜଯୋ ଭଵେତ୍ । ସୁରାସୁରୈଶ୍ଚ ମୁନିଭିଃ ସେଵିତାଃ କଲ୍ପସାଗରାଃ ।। ୨୮୬.

ଏହା ମୃତକୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେଇଥାଏ, ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ; ଏହି ଅନେକ ଉପଚାର ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଋଷିମାନେ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ।

ଗଜାଯୁର୍ଵେଦଂ ପ୍ରୋଵାଚ ପାଲକାପ୍ଯୋଽଙ୍ଗରାଜକଂ ।। ୨୮୬.

ପାଳକାପ୍ୟ ହାତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ଅଙ୍ଗରାଜକ ଶିଖାଇଥିଲେ।

ପାଲକାପ୍ଯ ଉଵାଚ ଗଜଲକ୍ଷଅମ ଚିକିତ୍ସାଞ୍ଚ ଲୋମପାଦ ଵଦାମି ତେ । ଦୀର୍ଘହସ୍ତା ମହୋଚ୍ଛ୍‌ଵାସାଃ ପ୍ରଶସ୍ତାସ୍ତେ ସହିଷ୍ଣଵଃ ।। ୨୮୭.

ପାଳକାପ୍ୟ କହିଲେ: ଲୋମପାଦ, ମୁଁ ତୁମକୁ ହାତୀଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଚିକିତ୍ସା ବିଷୟରେ କହିବି; ଯେଉଁ ହାତୀଙ୍କ ଶୁଣ୍ଡ ଲମ୍ବା ଓ ଶ୍ୱାସ ଗଭୀର, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସହନଶୀଳ।

ଵିଂଶତ୍ଯଷ୍ଟାଦଶନଖାଃ ଶୀତକାଲମଦାଶ୍ଚ ଯେ । ଦକ୍ଷିଣଞ୍ଚୋନ୍ନତନ୍ଦନ୍ତଂ ଵୃଂହିତଂ ଜଲଦୋପମଂ ।। ୨୮୭.

ଯେଉଁ ହାତୀଙ୍କ ପାଖରେ କୁଡ଼ି କିମ୍ବା ଅଠର ନଖ ଅଛି, ଶୀତକାଳରେ ସକ୍ରିୟ, ଡାହାଣ ଦାତ ଉଁଚା, ଦେହ ମଜବୁତ ଓ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ—

ହସ୍ତିନ୍ଯଃ ପାର୍ଶ୍ଵଗର୍ଭିଣ୍ଯୋ ଯେ ଚ ମୂଢା ମତଙ୍ଗଜାଃ । ଵର୍ଣଂ ସତ୍ଵଂ ବଲଂ ରୂପଂ କାନ୍ତିଃ ସଂହନନଞ୍ଜଵଃ ।। ୨୮୭.

ଗର୍ଭବତୀ ହାତୀ ଓ ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରମିତ, ସେମାନଙ୍କ ରଙ୍ଗ, ସ୍ୱଭାବ, ଶକ୍ତି, ଆକୃତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଗଠନ ଓ ଚଳାଚଳ—

ସପ୍ତସ୍ଥିତୋ ଗଜଶ୍ଵେଦୃକ୍ ସଙ୍‌ଗ୍ରାମେରୀଞ୍ଜଯେତ୍ସ ଚ । କୁଞ୍ଜରାଃ ପରମା ଶୋଭା ଶିଵିରସ୍ଯ ବଲସ୍ଯ ଚ ।। ୨୮୭.

ଯେଉଁ ହାତୀଙ୍କ ଦେହରେ ସାତିଠାରେ ପସିନା ଆସେ, ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେ; ହାତୀମାନେ ସେନା ଓ ଶିବିରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗର୍ବ ଓ ଶକ୍ତି।

ଆଯତ୍ତଂ କୁଞ୍ଜରୈଶ୍ଚୈଵ ଵିଜଯଂ ପୃଥିଵୀକ୍ଷିତାଂ । ପାକଲେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯମନୁଵାସନଂ ।। ୨୮୭.

ପୃଥିବୀରେ ବିଜୟ ହାତୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖାଶୁଣା କରିବା ଦରକାର।

ଘୃତତୈଲପରୀପାକଂ ସ୍ଥାନଂ ଵାତଵିଵର୍ଜିତଂ । ସ୍କନ୍ଧେଷୁ ଚ କ୍ରିଯା କାର୍ଯ୍ଯା ତଥା ପାଲକଵନ୍ନୃପାଃ ।। ୨୮୭.

ଘିଅ ଓ ତେଲରେ ସ୍ଥାନକୁ ପକାଇ, ବାୟୁ ରହିତ ରଖିବା ଉଚିତ; ଶରୀରର କାନ୍ଧରେ ଯେଉଁ କାମ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି, ସେହିପରି ରକ୍ଷକ ଓ ରାଜାମାନେ କରିବେ।

ଗୋମୂତ୍ରଂ ପାଣ୍ଡୁରୋଗେଷୁ ରଜନୀଭ୍ଯାଂ ଘୃତନ୍ଦ୍ଵିଜ । ଆନାହେ ତୈଲସିକ୍ତସ୍ଯ ନିଷେକସ୍ତସ୍ଯ ଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ପାଣ୍ଡୁ ରୋଗରେ ଗାଈର ମୁତ୍ର ଓ ହଳଦୀ ଦେବା ଉଚିତ, ଦ୍ୱିଜ; ଫୁଲା ହେଲେ ତେଲ ଛିଟି ଲଗାଇବା ଭଲ।

ଲଵଣୈଃ ପଞ୍ଚଭିର୍ମ୍ମିଶ୍ରା ପ୍ରତିପାନାଯ ଵାରୁଣୀ । ଵିଡଙ୍ଗତ୍ରିଫଲାଵ୍ଯୋଷସୈନ୍ଧଵୈଃ କଵଲାନ୍ କୃତାନ୍ ।। ୨୮୭.

ପିବା ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଲୁଣ ମିଶାଇ ବାରୁଣୀ ଦେବା ଉଚିତ; ମୁଖ ପରିଷ୍କାର ପାଇଁ ବିଡ଼ଙ୍ଗ, ତ୍ରିଫଳା, ବ୍ୟୋଷ ଓ ସେନ୍ଧା ଲୁଣର ଲଡୁ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।

ମୃର୍ଚ୍ଛାସୁ ଭୋଜଯେନ୍ନାଗଂ କ୍ଷୌଦ୍ରନ୍ତୋଯଞ୍ଚ ପାଯଯେତ୍ । ଅବ୍ଯଙ୍ଗ ଶିରସଃ ଶୁଲେ ନସ୍ଯଞ୍ଚୈଵ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୭.

ମୂର୍ଛା ହେଲେ ହାତୀକୁ ମଧୁ ମିଶିତ ପାଣି ଖୁଆଇବା ଉଚିତ; ମୁଣ୍ଡର ବେଦନାରେ ମସାଜ ଓ ନାସ୍ୟ ଦେବା ଭଲ।

ନାଗାନାଂ ସ୍ନେହପୁଟକଃ ପାଦରୋଗାନୁପକ୍ରମେତ୍ । ପଶ୍ଚାତ୍ କଲ୍କକଷାଯେଣ ଶୋଧନଞ୍ଚ ଵିଧୀଯତେ ।। ୨୮୭.

ହାତୀଙ୍କ ପାଦର ରୋଗରେ ତେଲ ଲଗାଇ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ବଟି ଓ କଢ଼ା ଦ୍ୱାରା ପରିଷ୍କାର କରାଯିବ।

ଶିଖିତିତ୍ତିରିଲାଵାନାଂ ପିପ୍ପଲୀମରିଚାନ୍ଵିତୈଃ । ରସୈଃ ସମ୍ଭୋଜ୍ଯେନ୍ନାଗଂ ଵେପଥୁର୍ଯସ୍ଯ ଜାଯତେ ।। ୨୮୭.

କମ୍ପନ ହେଉଥିବା ହାତୀକୁ ମୟୂର, ଟିଟିରି ଓ ଲାଭା ପକ୍ଷୀର ରସ, ପିପ୍ପଳି ଓ କଳିମରିଚ ସହିତ ମିଶାଇ ଖୁଆଇବା ଉଚିତ।

ବାଲଵିଲ୍ଵଂ ତଥା ଲୋଧ୍ରଂ ଧାତକୀ ସିତଯା ସହ । ଅତୀସାରଵିନାଶାଯ ପିଣ୍ଡୀଂ ଭୁଞ୍ଜୀତ କୁଞ୍ଜରଃ ।। ୨୮୭.

କଚ୍ଚା ବେଲ, ଲୋଧ୍ର ଓ ଧାତକୀ ସହିତ ଚିନି ମିଶାଇ, ଏହାର ଲଡୁ ତିଆରି କରି ଅତିସାର ରୋଗରେ ହାତୀକୁ ଖୁଆଇବା ଉଚିତ।

ନସ୍ଯଂ କରଗ୍ରହେ ଦେଯଂ ଘୃତଂ ଲଵଣସଂଯୁତମ୍ । ମାଗଧୀନାଗରାଜାଜୀଯଵାଗୂର୍ମୁସ୍ତସାଧିତା ।। ୨୮୭.

ଶୁଣ୍ଡରେ ଧରିବା ଦୁଃଖରେ ଲୁଣ ମିଶିତ ଘିଅ ନାସ୍ୟ ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ; ମାଗଧୀ, ନାଗରାଜ, ଅଜୀ, ବାଗୂର ଓ ମୁଷ୍ତା ସହିତ ଖିଚୁଡ଼ି ପକାଇବା ଭଲ।