ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଗରୁଡଧ୍ଵଜଶ୍ଚ ଵିଷହୃତ୍ ଵାସୁଦେଵଂ ସଦା ଜପେତ୍ । ଧାନ୍ଯାଦିସ୍ଥାପନେ ସ୍ଵପ୍ନେ ଅନନ୍ତାଚ୍ଯୁତମୀରଯେତ୍ ।। ୨୮୪.

ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ଓ ବିଷ ହରଣ କରୁଥିବା ବାସୁଦେବଙ୍କ ନାମ ସଦା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଧାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ବେଳେ କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନନ୍ତ ଓ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ନାରାଯଣଞ୍ଚ ଦୁଃସ୍ଵପ୍ନେ ଦାହାଦୌ ଜଲଶାଯିନଂ । ହଯଗ୍ରୀଵଞ୍ଚ ଵିଦ୍ଯାର୍ଥୀ ଜଗତ୍ସୃତିଂ ସୁତାପ୍ତଯେ ।। ୨୮୪.

ଖରାପ ସ୍ୱପ୍ନରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ, ଦାହ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ଜଳଶାୟୀଙ୍କୁ, ଶିକ୍ଷା ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ହୟଗ୍ରୀବଙ୍କୁ, ପୁଅ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଜଗତ୍‌ସୃଷ୍ଟିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ବଲଭଦ୍ରଂ ଶୌର୍ଯକାର୍ଯ୍ଯେ ଏକଂ ନାମାର୍ଥସାଧକମ୍ ।। ୨୮୪.

ବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଶୌର୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏବଂ ଜେଉଁ ଏକ ନାମ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ତାହାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ ସିଦ୍ଧଯୋଗାନ୍ ପୁନର୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ମୃତସଞ୍ଜୀଵନୀକରାନ୍ । ଆତ୍ରେଯଭାଷିତାନ୍ ଦିଵ୍ଯାନ୍ ସର୍ଵଵ୍ଯାଧିଵିମର୍ଦନାନ୍ ।। ୨୮୫.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ସେହି ସିଦ୍ଧ ଯୋଗ ପ୍ରକାଶ କରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ମୃତକୁ ପୁନଃ ଜୀବନ ଦିଆଯାଏ, ଆତ୍ରେୟ କହିଥିବା ଦିବ୍ୟ ଉପାୟ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ରୋଗ ନାଶ କରେ।

ଆତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ଵିଲ୍ଵାଦିପଞ୍ଚମୂଲସ୍ଯ କ୍କାଥଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵାତିକେ ଜ୍ଵରେ । ପାଵନଂ ପିପ୍ପଲୀମୂଲଂ ଗୁଡୂଚୀ ଵିଷ୍ଵଜୋଽଥ ଵା ।। ୨୮୫.

ଆତ୍ରେୟ କହିଲେ: ବିଲ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ପାଞ୍ଚମୂଳର କଢ଼ା ବାତଜ୍ୱରରେ ଉପଯୁକ୍ତ। ପିପ୍ପଳୀ ମୂଳ ପବିତ୍ର କରେ, ଗୁଡ଼ୁଚୀ କିମ୍ବା ବିଶ୍ୱଜ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ଆମଲକ୍ଯଭ୍ଯା କୃଷ୍ଣା ଵହ୍ନିଃ ସର୍ଵଜ୍ଵରାନ୍ତକଃ । ଵିଲ୍ଵାଗ୍ନିମନ୍ଥଶ୍ଯୋନାକକାଶ୍ମର୍ଯ୍ଯଃ ପାରଲା ସ୍ଥିରା ।। ୨୮୫.

ଆମଳକି ଓ କୃଷ୍ଣା, ଅଗ୍ନି ସହିତ, ସମସ୍ତ ଜ୍ୱର ନାଶ କରେ। ବିଲ୍ବ, ଅଗ୍ନିମନ୍ଥ, ଶ୍ୟୋନାକ, କାଶ୍ମରୀୟ, ପାରଳା ଓ ସ୍ଥିରା।

ତ୍ରିକଣ୍ଟକଂ ପୃଶ୍ନିପର୍ଣୀ ଵୃହତୀ କଣ୍ଟକାରିକାଃ । ଜ୍ଵରାଵିପାକପାର୍ଶ୍ଵାର୍ତ୍ତିକାଶନୁତ୍ କୁଶମୃଲକମ୍ ।। ୨୮୫.

ତ୍ରିକଣ୍ଟକ, ପୃଶ୍ନିପର୍ଣ୍ଣୀ, ବୃହତୀ ଓ କଣ୍ଟକାରିକା, ଏମାନେ ଜ୍ୱର, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱବେଦନା ନାଶ କରନ୍ତି, କୁଶମୃଳକ ସହିତ।

ଗୁଡୂଚୀ ପର୍ପଟୀ ମୁସ୍ତଂ କିରାତଂ ଵିଶ୍ଵଭେଷଜମ୍ । ଵାତପିତ୍ତଜ୍ଵରେ ଦେଯଂ ପଞ୍ଚଭଦ୍ରମିଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୮୫.

ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ପର୍ପଟୀ, ମୁସ୍ତ, କିରାତ ଓ ବିଶ୍ୱଭେଷଜ—ଏହି ଔଷଧମାନେ ବାତପିତ୍ତଜ୍ୱରରେ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ, ଏହାକୁ ପଞ୍ଚଭଦ୍ର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ତ୍ରିଵୃଦ୍ଵିଶାଲକଟୁକାତ୍ରିଫଲାରଗ୍ବଧୈଃ କୃତଃ । ସଂସ୍କାରୋ ଭେଦନକ୍କାଥଃ ପେଥଃ ସର୍ଵଜ୍ଵରାପହଃ ।। ୨୮୫.

ତ୍ରିବୃତ, ବିଶାଳ, କଟୁକା, ତ୍ରିଫଳା ଓ ଅରଗ୍ବଧ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଏକ ସଂସ୍କାର, ଏହା ବିସ୍ତାର କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜ୍ୱର ନାଶ କରେ।

ଦେଵଦାରୁବଲାଵାସାତ୍ରିଫଲାଵ୍ଯୋଷପଦ୍ମକୈଃ । ସଵିଡଙ୍ଗୈଃ ସିତାତୁଲ୍ଯଂ ତଚ୍ଚୂର୍ଣଂ ପଞ୍ଚକାଶଜିତ୍ ।। ୨୮୫.

ଦେବଦାରୁ, ବଳା, ବାସା, ତ୍ରିଫଳା, ବ୍ୟୋଷ, ପଦ୍ମକ ଓ ବିଡ଼ଙ୍ଗ ସହିତ ତିଆରି ଚୁରୁଣ ଚିନି ସମାନ ମିଠା, ଏହାକୁ ପଞ୍ଚକାଶ ଜୟୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଦଶମୂଲୀଶଟୀରାସ୍ନାପିପ୍ପଲୀଵିଲ୍ଵପୌଷ୍କରୈଃ । ଶ୍ରୃଙ୍ଗୀତାମଲକୀଭାର୍ଗୀଗୁଡୂଚୀନାଗଵଲ୍ଲିଭିଃ ।। ୨୮୫.

ଦଶମୂଳୀ, ଶଟୀ, ରାସ୍ନା, ପିପ୍ପଳୀ, ବିଲ୍ବ, ପୌଷ୍କର, ଶୃଙ୍ଗୀ, ଆମଳକି, ଭାର୍ଗୀ, ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଓ ନାଗବଲ୍ଲୀ ସହିତ।

ଯଵାଗ୍ରଂ ଵିଧିନା ସିଦ୍ଧଂ କଷାଯଂ ଵା ପିଵେନ୍ନରଃ । କାଶହୃଦ୍‌ଗ୍ରହଣୀପାର୍ଶ୍ଵହିକ୍କାଶ୍ଵାସପ୍ରଶାନ୍ତଯେ ।। ୨୮୫.

ଯଥାବିଧି ତିଆରି ଯବ ଦ୍ୱାରା କଢ଼ା ବ୍ୟକ୍ତି ପିଇଲେ କାଶ, ହୃଦ୍‌ରୋଗ, ଗ୍ରହଣୀ, ପାର୍ଶ୍ୱବେଦନା, ହିକ୍କା ଓ ଶ୍ୱାସ ଶାନ୍ତି ପାଏ।

ମଧୁକଂ ମଧୁନା ଯୁକ୍ତଂ ପିପ୍ପଲୀଂ ଶର୍କରାନ୍ଵିତାଂ । ନାଗରଂ ଗୁଡ଼ସଂଯୁକ୍ତଂ ହିକ୍କାଘ୍ନଂ ଲାଵଣତ୍ରଯମ୍ ।। ୨୮୫.

ମଧୁକ ମଧୁ ସହିତ, ପିପ୍ପଳୀ ଚିନି ସହିତ, ନାଗର ଗୁଡ଼ ସହିତ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଲୁଣ—ଏହିମାନେ ହିକ୍କା ନାଶ କରନ୍ତି।

କାରଵ୍ଯଜାଜୀମରିଚଂ ଦ୍ରାକ୍ଷା ଵୃକ୍ଷାମ୍ଲଦାଡ଼ିମମ୍ । ସୌଵର୍ଚ୍ଚଲଂ ଗୁଡ଼ଂ କ୍ଷୌଦ୍ରଂ ସର୍ଵାରୋଚନନାଶନମ୍ ।। ୨୮୫.

ଜିରା, ଜିରାନା, କଳିମରିଚ, ଦାଖ, ଚୁକ୍ତି, ଦାଡିମ୍ବ, ହରିତାଳ, ଗୁଡ଼ ଓ ମଧୁ—ଏହି ସବୁ ଜିନିଷ ମୁହଁର ରୁଚି ହରାଇଯିବାକୁ ଦୂର କରେ।

ଶ୍ରୃହ୍ଗଵେରରସଞ୍ଚୈଵ ମଧୁନା ସହ ପାଯଯେତ୍ । ଅରୁଚିଶ୍ଵାସକାଶଘ୍ନଂ ପ୍ରତିଶ୍ଯାଯକଫାନ୍ତକମ୍ ।। ୨୮୫.

ତାଜା ଅଦାର ରସ ଓ ମଧୁ ମିଶାଇ ପିଇବାକୁ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହା ମୁହଁର ରୁଚି ହରାଇଯିବା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ନାକ ବନ୍ଦ ଓ କଫ ଦୂର କରେ।

ଵଟଂ ଶ୍ରୃଙ୍ଗୀ ଶିଲାଲୋଧ୍ରଦାଡ଼ିମଂ ମଧୁକଂ ମଧୁ । ପିଵେତ୍ ତଣ୍ଡୁଲତୋଯେନ ଚ୍ଛର୍ଦିତୃଷ୍ଣାନିଵାରଣମ୍ ।। ୨୮୫.

ବଟ ଗଛ, ଶୃଙ୍ଗୀ, ଶିଳା, ଲୋଧ୍ର, ଦାଡିମ୍ବ, ଯଷ୍ଟିମଧୁ ଓ ମଧୁ—ଏହି ସବୁକୁ ଚାଉଳ ର ପାଣି ସହିତ ପିଇଲେ ବାନ୍ତି ଓ ତିଆସ ଦୂର ହୁଏ।

ଗୁଡୁଚୀ ଵାସକଂ ଲୋଧ୍ରଂ ପିପ୍ପଲୀକ୍ଷୌଦ୍ରସଂଯୁତମ୍ । କଫାନ୍ଵିତଞ୍ଜଯେଦ୍ରକ୍ତଂ ତୃଷ୍ଣଆକାସଜ୍ଵରାପହମ୍ ।। ୨୮୫.

ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ବାସକ, ଲୋଧ୍ର ଓ ପିପ୍ପଳୀକୁ ମଧୁ ସହିତ ମିଶାଇ ଯେଉଁମାନେ ରକ୍ତ ସହିତ କଫ ରୋଗରେ ଭୁଗୁଚ୍ଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପିଇଲେ ତିଆସ, କାଶ ଓ ଜ୍ୱର ଦୂର ହୁଏ।

ଵାସକସ୍ଯ ରସସ୍ତଦ୍ଵତ୍ ସମଧୁସ୍ତାମ୍ରଜୋ ରସଃ . ଶିରୀଷପୁଷ୍ପସୁରସଭାଵିତଂ ମରିଚଂ ହିତଂ ।। ୨୮୫.

ଏହିପରି ବାସକ ର ରସ, ମଧୁ ଓ ତାମ୍ର ଚୁରୁଣି ସହିତ ମିଶାଇବା, ଏବଂ ଶିରୀଷ ଫୁଲ ର ରସରେ ଭିଜାଇଥିବା କଳିମରିଚ ଉପକାରୀ।

ସର୍ଵ୍ଵାର୍ତ୍ତିନୁନ୍ମସୂରୋଽଥ ପିତ୍ତମୁକ୍ ତଣ୍ଡୁଲୀଯକଂ । ନିର୍ଗ୍ଗୁଣ୍ଡୀ ଶାରିଵା ଶେଲୁରହ୍କୋଲଶ୍ଚ ଵିଷାପହଃ ।। ୨୮୫.

ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଆର୍ଟି, ମସୁର ଓ ତଣ୍ଡୁଳୀୟକ ଯେଉଁମାନେ ପିତ୍ତ ଦୂର କରନ୍ତି, ଏହାସହିତ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ଶାରିବା, ଶେଳୁ ଓ କୋଳ ମିଶି ଵିଷ ଦୂର କରେ।

ମହୌଷଧଂ ମୃତାଂ କ୍ଷୁଦ୍ରାଂ ପୁଷ୍କରଂ ଗ୍ରନ୍ଥିକୋଦ୍ଭଵଂ । ପିଵେତ୍ କଣାଯୁତଂ କ୍କାଥଂ ମୂର୍ଚ୍ଛାଯାଞ୍ଚ ମଦେଷୁ ଚ ।। ୨୮୫.

ମହାଔଷଧ, ମୃତା, କ୍ଷୁଦ୍ରା, ପୁଷ୍କର ଓ ଗଠିଯୁକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ଔଷଧ—ଏହି ସବୁକୁ କଣା ମାପରେ ଉବା ଜଳରେ ଉବାଇ ପିଇଲେ ମୂର୍ଛା ଓ ମଦ ଦୂର ହୁଏ।

ହିଙ୍ଗୁସୌଵର୍ଚ୍ଚଲଵ୍ଯୋଷୈର୍ଦ୍ଵିପଲାଂଶୈର୍ଘୃତାଢକଂ । ଚତୁର୍ଗୁଣେ ଗଵାଂ ମୂତ୍ରେ ସିଦ୍ଧମୁନ୍ମାଦନାଶନଂ ।। ୨୮୫.

ହିଙ୍ଗୁ, ହରିତାଳ ଓ ଚବିକୁ ସମମାପରେ ଏବଂ ଏହାର ଚାରିଗୁଣା ଘିଅ, ଗାଈର ମୁତ୍ରରେ ରାନ୍ଧିଲେ ଏହି ଔଷଧ ଉନ୍ମାଦ ଦୂର କରେ।

ଶଙ୍ଖପୁଷ୍ପୀଵଚାକୁଷ୍ଠୈଃ ସିଦ୍ଧଂ ବ୍ରାହ୍ମୀରସୈର୍ଯୁତଂ । ପୁରାଣଆଂ ହନ୍ତ୍ଯପସ୍ମାରଂ ସୋନ୍ମାଦଂ ମେଧ୍ଯମୁତ୍ତମଂ ।। ୨୮୫.

ଶଂଖପୁଷ୍ପୀ, ବଚା, କୁଷ୍ଠ ଓ ବ୍ରାହ୍ମୀ ରସରେ ଘିଅ ରାନ୍ଧିଲେ ଏହି ପୁରୁଣା ଔଷଧ ଅପସ୍ମାର, ଉନ୍ମାଦ ଓ ମନସିକ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଅତି ଉତ୍ତମ।

ପଞ୍ଚଗଵ୍ଯଂ ଘୃତଂ ତଦ୍ଵତ୍ କୁଷ୍ଠନୁଚ୍ଚାଭ୍ଯାଯୁତଂ । ପଟୋଲତ୍ରିଫଲାନିମ୍ବଗୁଡୁ ଵୀଧାଵଣୀଵୃଷୈଃ ।। ୨୮୫.

ଏହିପରି ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଘିଅ ଓ କୁଷ୍ଠ ସହିତ, ପଟୋଳ, ତ୍ରିଫଳା, ନିମ୍ବଗୁଡ଼ୁ, ବୀଧା ଓ ବଣୀ ମିଶାଇ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

ସକରଞ୍ଜୈର୍ଘୃତଂ ସିଦ୍ଧଂ କୁଷ୍ଠନୁଦ୍ଵଜ୍ର୍କଂ ସ୍ମୃତଂ । ନିମ୍ବଂ ପଟୋଲଂ ଵ୍ଯାଘ୍ରୀ ଚ ଗୁଡୁଚୀ ଵାସକଂ ତଥା ।। ୨୮୫.

କରଞ୍ଜ ସହିତ ଘିଅ ରାନ୍ଧିଲେ ଏହା କୁଷ୍ଠ ରୋଗ ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଔଷଧ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏହି ସହିତ ନିମ୍ବ, ପଟୋଳ, ବ୍ୟାଘ୍ରୀ, ଗୁଡ଼ୁଚୀ ଓ ବାସକ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।

କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଦଶପଲାନ୍ ଭାଗାନ୍ ଏକୈକସ୍ଯ ସକୁଟ୍ଟିତାନ୍ । ଜଲଦ୍ରୋଣଏ ଵିପକ୍ତଵ୍ଯଂ ଯାଵତ୍‌ପାଦାଵଶେଷିତଂ ।। ୨୮୫.

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନର ଦଶ ପଳା ନେଇ, ଭଲଭାବେ କୁଟି, ଜଳ ଭରା ଭାଣ୍ଡରେ ରାନ୍ଧିବା ଉଚିତ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।

ଘୃତପ୍ରସ୍ଥମ୍ପ୍ଚେତ୍ତେନ ତ୍ରିଫଲାଗର୍ଭସଂଯୁତଂ । ପଞ୍ଚତିକ୍ତମିତି ଖ୍ଯାତଂ ସର୍ପିଃ କୁଷ୍ଠଵିନାଶନଂ ।। ୨୮୫.

ଏହି ରସରେ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ଘିଅ ଓ ତ୍ରିଫଳା ଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇଲେ, ଏହାକୁ 'ପଞ୍ଚତିକ୍ତ ଘିଅ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା କୁଷ୍ଠ ରୋଗ ନାଶ କରେ।

ଅଶୀତିଂ ଵାତଜାନ୍ ରୋଗାନ୍ ଚତ୍ଵାରିଂଶଚ୍ଚ ପୈତ୍ତିକାନ୍ । ଵିଂଶତିଂ ଶ୍ଲୈଷ୍ମିକାନ୍ କାସପୀନସାର୍ଶୋଵ୍ରଣାଦିକାନ୍ ।। ୨୮୫.

ଏହି ଘିଅ ବାସ୍ତବରେ ଅସୀ ପ୍ରକାର ବାତ ଜନିତ ରୋଗ, ଚାଳିଶି ପ୍ରକାର ପିତ୍ତ ଜନିତ ରୋଗ, କୁଡି ପ୍ରକାର କଫ ଜନିତ ରୋଗ, କାଶ, ପୀନସ, ଅର୍ଶ, ଘାଉ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଠିକ କରେ।

ହନ୍ତ୍ଯନ୍ଯାନ୍ ଯୋଗରାଜୋଷଽଯଂ ଯଥାର୍କସ୍ତିମିରଂ ଖଲୁ । ତ୍ରିଫଲାଯାଃ କଷାଯେନ୍ ଭୃଙ୍ଗରାଜରସେନ ଚ ।। ୨୮୫.

ଏହି ଯୋଗ ରାଜା ଅନ୍ୟ ରୋଗକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିଥିବା ପରି ନାଶ କରେ; ତ୍ରିଫଳା ର କଢ଼ା ଓ ଭୃଙ୍ଗରାଜ ରସ ସହିତ।

ବ୍ରଣପ୍ରକ୍ଷାଲନଙ୍କୁର୍ଯାଦୁପଦଂଶପ୍ରଶାନ୍ତଯେ । ପଟୋଲଦଲଚୂର୍ଣେନ ଦାଡିମତ୍ଵଗ୍ରଜୋଽଥ ଵା ।। ୨୮୫.

ଉପଦଂଶ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ପଟୋଳ ପତ୍ର ଚୁରୁଣି, କିମ୍ବା ଦାଡିମ୍ବ ବା ତ୍ୱଗ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘାଉ ଧୁଅଯିବା ଉଚିତ।