ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ସର୍ଵରୋଗହରାଃ ସର୍ଵଯୋଗାଗ୍ର୍ଯାଃ ସୁଶ୍ରୁତେନ ହି ।। ୨୮୫.

ଏହି ସମସ୍ତ ଯୋଗ ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସମସ୍ତ ରୋଗ ଦୂର କରେ।

ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ କଲ୍ପାନ୍ମୃତ୍ଯୁଞ୍ଚଯାନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ହ୍ଯାଯୁର୍ଦ୍ଦାନ୍ରୋଗମର୍ଦ୍ଦନାନ୍ । ତ୍ରିଶତୀ ରୋଗହା ସେଵ୍ଯା ମଧ୍ଵାଜ୍ଯତ୍ରିଫଲାମୃତା ।। ୨୮୬.

ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରିବା, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେବା ଓ ରୋଗ ନଶ୍ଟ କରିବାର ବିଧି କହିବି। ତିନିଶ ଯୋଗ ମଧୁ, ଘିଅ, ତ୍ରିଫଳା ଓ ଅମୃତା ସହିତ ଦେଲେ, ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ।

ପଲଂ ପଲାର୍ଦ୍ଧଂ କର୍ଷଂ ଵା ତ୍ରିଫଲାଂ ସକଲାଂ ତଥା । ଵିଲ୍ଵତୈଲସ୍ଯ ନସ୍ଯଞ୍ଚ ମାସଂ ପଞ୍ଚଶତୀ କଵି ।। ୨୮୬.

ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଳ, ଅର୍ଧ ପଳ କିମ୍ବା କର୍ଷ ମାପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ରିଫଳା ଓ ବେଳ ତେଲର ନସ୍ୟ ପଞ୍ଚ ମାସ ଧରି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ରୀଗାପମୃତ୍ଯୁବଲିଜତ୍ ତିଲଂ ଭଲ୍ଲାତକଂ ତଥା । ପଞ୍ଚାଙ୍ଗଂ ଵାକୁଚୀଚୂର୍ଣଂ ଷଣ୍ମାସଂ ଶକଦିରୋଦକୈଃ ।। ୨୮୬.

ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ତିଳ, ଭଲ୍ଲାତକ ଓ ବାକୁଚୀର ପଞ୍ଚ ଅଂଶ ଚୁରୁଣା ଛଅ ମାସ ଧରି ଖଣ୍ଡ ଉପରେ ଦେବା ଉଚିତ।

କ୍କାଥୈଃ କୁଷ୍ଠଞ୍ଜଯେତ୍ ସେଵ୍ଯଂ ଚୂର୍ଣଂ ଲୀଲକୁରୁଣ୍ଟଜମ୍ । କ୍ଷୀରେଣ ମଧୁନା ଵାପି ଶତାଯୁଃ ଖଣ୍ଡଦୁଗ୍ଧଭୁକ୍ ।। ୨୮୬.

କଢ଼ା ସହିତ କୁଷ୍ଠ ରୋଗ ଜୟ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଲୀଲା ଓ କୁରୁଣ୍ଟଜ ଚୁରୁଣା ଦୁଧ କିମ୍ବା ମଧୁ ସହିତ ବା ଖଣ୍ଡ ଦୁଧ ଖାଉଥିବା ଲୋକ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ।

ମଧ୍ଵାଜ୍ଯଶୁଣ୍ଠୀଂ ସଂସେଵ୍ଯ ପଲଂ ପ୍ରାତଃ ସ ମୃତ୍ଯୁଜିତ୍ । ବଲୀପଲିତଜିଜ୍ଜୀଵେନ୍ମାଣ୍ଡୂକୀ ଚୂର୍ଣଦୁଗ୍ଧପାଃ ।। ୨୮୬.

ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ମଧୁ, ଘିଅ ଓ ଶୁଖିଲା ଶୁଣ୍ଠି ଏକ ପଳା ମାତ୍ରାରେ ଖାଇଲେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରିଥାଏ। ମାଣ୍ଡୂକୀ ଗଛର ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ଦୁଧ ସହିତ ପିଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କେଶରେ ପକା ନ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ।

ଉଚ୍ଚଟାମଧୁନା କର୍ଷ ପଯଃପା ମୃତ୍ଯୁଜିନ୍ନରଃ । ମଧ୍ଵାଜ୍ଯୈଃ ପଯସା ଵାପି ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ରୋଗମୃତ୍ଯୁଜିତ୍ ।। ୨୮୬.

ଉଚ୍ଚଟା ଗଛର ଏକ କର୍ଷ ମାତ୍ରା ମଧୁ ଓ ଦୁଧ ସହିତ ପିଇଲେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରିଥାଏ। ଏହିପରି ଭାବେ, ମଧୁ, ଘିଅ କିମ୍ବା ଦୁଧ ସହିତ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ନେଲେ ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦୂର ହୁଏ।

ପଲାଶତୈଲଂ କର୍ଷୈକଂ ଷଣ୍ମାସଂ ମଧୁନା ପିଵେତ୍ । ଦୁଗ୍ଧଭୋଜୀ ପଞ୍ଚଶତୀ ସହସ୍ରାଯୁର୍ଭ୍ଵେନ୍ନରଃ ।। ୨୮୬.

ପଳାଶ ଗଛର ତେଲ ଏକ କର୍ଷ ମାତ୍ରା ମଧୁ ସହିତ ଛଅ ମାସ ଧରି ପିଇଲେ, ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ଦୁଧ ନେଲେ, ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ପାଞ୍ଚ ଶତ ବର୍ଷ ଜୀବନ ଓ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ପାଏ।

ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀପତ୍ରରସଂ ପଯସା ତ୍ରିଫଲାଂ ପିଵେତ୍ । ମଧୁନାଜ୍ଯନ୍ତତସ୍ତଦ୍ଵତ୍ ଶତାଵର୍ଯ୍ଯା ରଜଃ ପଲଂ ।। ୨୮୬.

ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ ଗଛର ପତ୍ରର ରସ ଦୁଧ ସହିତ ଏବଂ ତ୍ରିଫଳା ସହିତ ପିଇବା ଉଚିତ। ପରେ, ଏହିପରି ଭାବେ ମଧୁ ଓ ଘିଅ ସହିତ ଏବଂ ଶତାବରୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପଳା ମାତ୍ରା ନେବା ଉଚିତ।

କ୍ଷୌଦ୍ରାଜ୍ଯୈଃ ପଯସା ଵାପି ନିର୍ଗୁଣ୍‌ଡୀ ରୋଗମୃତ୍ଯୁଜିତ୍ । ରୁଦନ୍ତିକାକଜ୍ଯମଧୁଭୁକ୍ ଦୁଗ୍ଧଭୋଜୀ ଚ ମୃତ୍ଯୁଜିତ୍ ।। ୨୮୬.

ମଧୁ, ଘିଅ କିମ୍ବା ଦୁଧ ସହିତ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ନେଲେ ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦୂର ହୁଏ। ରୁଦନ୍ତିକା ଗଛର ଗୁନ୍ଦ ମଧୁ ସହିତ ଖାଇ ଏବଂ ଦୁଧ ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ନେଲେ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରିଥାଏ।

କର୍ଷଂ ଭୃଙ୍ଗରସେନାପି ରୋଗଜୀଚ୍ଚାମରୋ ଭଵେତ୍ । ରୁଦନ୍ତିକାଜ୍ଯମଧୁଭୁକ୍ ଦୁଗ୍ଧଭୋଜୀ ଚ ମୃତ୍ଯୁଜିତ୍ ।। ୨୮୬.

ଭୃଙ୍ଗରାଜ ଗଛର ରସ ଏକ କର୍ଷ ମାତ୍ରା ପିଇଲେ, ରୋଗ ଓ ପକା କେଶ ଦୂର ହୁଏ। ରୁଦନ୍ତିକା ଗୁନ୍ଦ ମଧୁ ସହିତ ଖାଇ ଏବଂ ଦୁଧ ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ନେଲେ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରିଥାଏ।

କର୍ଷଚୂର୍ଣଂ ହରୀତକ୍ଯା ଭାଵିତଂ ଭୃଙ୍ଗରାଡ୍ରସୈଃ । ଘୃତେନ ମଧୁନା ସେଵ୍ଯ ତ୍ରିଶତାଯୁଶ୍ଚ ରୋଗଜିତ୍ ।। ୨୮୬.

ଭୃଙ୍ଗରାଜ ରସରେ ଭିଜାଇଥିବା ହରୀତକୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ କର୍ଷ ମାତ୍ରା ଘିଅ ଓ ମଧୁ ସହିତ ନେଲେ, ତିନି ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ଓ ରୋଗ ରହିତ ହୁଏ।

ଵାରାହିକା ଭୃଙ୍ଗରସଂ ଲୋହଚୂର୍ଣଂ ଶତାଵରୀ । ସାଜ୍ଯଂ କର୍ଷଂ ପଞ୍ଚଶତୀ କାର୍ତ୍ତଚୂର୍ଣଂ ଶତାଵରୀ ।। ୨୮୬.

ବାରାହିକା, ଭୃଙ୍ଗରାଜ ରସ, ଲୋହ ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଶତାବରୀ ଓ ଘିଅ ଏକ କର୍ଷ ମିଶାଇ ନେଲେ; ଏଭଳି ତିଆରି ଶତାବରୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ନେଲେ ପାଞ୍ଚ ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ମିଳେ।

ଭାଵିତଂ ଭୃଙ୍ଗରାଜେନ ମଧ୍ଵାଜ୍ଯନ୍ତ୍ରିଶତୀ ଭଵେତ୍ । ତାମ୍ରଂ ମୃତଂ ମୃତତୁଲ୍ଯଂ ଗନ୍ଧକଞ୍ଚ କୁମାରିକା ।। ୨୮୬.

ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ମଧୁ ଓ ଘିଅ ସହିତ ତିଆରି କରିଲେ, ଏହା ତିନି ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ଦେଇଥାଏ। ତାପରେ, ଶୁଧ୍ଧ ତାମ୍ବା, ଗନ୍ଧକ ଓ କୁମାରୀ ଗଛ ସହିତ ମିଶାଇବା ଉଚିତ।

ରସୈଵିମୃଜ୍ଯ ଦ୍ଵେ ଗୁଞ୍ଜେ ସାଜ୍ଯଂ ପଞ୍ଚଶତାବ୍ଦଵାନ୍ । ଅଶ୍ଵଗନ୍ଧା ପଲଂ ତୈଲଂ ସାଜ୍ଯଂଖଣ୍ଡଂ ଶତାବ୍ଦଵାନ୍ ।। ୨୮୬.

ପାରଦ ସହିତ ଘସିଥିବା ଦୁଇ ଗୁଞ୍ଜା ମାତ୍ରା ଘିଅ ସହିତ ନେଲେ, ପାଞ୍ଚ ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ମିଳେ। ଏକ ପଳା ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା ତେଲ ଘିଅ ଓ ଚିନି ସହିତ ନେଲେ, ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ମିଳେ।

ପଲମ୍ପୁନର୍ନ୍ନଵାଚୂର୍ଣଂ ମଧ୍ଵାଜ୍ଯପଯସା ପିଵନ୍ । ଅଶୋକଚୂର୍ଣସ୍ଯ ପଲଂ ମଧ୍ଵାଜ୍ଯଂ ପଯସାର୍ତ୍ତିନ୍ତ୍ ।। ୨୮୬.

ପୁନର୍ନବା ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପଳା ମଧୁ, ଘିଅ ଓ ଦୁଧ ସହିତ ପିଇଲେ; ଏବଂ ଏକ ପଳା ଅଶୋକ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ମଧୁ, ଘିଅ ଓ ଦୁଧ ସହିତ ଏଭଳି ନେଲେ।

ତିଲସ୍ଯ ତୈଲଂ ସମଧୁ ନସ୍ଯାତ୍ କୃଷ୍ଣକଚଃ ଶତୀ । କର୍ଷମକ୍ଷଂ ସମଧ୍ଵାଜ୍ଯଂ ଶତାଯୁଃ ପଯସା ପିଵନ୍ ।। ୨୮୬.

ତିଳ ତେଲ ମଧୁ ସହିତ ନାସାରେ ଦେଲେ, କେଶ ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଳା ରହିଥାଏ। ଏକ କର୍ଷ ଅକ୍ଷ ମଧୁ ଓ ଘିଅ ସହିତ ଦୁଧରେ ପିଇଲେ, ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ମିଳେ।

ଅଭଯଂ ସଗୁଡଞ୍ଜଗ୍ଧ୍ଵା ଘୃତେନ ମଧୁରାଦିଭିଃ । ଦୁଗ୍ଧାନ୍ନଭୁକ୍ କୃଷ୍ଣକେଶୋଽରୋଗୀ ପଞ୍ଚଶତାବ୍ଦଵାନ୍ ।। ୨୮୬.

ହରୀତକୀ ଗୁଡ଼ ସହିତ ଖାଇ, ଘିଅ ଓ ମିଠା ଜିନିଷ ସହିତ ନେଲେ, ଏବଂ ଦୁଧ ଭାତ ଖାଇଲେ, କେଶ କଳା ଓ ରୋଗ ରହିତ ହୋଇ, ପାଞ୍ଚ ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ମିଳେ।

ପଲଙ୍କୁଷ୍ମାଣ୍ଡିକାଚୂର୍ଣଂ ମଧ୍ଵାଜ୍ଯପଯସା ପିଵନ୍ । ମାସଂ ଦୁଗ୍ଧାନ୍ନଭୋଜୀ ଚ ସହସ୍ରାଯୁଵିଂଶୋଗଵାନ୍ ।। ୨୮୬.

କୁଷ୍ମାଣ୍ଡିକା ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପଳା ମଧୁ, ଘିଅ ଓ ଦୁଧ ସହିତ ଏକ ମାସ ପିଇଲେ, ଏବଂ ଦୁଧ ଭାତ ଖାଇଲେ, ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ଓ ଶକ୍ତି ପାଏ।

ଶାଲୂକଚୂର୍ଣଂ ଭୃଙ୍ଗାଜ୍ଯଂ ସମଧ୍ଵାଜ୍ଯଂ ଶତାବ୍ଦକୃତଂ । କଟୁତୁମ୍ବୀତୈଲନସ୍ଯଂ କର୍ଷଂ ଶତଦ୍ଵଯାବ୍ଦଵାନ୍ ।। ୨୮୬.

ଶାଳୂକ ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଭୃଙ୍ଗରାଜ ଘିଅ ଓ ମଧୁ ସହିତ ତିଆରି କରିଲେ, ଏହା ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ଦେଇଥାଏ। କଟୁତୁମ୍ବୀ ତେଲ ଏକ କର୍ଷ ନାସାରେ ଦେଲେ, ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ମିଳେ।

ତ୍ରିଫଲା ପିପ୍ପଲୀ ଶୁଣ୍ଠୀ ସେଵିତା ତ୍ରିଶତାଵ୍ଦକୃତ୍ । ଶତାଵର୍ଯ୍ଯାଃ ପୂର୍ଵଯୋଗଃ ସହସ୍ରାଯୁର୍ବଲାତିକୃତ୍ ।। ୨୮୬.

ତ୍ରିଫଳା, ପିପ୍ପଳୀ ଓ ଶୁଖିଲା ଶୁଣ୍ଠି ନେଲେ, ତିନି ଶତ ବର୍ଷ ଆୟୁ ମିଳେ। ପୂର୍ବର ଶତାବରୀ ଯୋଗ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।

ଚିତ୍ରକେନ ତଥା ପୂର୍ଵସ୍ତଥା ଶୁଣ୍ଠୀଵିଡଙ୍ଗତଃ । ଲୋହେନ ଭୃଙ୍ଗରାଜେନ ବଲଯା ନିମ୍ବପଞ୍ଚକୈଃ ।। ୨୮୬.

ଚିତ୍ରକ ଦ୍ୱାରା, ପୂର୍ବର ଭଳି, ଏବଂ ଶୁଖିଲା ଶୁଣ୍ଠି ଓ ବିଡ଼ଙ୍ଗ ସହିତ; ଲୋହ, ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ବଳା ଓ ନିମ୍ବ ଗଛର ପାଞ୍ଚ ଅଂଶ ସହିତ।

ଖଦିରେଣ ଚ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡ୍ଯା କଣ୍ଟକାର୍ଯ୍ଯାଥ ଵାସକାତ୍ । ଵର୍ଷାଭୁଵା ତଦ୍ରସୈର୍ଵା ଭାଵିତୋ ଵଟିକାକୃତଃ ।। ୨୮୬.

ଖଦିର, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, କଣ୍ଟକାରୀ ଏବଂ ବାସକ ସହିତ; କିମ୍ବା ବର୍ଷାଭୂ ଗଛର ରସରେ ତିଆରି କରି ଗୋଳି ଭାବରେ ନେଲେ।

ଚୂର୍ଣଙ୍‌ଘୃତୈର୍ଵା ମଧୁନା ଗୁଡାଦ୍ଯୈର୍ଵାରିଣା ତଥା । ଓଁ ହ୍ରୂଂ ସ ଇତି ମନ୍ତ୍ରେଣ ମନ୍ତ୍ରିତୋ ଯୋଗରାଜକଃ ।। ୨୮୬.

ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ଘିଅ, ମଧୁ, ଗୁଡ଼ କିମ୍ବା ପାଣି ସହିତ ମିଶାଇ, 'ଓଁ ହ୍ରୂଁ ସ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଯୋଗରାଜକ ଉପଚାର କରିବା ଉଚିତ।

ମୃତସଞ୍ଜୀଵନୀକଲ୍ପୋ ରୋଗମୃତ୍ଯୁଞ୍ଜଯୋ ଭଵେତ୍ । ସୁରାସୁରୈଶ୍ଚ ମୁନିଭିଃ ସେଵିତାଃ କଲ୍ପସାଗରାଃ ।। ୨୮୬.

ଏହା ମୃତକୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେଇଥାଏ, ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ; ଏହି ଅନେକ ଉପଚାର ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଋଷିମାନେ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ।

ଗଜାଯୁର୍ଵେଦଂ ପ୍ରୋଵାଚ ପାଲକାପ୍ଯୋଽଙ୍ଗରାଜକଂ ।। ୨୮୬.

ପାଳକାପ୍ୟ ହାତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ଅଙ୍ଗରାଜକ ଶିଖାଇଥିଲେ।

ପାଲକାପ୍ଯ ଉଵାଚ ଗଜଲକ୍ଷଅମ ଚିକିତ୍ସାଞ୍ଚ ଲୋମପାଦ ଵଦାମି ତେ । ଦୀର୍ଘହସ୍ତା ମହୋଚ୍ଛ୍‌ଵାସାଃ ପ୍ରଶସ୍ତାସ୍ତେ ସହିଷ୍ଣଵଃ ।। ୨୮୭.

ପାଳକାପ୍ୟ କହିଲେ: ଲୋମପାଦ, ମୁଁ ତୁମକୁ ହାତୀଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଚିକିତ୍ସା ବିଷୟରେ କହିବି; ଯେଉଁ ହାତୀଙ୍କ ଶୁଣ୍ଡ ଲମ୍ବା ଓ ଶ୍ୱାସ ଗଭୀର, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସହନଶୀଳ।

ଵିଂଶତ୍ଯଷ୍ଟାଦଶନଖାଃ ଶୀତକାଲମଦାଶ୍ଚ ଯେ । ଦକ୍ଷିଣଞ୍ଚୋନ୍ନତନ୍ଦନ୍ତଂ ଵୃଂହିତଂ ଜଲଦୋପମଂ ।। ୨୮୭.

ଯେଉଁ ହାତୀଙ୍କ ପାଖରେ କୁଡ଼ି କିମ୍ବା ଅଠର ନଖ ଅଛି, ଶୀତକାଳରେ ସକ୍ରିୟ, ଡାହାଣ ଦାତ ଉଁଚା, ଦେହ ମଜବୁତ ଓ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ—

ହସ୍ତିନ୍ଯଃ ପାର୍ଶ୍ଵଗର୍ଭିଣ୍ଯୋ ଯେ ଚ ମୂଢା ମତଙ୍ଗଜାଃ । ଵର୍ଣଂ ସତ୍ଵଂ ବଲଂ ରୂପଂ କାନ୍ତିଃ ସଂହନନଞ୍ଜଵଃ ।। ୨୮୭.

ଗର୍ଭବତୀ ହାତୀ ଓ ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରମିତ, ସେମାନଙ୍କ ରଙ୍ଗ, ସ୍ୱଭାବ, ଶକ୍ତି, ଆକୃତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଗଠନ ଓ ଚଳାଚଳ—