ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ସସୈନ୍ଧଵୈଃ ପଚେତ୍ତୈଲମଭ୍ଯହ୍ଗାଚ୍ଛର୍ଦ୍ଦିକାପହଂ । ସକ୍ଷୀରାନ୍ ମାର୍କଵରସାନ୍ ଦ୍ଵିପ୍ରସ୍ଥମଧୁକୋତ୍ପଲୈଃ ।। ୨୮୫.

ସେନ୍ଧା ଲୁଣ ସହିତ ତେଲ ରାନ୍ଧି ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ବାନ୍ତି ଦୂର କରେ। ଏଥିରେ ଦୁଧ, ଅର୍କ ରସ, ଦୁଇ ପ୍ରସ୍ଥ ଯଷ୍ଟିମଧୁ ଓ ବ୍ଲୁ କମଳ ମିଶାଇବା ଉଚିତ।

ପଚେତ୍ତୁ ତୈଲକୁଡଵଂ ତନ୍ନସ୍ଯଂ ପଲିତାପହଂ । ନିମ୍ବମ୍ପଟୋଲଂ ତ୍ରିଫଲା ଗୁଡୂଚୀ ଖଦିରଂ ଵୃଷଂ ।। ୨୮୫.

ନୀମ, ପଟୋଳ, ତ୍ରିଫଳା, ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ଖଦିର ଓ ବୃଷ ଦ୍ୱାରା ତେଲ ରାନ୍ଧିଲେ, ଏହା କେଶର ପକା ହଟାଏ।

ଭୂନିମ୍ବପାଠାତ୍ରିଫଲାଗୁଡୂଚୀରକ୍ତଚନ୍ଦନଂ । ଯୋଗଦ୍ଵଯଂ ଜ୍ଵରଂ ହନ୍ତି କୁଷ୍ଠଵିସ୍ଫୋଟକାଦିକଂ ।। ୨୮୫.

ଭୂନୀମ୍ବ, ପାଠା, ତ୍ରିଫଳା, ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଓ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ—ଏହି ଦୁଇ ଉପାୟ ଜ୍ୱର ଓ କୁଷ୍ଠ, ଚିରକୁଟି ଭଳି ଚର୍ମ ରୋଗ ନଶାଏ।

ପଟୋଲାମୃତଭୂନିମ୍ବଵାସାରିଷ୍ଟକପର୍ପଟୈଃ । ଖଦିରାନ୍ତଯୁତୈଃ କ୍କାଥୋ ଵିସ୍ଫୋଟଜ୍ଵରଶାନ୍ତିକୃତ୍ ।। ୨୮୫.

ପଟୋଳ, ଅମୃତ, ଭୂନୀମ୍ବ, ବାସା, ଅରିଷ୍ଟ, ପର୍ପଟ ଓ ଖଦିର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ା ଜ୍ୱର ଓ ଚିରକୁଟି ଶାନ୍ତ କରେ।

ଦଶମୂଲୀ ଚ୍ଛିନ୍ନରୁହା ପଥ୍ଯା ଦାରୁ ପୁନର୍ନଵା । ଜ୍ଵର୍ରାଵଦ୍ରଧିଶୋଥେଷୁ ଶିଗ୍ରୁଵିଶ୍ଵଜିତା ହିତାଃ ।। ୨୮୫.

ଦଶମୂଳୀ, ଛିନ୍ନରୁହା, ପଥ୍ୟା, ଦାରୁ, ପୁନର୍ନବା, ଶିଗ୍ରୁ ଓ ବିଶ୍ୱଜିତା—ଏହି ଔଷଧ ଜ୍ୱର, ଫୁଲା ଓ ଶୋଥରେ ଉପକାରୀ।

ମଧୂକଂ ନିମ୍ବପତ୍ରାଣି ଲେପଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଵ୍ରଣଶୋଧନଃ । ତ୍ରିଫଲା ଖଦିରୋ ଦାର୍ଵୀ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧାତିବଲାକୁଶାଃ ।। ୨୮୫.

ମଧୂକ ଓ ନୀମ ପତ୍ରର ଲେପ ଘାଉ ପରିଶୁଧ୍ଧ କରେ; ତ୍ରିଫଳା, ଖଦିର, ଦାର୍ବୀ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ଅତିବଳା ଓ କୁଶ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ।

ନିମ୍ବମୂଲକପତ୍ରାଣାଂ କଷାଯାଃ ଶୋଧନେ ହିତାଃ । କରଞ୍ଜାରିଷ୍ଟନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀରସୋ ହନ୍ଯାଦ୍ ଵ୍ରଣକ୍ରିମୀନ୍ ।। ୨୮୫.

ନୀମ ମୂଳ ଓ ପତ୍ରର କଢ଼ା ପରିଶୁଧିରେ ଉପଯୋଗୀ; କରଞ୍ଜ, ଅରିଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀର ରସ ଘାଉର କୀଟ ନଶାଏ।

ଧାତକୀଚନ୍ଦନବଲାସମହ୍ଗାମଧୁକୋତ୍ପଲୈଃ । ଦାର୍ଵୀମେଦୋନ୍ଵିତୈର୍ଲେପଃ ସସର୍ପିର୍ଵ୍ରଣରୋପଣଃ ।। ୨୮୫.

ଧାତକୀ, ଚନ୍ଦନ, ବଳା, ମଧୂକ, ଉତ୍ପଳ ଓ ଦାର୍ବୀ ସହିତ ଘିଅ ଓ ଚର୍ବି ମିଶାଇ ତିଆରି ଲେପ ଘାଉ ଶିଘ୍ର ଭଲ କରେ।

ଗୁଗ୍ଗୁଲୁତ୍ରିଫଲାଵ୍ଯୋଷସମାଂଶୈର୍ଘୃତଯୋଗତଃ । ନାଡୀ ଦୁଷ୍ଟଵଣଂ ଶୂଲମ୍ଭଗନ୍ଦରମୁଖଂ ହରେତ୍ ।। ୨୮୫.

ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ, ତ୍ରିଫଳା ଓ ବ୍ୟୋଷ ସମାନ ଭାଗ ଘିଅ ସହିତ ମିଶାଇ ନେଲେ, ନାଳୀର ଦୁଷ୍ଟ ଘାଉ, ବେଦନା ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ହଟାଏ।

ହରିତକୀଂ ମୂତ୍ରସିଦ୍ଧାଂ ସତୈଲଲଵଣାନ୍ଵିତାଂ । ପ୍ରାତଃ ପ୍ରାତଶ୍ଚ ସେଵେତ୍ କଫଵାତାମଯାପହାଂ ।। ୨୮୫.

ହରିତକୀକୁ ମୁତ୍ର, ତେଲ ଓ ଲୁଣ ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଖାଇଲେ କଫ ଓ ବାତ ରୋଗ ହଟିଯାଏ।

ତ୍ରିକକଟୁତ୍ରିଫଲାକ୍କାଥଂ୯ ସକ୍ଷାରଲଵଣଂ ପିଵେତ୍ । କଫଵାତାତ୍ମକେଷ୍ଵେଵ ଵିଂରେକଃ କଫଵୃଦ୍ଧିନୁତ୍ ।। ୨୮୫.

ତ୍ରିକଟୁ ଓ ତ୍ରିଫଳାର କଢ଼ା ତେଉଁ ଛାର ଲୁଣ ସହିତ ପିଇବା ଉଚିତ; କଫ ଓ ବାତ ରୋଗରେ ବିରେଚନ କଫ ବୃଦ୍ଧି କମାଏ।

ପିପ୍ପଲୀପିପ୍ପଲୀମୂଲଵଚାଚିତ୍ରକନାଗରୈଃ । କ୍କାଥିତଂ ଵା ପିଵେତ୍ପେଯମାମଵାତଵିନାଶନଂ ।। ୨୮୫.

ପିପ୍ପଳୀ, ପିପ୍ପଳୀ ମୂଳ, ବଚା, ଚିତ୍ରକ ଓ ନାଗର ଦ୍ୱାରା କଢ଼ା କିମ୍ବା ପାନୀୟ ତିଆରି କରି ପିଇଲେ ଅପାଚିତ ବାତ ରୋଗ ନଶାଏ।

ରାସ୍ନାଂ ଗୁଡୁଚୀମେରଣ୍ଡଦେଵଦାରୁମହୌଷଧଂ । ପିଵେତ୍ ସର୍ଵାଡ୍ଗିକେ ଵାତେ ସାମେ ସନ୍ଧ୍ଯସ୍ଥିମଜ୍ଜଗେ ।। ୨୮୫.

ରାସ୍ନା, ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ଏରଣ୍ଡ, ଦେବଦାରୁ ଓ ମହାଔଷଧ ଦ୍ୱାରା କଢ଼ା ପିଇଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ବାତ, ଯୋଡ଼, ହାଡ଼ ଓ ମଜ୍ଜାର ରୋଗ ହଟେ।

ଦଶମୂଲକଷାଯଂ ଵା ପିଵେଦ୍ଵା ନାଗରାମ୍ଭସା । ସୁଣ୍ଠୀଗୋକ୍ଷୁରକକ୍କାଥଃ ପ୍ରାତଃ ପ୍ରାତର୍ନ୍ନିଷେଵିତଃ ।। ୨୮୫.

ପୁନି, ଦଶମୂଳର କଢ଼ା କିମ୍ବା ନାଗର ଜଳ ପିଇବା ଉପଯୋଗୀ; ସୁଣ୍ଠି ଓ ଗୋକ୍ଷୁରର କଢ଼ା ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ନେବା ଉଚିତ।

ସାମଵାତକଟୀଶୂଲପାଚନୋ ରୁକ୍ପ୍ରଣାଶନଃ । ସମୂଲପତ୍ରଶାଖାଯାଃ ପ୍ରସାରଣ୍ଯାଶ୍ଚ ତୈଲକଂ ।। ୨୮୫.

ପ୍ରସାରଣୀ ଗଛର ମୂଳ, ପତ୍ର ଓ ଡାଳ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ତେଲ ସାମବାତ ଓ କଟିବେଦନାର ରୋଗରେ ଦୁଃଖ ଓ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ହଟାଏ।

ଗୁଡୁଚ୍ଯାଃ ସୁରସଃ କଲ୍କଃ ଚୂର୍ଣଂ ଵା କ୍କାଥମେଵ ଚ । ପ୍ରଭୂତକାଲମାସେଵ୍ଯ ମୁଚ୍ଯତେ ଵାତଶୋଣିତାତ୍ । ୨୮୫.

ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଓ ସୁରସାର ଲେପ, ଚୁରୁଣ୍ଣ କିମ୍ବା କଢ଼ା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନେଲେ ବାତ ଓ ରକ୍ତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ପିପ୍ପଲୀ ଵର୍ଦ୍ଧମାନଂ ଵା ସେଵ୍ଯଂ ପଥ୍ଯା ଗୁଡେନ୍ ଵା । ପଟୋଲତ୍ରିଫଲାତୀଵ୍ରକଟୁକାମୃତସାଧିତଂ ।। ୨୮୫.

ପିପ୍ପଳୀ କିମ୍ବା ବର୍ଦ୍ଧମାନାକୁ ପଥ୍ୟା କିମ୍ବା ଗୁଡ଼ ସହିତ ନେବା ଉପଯୋଗୀ; ପଟୋଳ, ତ୍ରିଫଳା ଓ ତୀବ୍ର କଟୁ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ଭଲ।

ପକ୍ଵଂ ପୀତ୍ଵା ଜଯତ୍ଯାଶୁ ସଦାହଂ ଵାତଶୋଣିତଂ । ଗୁଗ୍ଗୁଲଂ କୋଷ୍ଣଶୀତେ ତୁ ଗୁଡୁଚୀ ତ୍ରିଫଲାମ୍ଭ୍ସା ।। ୨୮୫.

ଏହାକୁ ରାନ୍ଧି ପିଇଲେ ଶୀଘ୍ର ଜଳନା ଓ ବାତ-ରକ୍ତ ରୋଗ ନଶାଏ; ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ, ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଓ ତ୍ରିଫଳା ଜଳ ଗରମ କିମ୍ବା ଢଣ୍ଡା ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗୀ।

ବଲାପୁନର୍ନ୍ନଵୈରଣ୍ଡଵୃହତୀଦ୍ଵଯଗୋକ୍ଷୁରୈଃ । ସହିଙ୍ଗୁ ଲଵଣୈଃ ପୀତଂ ସଦ୍ଯୋ ଵାତରୁଜାପହଂ ।। ୨୮୫.

ବଳା, ପୁନର୍ନବା, ଏରଣ୍ଡ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୃହତୀ ଓ ଗୋକ୍ଷୁର, ହିଙ୍ଗ ଓ ଲୁଣ ସହିତ କଢ଼ା ପିଇଲେ ବାତ ଦୁଃଖ ତୁରନ୍ତ ହଟିଯାଏ।

କାର୍ଷିକଂ ପିପ୍ପଲୀଲମୂଲଂ ପଞ୍ଚୈଵ ଲଵଣାନି ଚ । ପିପ୍ପଲୀ ଚିତ୍ରକଂ ଶୁଣ୍ଠୀ ତ୍ରିଫ୍ଲା ତ୍ରିଵୃତା ଵଚା ।। ୨୮୫.

କୃଷକମାନେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ପିପ୍ପଳୀ ମୂଳ, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଲୁଣ, ପିପ୍ପଳୀ, ଚିତ୍ରକ, ଶୁଂଠି, ତ୍ରିଫଳା, ତ୍ରିବୃତ୍, ଓ ବଚା—ଏହି ଔଷଧଗୁଡ଼ିକୁ ନେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି।

ଦ୍ଵୌ କ୍ଷାରୌ ଶାଦ୍ଵଲା ଦନ୍ତୀ ସ୍ଵର୍ଣକ୍ଷୀରୀ ଵିଷାଣିକା । କୋଲପ୍ରମାଣାଂ ଗୁଟିକାଂ ପିଵେତ୍ ସୌଵୀରକାଯୁତାଂ ।। ୨୮୫.

ଦୁଇ ପ୍ରକାର କ୍ଷାର, ଶାଦ୍ବଳା, ଦନ୍ତୀ, ସ୍ବର୍ଣ୍ଣକ୍ଷୀରୀ ଓ ବିଷାଣିକା—ଏହାମାନେ ମିଶାଇ କୋଳା ଆକାରର ଗୁଟିକା ବନେଇ, ସୌଭୀରକ ସହିତ ଖାଇବା ଉଚିତ।

ଶୋଥାଵପାକେ ତ୍ରିଵୃତା ପ୍ରଵୃଦ୍ଧେ ଚୋଦରାଦିକେ । କ୍ଷୀରଂ ଶୋଥହରଂ ଦାରୁ ଵର୍ଷାଭୂର୍ନାଗରୈଃ ଶୁଭମ୍ ।। ୨୮୫.

ଶୋଥ ଓ ଅତି ବୃଦ୍ଧ ଅପାକ ଓ ଉଦର ଆଦି ରୋଗରେ, ଦାରୁ, ବର୍ଷାଭୂ ଓ ଶୁଂଠି ସହିତ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଖୀର ଶୋଥ ହରିବାରେ ଉପକୃତ।

ସେକସ୍ତଥାର୍କଵର୍ଷାଭୂନିମ୍ବକ୍କାଥେନ ଶୋଥଜିତ୍ । ଵ୍ଯୋଷଗର୍ଭଂ ପଲାଶସ୍ଯ ତ୍ରିଗୁଣେ ଭସ୍ମଵାରିଣି ।। ୨୮୫.

ଅର୍କ, ବର୍ଷାଭୂ ଓ ନିମ୍ବ ଚାଲ ସହିତ ସେକ ଦେଲେ ଶୋଥ ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ବ୍ୟୋଷ ମିଶିଥିବା ପଳାଶ ଛାର ଜଳ, ତିନି ଗୁଣ ମାତ୍ରାରେ।

ସାଧିତଂ ପିଵତଃ ସର୍ପିଃ ପତତ୍ଯର୍ଶୋ ନ ସଂଶଯଃ । ଵିଶ୍ଵକ୍ସେନାଵନିର୍ଗ୍ଗୁଣ୍ଡୀସାଧିତଂ ଚାପି ଲାଵଣଂ ।। ୨୮୫.

ଉପରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଭାବରେ ସିଦ୍ଧ ଘିଅ ପିଇଲେ ଅର୍ଶ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶମିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଭାବରେ ବିଶ୍ୱକ୍ସେନା, ଅବନିଗୁଣ୍ଡୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ତିଆରି ଲୁଣ ମଧ୍ୟ।

ଵିଡ଼ଙ୍ଗାନଲସିନ୍ଧୂତ୍ଥରାସ୍ନାଗ୍ରକ୍ଷାରଦାରୁଭିଃ । ତୈଲଞ୍ଚତୁର୍ଗୁଣଂ ସିଦ୍ଧଂ କଟୁଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଜଲେନ ଵା ।। ୨୮୫.

ବିରଙ୍ଗ, ଅନଳସିନ୍ଧୁ, ହରାସ୍ନା, ଗ୍ରକ୍ଷାର ଓ ଦାରୁ ସହିତ ଚାରି ଗୁଣ ମାତ୍ରାରେ ତିଆରି ତେଲ କିମ୍ବା ତୀକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପାଣି ସହିତ।

ଗଣଅଡମାଲାପହଂ ତୈଲମଭ୍ଯଙ୍ଗାତ୍ ଗଲଗଣ୍ଡନୁତ୍ । ଶଟୀକୁନାଗବଲଯକ୍କାଥଃ କ୍ଷୀରସସେ ଯୁତମ୍ ।। ୨୮୫.

ଗଠିଲା ଗଠିକା ହଟାଇବା ତେଲ ଦେହରେ ମସାଜ କଲେ ଗଳଗଣ୍ଡ ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ଏହି ତେଲ ଶଟୀ, କୁନାଗ, ବଳା, ଯକ୍କାଥ ଓ ଖୀର ଛାସ ସହିତ ତିଆରି।

ପଯସ୍ଯାପିପ୍ପଲୀଵାସାକଲ୍କଂ ସିଦ୍ଧଂକ୍ଷଯେ ହିତମ୍ । ଵଚାଵିଡ଼ଭଯାଶୁଣ୍ଠୀହିଙ୍ଗୁକୁଷ୍ଠାଗ୍ନିଦୀପ୍ଯକାନ୍ ।। ୨୮୫.

ପୟସ୍ୟା, ପିପ୍ପଳୀ ଓ ବାସାର କଳ୍କ ଭଲ ଭାବରେ ସିଦ୍ଧ କରି ଖାଇଲେ କ୍ଷୟରେ ଉପକୃତ; ବଚା, ବୀରଭୟା, ଶୁଂଠି, ହିଙ୍ଗୁ, କୁଷ୍ଠ ଓ ଅଗ୍ନିଦୀପକ ଦ୍ରବ୍ୟ—

ଦ୍ଵିତ୍ରିଷଟ୍‌ଚତୁରେକାଂଶସପ୍ତପଞ୍ଚାଶିକାଃ କ୍ରମାତ୍ । ଚୂର୍ଣଂ ପୀତଂ ହନ୍ତି ଗୁଲ୍ମଂ ଉଦରଂ ଶୂଲକାସନୁତ୍ ।। ୨୮୫.

ଦୁଇ, ତିନି, ଛଅ, ଚାରି, ଏକ, ସାତ, ପାଞ୍ଚ ଓ ପଚାଶ ମାତ୍ରାକ୍ରମେ ମିଶାଇ ତିଆରି ଚୂର୍ଣ୍ଣ ପିଇଲେ ଗୁଲ୍ମ, ଉଦର ଫୁଲା, ବେଦନା ଓ କାଶ ଦୂର ହୁଏ।

ପାଠାନିକୁମ୍ଭତ୍ରିକଟୁତ୍ରିଫଲାଗ୍ନିଷୁ ସାଧିତମ୍ । ମୂତ୍ରେଣ ଚୂର୍ଣଗୁଟିକା ଗୁଲ୍ମପ୍ଲୀହାଦିମର୍ଦ୍ଦନୀ ।। ୨୮୫.

ପାଠା, ନିକୁମ୍ଭ, ତ୍ରିକଟୁ, ତ୍ରିଫଳା ଓ ଅଗ୍ନି ଚୂର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ମିଶାଇ, ମୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗୁଟିକା ବନେଇ ନେଲେ ଗୁଲ୍ମ, ପ୍ଳୀହା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ରୋଗ ନଶ୍ୟ।