ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ହିଙ୍ଗୁସୌଵର୍ଚ୍ଚଲଵ୍ଯୋଷୈର୍ଦ୍ଵିପଲାଂଶୈର୍ଘୃତାଢକଂ । ଚତୁର୍ଗୁଣେ ଗଵାଂ ମୂତ୍ରେ ସିଦ୍ଧମୁନ୍ମାଦନାଶନଂ ।। ୨୮୫.

ହିଙ୍ଗୁ, ହରିତାଳ ଓ ଚବିକୁ ସମମାପରେ ଏବଂ ଏହାର ଚାରିଗୁଣା ଘିଅ, ଗାଈର ମୁତ୍ରରେ ରାନ୍ଧିଲେ ଏହି ଔଷଧ ଉନ୍ମାଦ ଦୂର କରେ।

ଶଙ୍ଖପୁଷ୍ପୀଵଚାକୁଷ୍ଠୈଃ ସିଦ୍ଧଂ ବ୍ରାହ୍ମୀରସୈର୍ଯୁତଂ । ପୁରାଣଆଂ ହନ୍ତ୍ଯପସ୍ମାରଂ ସୋନ୍ମାଦଂ ମେଧ୍ଯମୁତ୍ତମଂ ।। ୨୮୫.

ଶଂଖପୁଷ୍ପୀ, ବଚା, କୁଷ୍ଠ ଓ ବ୍ରାହ୍ମୀ ରସରେ ଘିଅ ରାନ୍ଧିଲେ ଏହି ପୁରୁଣା ଔଷଧ ଅପସ୍ମାର, ଉନ୍ମାଦ ଓ ମନସିକ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଅତି ଉତ୍ତମ।

ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯଂ ଘୃତଂ ତଦ୍ଵତ୍ କୁଷ୍ଠନୁଚ୍ଚାଭ୍ଯାଯୁତଂ । ପଟୋଲତ୍ରିଫଲାନିମ୍ବଗୁଡୁ ଵୀଧାଵଣୀଵୃଷୈଃ ।। ୨୮୫.

ଏହିପରି ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଘିଅ ଓ କୁଷ୍ଠ ସହିତ, ପଟୋଳ, ତ୍ରିଫଳା, ନିମ୍ବଗୁଡ଼ୁ, ବୀଧା ଓ ବଣୀ ମିଶାଇ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ସକରଞ୍ଜୈର୍ଘୃତଂ ସିଦ୍ଧଂ କୁଷ୍ଠନୁଦ୍ଵଜ୍ର୍କଂ ସ୍ମୃତଂ । ନିମ୍ବଂ ପଟୋଲଂ ଵ୍ଯାଘ୍ରୀ ଚ ଗୁଡୁଚୀ ଵାସକଂ ତଥା ।। ୨୮୫.

କରଞ୍ଜ ସହିତ ଘିଅ ରାନ୍ଧିଲେ ଏହା କୁଷ୍ଠ ରୋଗ ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଔଷଧ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏହି ସହିତ ନିମ୍ବ, ପଟୋଳ, ବ୍ୟାଘ୍ରୀ, ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଓ ବାସକ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।

କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଦଶପଲାନ୍ ଭାଗାନ୍ ଏକୈକସ୍ଯ ସକୁଟ୍ଟିତାନ୍ । ଜଲଦ୍ରୋଣଏ ଵିପକ୍ତଵ୍ଯଂ ଯାଵତ୍‌ପାଦାଵଶେଷିତଂ ।। ୨୮୫.

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନର ଦଶ ପଳା ନେଇ, ଭଲଭାବେ କୁଟି, ଜଳ ଭରା ଭାଣ୍ଡରେ ରାନ୍ଧିବା ଉଚିତ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।

ଘୃତପ୍ରସ୍ଥମ୍ପ୍ଚେତ୍ତେନ ତ୍ରିଫଲାଗର୍ଭସଂଯୁତଂ । ପଞ୍ଚତିକ୍ତମିତି ଖ୍ଯାତଂ ସର୍ପିଃ କୁଷ୍ଠଵିନାଶନଂ ।। ୨୮୫.

ଏହି ରସରେ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ଘିଅ ଓ ତ୍ରିଫଳା ଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇଲେ, ଏହାକୁ 'ପଞ୍ଚତିକ୍ତ ଘିଅ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା କୁଷ୍ଠ ରୋଗ ନାଶ କରେ।

ଅଶୀତିଂ ଵାତଜାନ୍ ରୋଗାନ୍ ଚତ୍ଵାରିଂଶଚ୍ଚ ପୈତ୍ତିକାନ୍ । ଵିଂଶତିଂ ଶ୍ଲୈଷ୍ମିକାନ୍ କାସପୀନସାର୍ଶୋଵ୍ରଣାଦିକାନ୍ ।। ୨୮୫.

ଏହି ଘିଅ ବାସ୍ତବରେ ଅସୀ ପ୍ରକାର ବାତ ଜନିତ ରୋଗ, ଚାଳିଶି ପ୍ରକାର ପିତ୍ତ ଜନିତ ରୋଗ, କୁଡି ପ୍ରକାର କଫ ଜନିତ ରୋଗ, କାଶ, ପୀନସ, ଅର୍ଶ, ଘାଉ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଠିକ କରେ।

ହନ୍ତ୍ଯନ୍ଯାନ୍ ଯୋଗରାଜୋଷଽଯଂ ଯଥାର୍କସ୍ତିମିରଂ ଖଲୁ । ତ୍ରିଫଲାଯାଃ କଷାଯେନ୍ ଭୃଙ୍ଗରାଜରସେନ ଚ ।। ୨୮୫.

ଏହି ଯୋଗ ରାଜା ଅନ୍ୟ ରୋଗକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିଥିବା ପରି ନାଶ କରେ; ତ୍ରିଫଳା ର କଢ଼ା ଓ ଭୃଙ୍ଗରାଜ ରସ ସହିତ।

ବ୍ରଣପ୍ରକ୍ଷାଲନଙ୍କୁର୍ଯାଦୁପଦଂଶପ୍ରଶାନ୍ତଯେ । ପଟୋଲଦଲଚୂର୍ଣେନ ଦାଡିମତ୍ଵଗ୍ରଜୋଽଥ ଵା ।। ୨୮୫.

ଉପଦଂଶ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ପଟୋଳ ପତ୍ର ଚୁରୁଣି, କିମ୍ବା ଦାଡିମ୍ବ ବା ତ୍ୱଗ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘାଉ ଧୁଅଯିବା ଉଚିତ।

ଗୁଣ୍ଡଯେଚ୍ଚ ଗଜେନାପି ତ୍ରିଫଲାଚୂର୍ଣକେନ ଚ । ତ୍ରିଫଲାଯୋରଜୋଯଷ୍ଟିମାର୍କଵୋତ୍ପଲମାରିଚୈ ।। ୨୮୫.

ଗଜେନା ଓ ତ୍ରିଫଳା ଚୁରୁଣି ଦ୍ୱାରା ଧୂପନ କରିବା ଉଚିତ; ତ୍ରିଫଳା ର ଧୂଳି, ଯଷ୍ଟିମଧୁ, ଅର୍କ, ବ୍ଲୁ କମଳ ଓ କଳିମରିଚ।

ସସୈନ୍ଧଵୈଃ ପଚେତ୍ତୈଲମଭ୍ଯହ୍ଗାଚ୍ଛର୍ଦ୍ଦିକାପହଂ । ସକ୍ଷୀରାନ୍ ମାର୍କଵରସାନ୍ ଦ୍ଵିପ୍ରସ୍ଥମଧୁକୋତ୍ପଲୈଃ ।। ୨୮୫.

ସେନ୍ଧା ଲୁଣ ସହିତ ତେଲ ରାନ୍ଧି ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ବାନ୍ତି ଦୂର କରେ। ଏଥିରେ ଦୁଧ, ଅର୍କ ରସ, ଦୁଇ ପ୍ରସ୍ଥ ଯଷ୍ଟିମଧୁ ଓ ବ୍ଲୁ କମଳ ମିଶାଇବା ଉଚିତ।

ପଚେତ୍ତୁ ତୈଲକୁଡଵଂ ତନ୍ନସ୍ଯଂ ପଲିତାପହଂ । ନିମ୍ବମ୍ପଟୋଲଂ ତ୍ରିଫଲା ଗୁଡୂଚୀ ଖଦିରଂ ଵୃଷଂ ।। ୨୮୫.

ନୀମ, ପଟୋଳ, ତ୍ରିଫଳା, ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ଖଦିର ଓ ବୃଷ ଦ୍ୱାରା ତେଲ ରାନ୍ଧିଲେ, ଏହା କେଶର ପକା ହଟାଏ।

ଭୂନିମ୍ବପାଠାତ୍ରିଫଲାଗୁଡୂଚୀରକ୍ତଚନ୍ଦନଂ । ଯୋଗଦ୍ଵଯଂ ଜ୍ଵରଂ ହନ୍ତି କୁଷ୍ଠଵିସ୍ଫୋଟକାଦିକଂ ।। ୨୮୫.

ଭୂନୀମ୍ବ, ପାଠା, ତ୍ରିଫଳା, ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଓ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ—ଏହି ଦୁଇ ଉପାୟ ଜ୍ୱର ଓ କୁଷ୍ଠ, ଚିରକୁଟି ଭଳି ଚର୍ମ ରୋଗ ନଶାଏ।

ପଟୋଲାମୃତଭୂନିମ୍ବଵାସାରିଷ୍ଟକପର୍ପଟୈଃ । ଖଦିରାନ୍ତଯୁତୈଃ କ୍କାଥୋ ଵିସ୍ଫୋଟଜ୍ଵରଶାନ୍ତିକୃତ୍ ।। ୨୮୫.

ପଟୋଳ, ଅମୃତ, ଭୂନୀମ୍ବ, ବାସା, ଅରିଷ୍ଟ, ପର୍ପଟ ଓ ଖଦିର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ା ଜ୍ୱର ଓ ଚିରକୁଟି ଶାନ୍ତ କରେ।

ଦଶମୂଲୀ ଚ୍ଛିନ୍ନରୁହା ପଥ୍ଯା ଦାରୁ ପୁନର୍ନଵା । ଜ୍ଵର୍ରାଵଦ୍ରଧିଶୋଥେଷୁ ଶିଗ୍ରୁଵିଶ୍ଵଜିତା ହିତାଃ ।। ୨୮୫.

ଦଶମୂଳୀ, ଛିନ୍ନରୁହା, ପଥ୍ୟା, ଦାରୁ, ପୁନର୍ନବା, ଶିଗ୍ରୁ ଓ ବିଶ୍ୱଜିତା—ଏହି ଔଷଧ ଜ୍ୱର, ଫୁଲା ଓ ଶୋଥରେ ଉପକାରୀ।

ମଧୂକଂ ନିମ୍ବପତ୍ରାଣି ଲେପଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଵ୍ରଣଶୋଧନଃ । ତ୍ରିଫଲା ଖଦିରୋ ଦାର୍ଵୀ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧାତିବଲାକୁଶାଃ ।। ୨୮୫.

ମଧୂକ ଓ ନୀମ ପତ୍ରର ଲେପ ଘାଉ ପରିଶୁଧ୍ଧ କରେ; ତ୍ରିଫଳା, ଖଦିର, ଦାର୍ବୀ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ଅତିବଳା ଓ କୁଶ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ।

ନିମ୍ବମୂଲକପତ୍ରାଣାଂ କଷାଯାଃ ଶୋଧନେ ହିତାଃ । କରଞ୍ଜାରିଷ୍ଟନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀରସୋ ହନ୍ଯାଦ୍ ଵ୍ରଣକ୍ରିମୀନ୍ ।। ୨୮୫.

ନୀମ ମୂଳ ଓ ପତ୍ରର କଢ଼ା ପରିଶୁଧିରେ ଉପଯୋଗୀ; କରଞ୍ଜ, ଅରିଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀର ରସ ଘାଉର କୀଟ ନଶାଏ।

ଧାତକୀଚନ୍ଦନବଲାସମହ୍ଗାମଧୁକୋତ୍ପଲୈଃ । ଦାର୍ଵୀମେଦୋନ୍ଵିତୈର୍ଲେପଃ ସସର୍ପିର୍ଵ୍ରଣରୋପଣଃ ।। ୨୮୫.

ଧାତକୀ, ଚନ୍ଦନ, ବଳା, ମଧୂକ, ଉତ୍ପଳ ଓ ଦାର୍ବୀ ସହିତ ଘିଅ ଓ ଚର୍ବି ମିଶାଇ ତିଆରି ଲେପ ଘାଉ ଶିଘ୍ର ଭଲ କରେ।

ଗୁଗ୍ଗୁଲୁତ୍ରିଫଲାଵ୍ଯୋଷସମାଂଶୈର୍ଘୃତଯୋଗତଃ । ନାଡୀ ଦୁଷ୍ଟଵଣଂ ଶୂଲମ୍ଭଗନ୍ଦରମୁଖଂ ହରେତ୍ ।। ୨୮୫.

ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ, ତ୍ରିଫଳା ଓ ବ୍ୟୋଷ ସମାନ ଭାଗ ଘିଅ ସହିତ ମିଶାଇ ନେଲେ, ନାଳୀର ଦୁଷ୍ଟ ଘାଉ, ବେଦନା ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ହଟାଏ।

ହରିତକୀଂ ମୂତ୍ରସିଦ୍ଧାଂ ସତୈଲଲଵଣାନ୍ଵିତାଂ । ପ୍ରାତଃ ପ୍ରାତଶ୍ଚ ସେଵେତ୍ କଫଵାତାମଯାପହାଂ ।। ୨୮୫.

ହରିତକୀକୁ ମୁତ୍ର, ତେଲ ଓ ଲୁଣ ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଖାଇଲେ କଫ ଓ ବାତ ରୋଗ ହଟିଯାଏ।

ତ୍ରିକକଟୁତ୍ରିଫଲାକ୍କାଥଂ୯ ସକ୍ଷାରଲଵଣଂ ପିଵେତ୍ । କଫଵାତାତ୍ମକେଷ୍ଵେଵ ଵିଂରେକଃ କଫଵୃଦ୍ଧିନୁତ୍ ।। ୨୮୫.

ତ୍ରିକଟୁ ଓ ତ୍ରିଫଳାର କଢ଼ା ତେଉଁ ଛାର ଲୁଣ ସହିତ ପିଇବା ଉଚିତ; କଫ ଓ ବାତ ରୋଗରେ ବିରେଚନ କଫ ବୃଦ୍ଧି କମାଏ।

ପିପ୍ପଲୀପିପ୍ପଲୀମୂଲଵଚାଚିତ୍ରକନାଗରୈଃ । କ୍କାଥିତଂ ଵା ପିଵେତ୍ପେଯମାମଵାତଵିନାଶନଂ ।। ୨୮୫.

ପିପ୍ପଳୀ, ପିପ୍ପଳୀ ମୂଳ, ବଚା, ଚିତ୍ରକ ଓ ନାଗର ଦ୍ୱାରା କଢ଼ା କିମ୍ବା ପାନୀୟ ତିଆରି କରି ପିଇଲେ ଅପାଚିତ ବାତ ରୋଗ ନଶାଏ।

ରାସ୍ନାଂ ଗୁଡୁଚୀମେରଣ୍ଡଦେଵଦାରୁମହୌଷଧଂ । ପିଵେତ୍ ସର୍ଵାଡ୍ଗିକେ ଵାତେ ସାମେ ସନ୍ଧ୍ଯସ୍ଥିମଜ୍ଜଗେ ।। ୨୮୫.

ରାସ୍ନା, ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ଏରଣ୍ଡ, ଦେବଦାରୁ ଓ ମହାଔଷଧ ଦ୍ୱାରା କଢ଼ା ପିଇଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ବାତ, ଯୋଡ଼, ହାଡ଼ ଓ ମଜ୍ଜାର ରୋଗ ହଟେ।

ଦଶମୂଲକଷାଯଂ ଵା ପିଵେଦ୍ଵା ନାଗରାମ୍ଭସା । ସୁଣ୍ଠୀଗୋକ୍ଷୁରକକ୍କାଥଃ ପ୍ରାତଃ ପ୍ରାତର୍ନ୍ନିଷେଵିତଃ ।। ୨୮୫.

ପୁନି, ଦଶମୂଳର କଢ଼ା କିମ୍ବା ନାଗର ଜଳ ପିଇବା ଉପଯୋଗୀ; ସୁଣ୍ଠି ଓ ଗୋକ୍ଷୁରର କଢ଼ା ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ନେବା ଉଚିତ।

ସାମଵାତକଟୀଶୂଲପାଚନୋ ରୁକ୍ପ୍ରଣାଶନଃ । ସମୂଲପତ୍ରଶାଖାଯାଃ ପ୍ରସାରଣ୍ଯାଶ୍ଚ ତୈଲକଂ ।। ୨୮୫.

ପ୍ରସାରଣୀ ଗଛର ମୂଳ, ପତ୍ର ଓ ଡାଳ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ତେଲ ସାମବାତ ଓ କଟିବେଦନାର ରୋଗରେ ଦୁଃଖ ଓ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ହଟାଏ।

ଗୁଡୁଚ୍ଯାଃ ସୁରସଃ କଲ୍କଃ ଚୂର୍ଣଂ ଵା କ୍କାଥମେଵ ଚ । ପ୍ରଭୂତକାଲମାସେଵ୍ଯ ମୁଚ୍ଯତେ ଵାତଶୋଣିତାତ୍ । ୨୮୫.

ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଓ ସୁରସାର ଲେପ, ଚୁରୁଣ୍ଣ କିମ୍ବା କଢ଼ା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନେଲେ ବାତ ଓ ରକ୍ତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ପିପ୍ପଲୀ ଵର୍ଦ୍ଧମାନଂ ଵା ସେଵ୍ଯଂ ପଥ୍ଯା ଗୁଡେନ୍ ଵା । ପଟୋଲତ୍ରିଫଲାତୀଵ୍ରକଟୁକାମୃତସାଧିତଂ ।। ୨୮୫.

ପିପ୍ପଳୀ କିମ୍ବା ବର୍ଦ୍ଧମାନାକୁ ପଥ୍ୟା କିମ୍ବା ଗୁଡ଼ ସହିତ ନେବା ଉପଯୋଗୀ; ପଟୋଳ, ତ୍ରିଫଳା ଓ ତୀବ୍ର କଟୁ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ଭଲ।

ପକ୍ଵଂ ପୀତ୍ଵା ଜଯତ୍ଯାଶୁ ସଦାହଂ ଵାତଶୋଣିତଂ । ଗୁଗ୍ଗୁଲଂ କୋଷ୍ଣଶୀତେ ତୁ ଗୁଡୁଚୀ ତ୍ରିଫଲାମ୍ଭ୍ସା ।। ୨୮୫.

ଏହାକୁ ରାନ୍ଧି ପିଇଲେ ଶୀଘ୍ର ଜଳନା ଓ ବାତ-ରକ୍ତ ରୋଗ ନଶାଏ; ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ, ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଓ ତ୍ରିଫଳା ଜଳ ଗରମ କିମ୍ବା ଢଣ୍ଡା ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗୀ।

ବଲାପୁନର୍ନ୍ନଵୈରଣ୍ଡଵୃହତୀଦ୍ଵଯଗୋକ୍ଷୁରୈଃ । ସହିଙ୍ଗୁ ଲଵଣୈଃ ପୀତଂ ସଦ୍ଯୋ ଵାତରୁଜାପହଂ ।। ୨୮୫.

ବଳା, ପୁନର୍ନବା, ଏରଣ୍ଡ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୃହତୀ ଓ ଗୋକ୍ଷୁର, ହିଙ୍ଗ ଓ ଲୁଣ ସହିତ କଢ଼ା ପିଇଲେ ବାତ ଦୁଃଖ ତୁରନ୍ତ ହଟିଯାଏ।