ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଵାକୁଚୀ ସତିଲା ଭୁକ୍ତା ଵତ୍ସରାତ୍ କୁଷ୍ଠନାଶନୀ । ପଥ୍ଯା ଭଲ୍ଲାତକୀ ତୈଲଗୁଡପିଣ୍ଡୀ ତୁ କୁଷ୍ଠଜିତ୍ ।। ୨୮୩.

ବାକୁଚୀ ଓ ତିଳ ଖାଇଲେ ଏକ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ କୁଷ୍ଠ ନଶ୍ୱ। ପଥ୍ୟା, ଭଲାତକ ଓ ତେଲ ଗୁଡ଼ ମିଶାଇ ତିଆରି ଗୋଲା ମଧ୍ୟ କୁଷ୍ଠ ରୋଗକୁ ହରାଏ।

ପୂତୀକଵହ୍ନିରଜନୀ ତ୍ରିଫଲାଵ୍ଯୋଷଚୂର୍ଣଯୁକ୍ । ତକ୍ରଂ ଗୁଦାଙ୍ଗୁରେ ପେଯଂ ଭକ୍ଷ୍ଯା ଵା ସଗୁଡାଽଭଯା ।। ୨୮୩.

ପୁତୀକା, ହରୀତକୀ, ହଳଦୀ, ତ୍ରିଫଳା ଓ ତ୍ରିକଟୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣର ଉକାଳି, ତକ୍ର ଓ ଗୁଡ଼ ସହିତ ବା ଗୁଡ଼ ମିଶାଇ ଅଭୟା ଖାଇଲେ ଲାଭ ମିଳେ।

ଫଲଦାର୍ଵ୍ଵୀଵିଷାଣାନ୍ତୁ କ୍କାଥୋ ଧାତ୍ରୀରସୋଽଥଵା । ପାତଵ୍ଯୋ ରଜନୀକଲ୍କଃ କ୍ଷୌଦ୍ରାକ୍ଷୌଦ୍ରପ୍ରମେହିଣା ।। ୨୮୩.

ଫଳା, ଦାରୁହରିଦ୍ରା ଓ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଉକାଳି, କିମ୍ବା ଆଉଳ ରସ, କିମ୍ବା ହଳଦୀ ର କଳ୍କ ମଧ ମିଶାଇ ମଧୁମେହ ରୋଗୀ ପିଇବା ଉଚିତ।

ଵାସାଗର୍ଭୋ ଵ୍ଯାଧିଘାତକ୍କାଥ ଏରଣ୍ଡତୈଲଯୁକ୍ । ଵାତଶୋଣିତହୃତ୍ ପାନାତ୍ ପିପ୍ପଲୀ ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ଲୀହାହରୀ ।। ୨୮୩.

ବାସା ମୂଳ ର ଉକାଳି, ଯାହା ରୋଗ ନାଶ କରେ, ଏରଣ୍ଡ ତେଲ ସହିତ ମିଶାଇ ପିଇଲେ ବାତ ଓ ରକ୍ତ ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ। ପିପ୍ପଳି ପ୍ଳୀହା ରୋଗର ଔଷଧ।

ସେଵ୍ଯା ଜଠରିଣା କୃଷ୍ଣା ସ୍ନୁକ୍‌କ୍ଷୀରଵହୁଭାଵିତା । ପଯୋ ଵା ରଚ୍ଯଦନ୍ତ୍ଯାଗ୍ନିଵିଡଙ୍ଗଵ୍ଯୋଷକଲ୍କଯୁକ୍ ।। ୨୮୩.

ଯେଉଁମାନେ ଜଠର ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନେ କଳା କଟେଲିକୁ ସ୍ନୁହୀ ଦୁଧରେ ବାରମ୍ବାର ଭିଜାଇ ଦେଖିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ଦନ୍ତୀ, ବିଡ଼ଙ୍ଗ ଓ ତ୍ରିକଟୁ କଳ୍କ ମିଶାଇ ଦୁଧ ଦେଲେ ଭଲ।

ଗ୍ରନ୍ଥିକୋଗ୍ରାଭଯା କୃଷ୍ଣା ଵିଡଙ୍ଗାକ୍ତା ଘୃତେ କସ୍ଥିତା । ମାଂସନ୍ତକ୍ରଂ ଗ୍ରହଣ୍ଯର୍ଶଃପାଣ୍ଡୁଗୁଲ୍ମକୃମୀନ୍ ହରେତ୍ ।। ୨୮୩.

ଗ୍ରନ୍ଥିକା, ତୀବ୍ର ଅଭୟା, କଳା କଟେଲି ଓ ବିଡ଼ଙ୍ଗ ଘିଅରେ ପକାଇ ତିଆରି ଗୋଲା ଖାଇଲେ ଆନ୍ତ୍ର ରୋଗ, ଅର୍ଶ, ପାଣ୍ଡୁ, ଗୁଳ୍ମ ଓ କୀଟ ଦୂର ହୁଏ।

ଫଲତ୍ରଯାମୃତା ଵାସା ତିକ୍ତଭୂନିମ୍ଵଜସ୍ତଥା । କ୍କାଥଃ ସମାକ୍ଷିକୋ ହନ୍ଯାତ୍ ପାଣ୍ଡୁରୋଗଂ ସକାମଲଂ ।। ୨୮୩.

ତ୍ରିଫଳା, ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ବାସା, ତିତିଳା ମାଟି ଓ ଆମ୍ବ ର ଉକାଳି ମଧ ସହିତ ପିଇଲେ ପାଣ୍ଡୁ ଓ କାମଳା ରୋଗ ନଶ୍ୱ।

ରକ୍ତପିତ୍ତୀ ପିଵେଦ୍ଵାସାସୁରସଂ ସସିତଂ ମଧୁ । ଵରୀଦ୍ରାକ୍ଷାବଲାଶୁଣ୍ଠୀସାଧିତଂ ଵା ପଯଃ ପୃଥକ୍ ।। ୨୮୩.

ଯେଉଁମାନେ ରକ୍ତପିତ୍ତ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନେ ବାସା ରସ ସିନ୍ଦୁର ଓ ମଧ ସହିତ ପିଇବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ବେସ୍ତା, ଦାକ୍, ବଳା ଓ ଶୁଖିଲା ଅଦା ସହିତ ଦୁଧ ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଲେ ଭଲ।

ବରୀ ଵିଦାରୀ ପଥ୍ଯା ଚ ବଲାତ୍ରଯଂ ସଵାସକଂ । ଶ୍ଵଦଂଷ୍ଟ୍ରାମଧୁସର୍ପିର୍ଭ୍ଯାମାଲିହେତ୍ କ୍ଷଯରୋଗଵାନ୍ ।। ୨୮୩.

ବେସ୍ତା, ବିଦାରୀ, ପଥ୍ୟା, ତିନିପ୍ରକାର ବଳା, ବାସା, ଶ୍ୱଦଂଷ୍ଟ୍ରା, ମଧ ଓ ଘିଅ ମିଶାଇ ଖାଇଲେ କ୍ଷୟ ରୋଗରେ ଉପକାର ମିଳେ।

ପଥ୍ଯାଶିଗ୍ରୁକରଞ୍ଜାର୍କତ୍ଵକ୍‌ସାରଂ ମଧୁସିନ୍ଧୁମତ୍ । ସମୂତ୍ରଂ ଵିଦ୍ରଧିଂ ହନ୍ତି ପରିପାକାଯ ତନ୍ତ୍ରଜିତ୍ ।। ୨୮୩.

ପଥ୍ୟା, ସିଗ୍ରୁ, କରଞ୍ଜ ଓ ଅର୍କ ଗଛର ଛାଲର ସାର, ମଧୁ ଓ ସିନ୍ଧୁଲବଣ ସହିତ ମିଶାଇ, ମୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେବନ କଲେ, ଭିତରେ ହୋଇଥିବା ଫୋଡ଼କୁ ନଶ୍ୱନ କରେ ଏବଂ ତାହାକୁ ପକାଇବାରେ ଉତ୍ତମ।

ତ୍ରିଵୃତା ଜୀଵତୀ ଦନ୍ତୀ ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା ଶର୍ଵରୀଦ୍ଵଯଂ । ତାର୍କ୍ଷଜଂ ନିମ୍ବପତ୍ରଞ୍ଚ ଲେପଃ ଶସ୍ତୋ ଭଗନ୍ଦରେ ।। ୨୮୩.

ତ୍ରିବୃତ, ଜୀବତୀ, ଦନ୍ତୀ, ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଶର୍ବରୀ, ତାର୍କ୍ଷଜ ଓ ନିମ୍ବ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଲେପ ଭଗନ୍ଦର ରୋଗରେ ଉପକାରୀ।

ରୁଗ୍ଘାତରଜନୀଲାକ୍ଷାଚୂର୍ଣାଜକ୍ଷୌଦ୍ରସଂଯୁତା । ଵାସୋଵତ୍ତିର୍ଵ୍ରଣେ ଯୋଜ୍ଯା ଶୋଧନୀ ଗତିନାଶନୀ ।। ୨୮୩.

ରୁଗ୍ଘାତ, ହଳଦୀ, ଲାକ୍ଷା ଚୁରୁଣ ମଧୁ ଓ ଛାଗ ଦୁଧ ସହିତ ମିଶାଇ ଘାଉ ଉପରେ ଲଗାଇଲେ, ଘାଉକୁ ପରିଷ୍କାର କରେ ଏବଂ ତାର ରସକୁ ଦୂର କରେ।

ଶଯାମାଯଷ୍ଟିନିଶାଲୋଧ୍ରପଦ୍ମକୋତ୍ପଲଚନ୍ଦନୈଃ । ସମରୀଚୈଃ ଶ୍ରୃତଂ ତୈଲଂ କ୍ଷୀରେ ସ୍ଯାଦ୍ ଵ୍ରଣରୋହଣଂ ।। ୨୮୩.

ଶୟାମା, ଯଷ୍ଟି, ହଳଦୀ, ଲୋଧ୍ର, ପଦ୍ମ, ଉତ୍ପଳ, ଚନ୍ଦନ ଓ ମରିଚ ସହିତ ଦୁଧରେ ତିଆରି ତେଲ ଘାଉ ଭଲ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଶ୍ରୀକାର୍ପାସଦଲୈର୍ଭସ୍ମଫଲୋପଲଵଣା ନିଶା । ତତ୍ପିଣ୍ଡୀସ୍ଵେଦନଂ ତାମ୍ରେ ସତୈଲଂ ସ୍ଯାତ୍ କ୍ଷତୌଷଧଂ ।। ୨୮୩.

ଶ୍ରୀ, କପାସ ପତ୍ର, ଭସ୍ମ, ଫଳଉପଳ, ଲୁଣ ଓ ହଳଦୀ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ପିଣ୍ଡି ତାମା ପତ୍ର ଉପରେ ତେଲ ସହିତ ଲଗାଇଲେ ଘାଉ ଠିକ୍ ହୁଏ।

କୁମ୍ଭୀସାରଂ ପଯୋଯୁକ୍ତଂ ଵହ୍ନିଗ୍ଧଂ ଵ୍ରଣେ ଲିପେତ୍ । ତଦେଵ ନାଶଯେତ୍ସେକାନ୍ନାରିକେଲରଜୋଘୃତମ୍ ।। ୨୮୩.

କୁମ୍ଭୀସାର ଦୁଧ ସହିତ ମିଶାଇ ଅଗ୍ନିରେ ଗରମ କରି ଘାଉ ଉପରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ; ଏହି ମିଶ୍ରଣ ଚାଉଳ, ନଡ଼ିଆ ଚୁରା ଓ ଘିଅ ସହିତ ମିଶାଇଲେ ସୋଜା ଦୂର କରେ।

ଵିଶ୍ଵାଜମୋଦସିନ୍ଧୂତ୍ଥଚିଞ୍ଚାତ୍ଵଗ୍ଭିଃ ସମାଭଯା । ତକ୍ରେଣୋଷ୍ଣାମ୍ବୁନା ଵାଥ ପୀତାତୀସାରନାଶନୀ ।। ୨୮୩.

ବିଶ୍ୱା, ଅଜମୋଦା, ସିନ୍ଧୁତ୍ଥ ଓ ଟେଂଟୁଳ ଛାଲ ସହିତ ଅଭୟା ମିଶାଇ, ମଟା ଚାଷ ବା ଉଷ୍ଣ ପାଣି ସହିତ ଖାଇଲେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଦିଆରିଆ ଠିକ୍ ହୁଏ।

ଵତ୍ସକାତିଵିଷାଵିଶ୍ଵଵିଲ୍ଲମୁସ୍ତଶ୍ରୃତଂ ଜଲଂ । ସାମେ ପୁରାଣେଽତୀସାରେ ସାସୃକ୍‌ଶୂଲେ ଚ ପାଯଯେତ୍ ।। ୨୮୩.

ବତ୍ସକ, ଅତିବିଷା, ବିଶ୍ୱବିଲ୍ଲ ଓ ମୁଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ା ପୁରୁଣା କିମ୍ବା ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ ଦିଆରିଆ ଓ ପେଟ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପିଆଯିବା ଉଚିତ।

ଅଙ୍ଗାଦଗ୍ଧଂ ସୁଗତଂ ସିନ୍ଧୁମୁଷ୍ଣାମ୍ବୁନା ପିଵେତ୍ । ଶୂଲଵାନ୍ଥ ଵା ତଦ୍ଧି ସିନ୍ଧୁହିଂଗୁକଣାଭଯା ।। ୨୮୩.

ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ଦେହ ଜଳିବା କିମ୍ବା ବେଦନା ଅଛି, ସିନ୍ଧୁ ଲବଣ ଉଷ୍ଣ ପାଣି ସହିତ ପିଲେ ଉପକାରୀ; ଯେଉଁଠି ବେଦନା ଅଛି, ସିନ୍ଧୁ, ହିଙ୍ଗୁ, କଣା ଓ ଅଭୟା ଦେବା ଉଚିତ।

କଟୁରୋହୋତ୍କଣାତହ୍କଲାଜଚୂର୍ଣଂ ମଧୁପ୍ଲୁତଂ । ଵସ୍ତ୍ରଚ୍ଛିଦ୍ରଗତଂ ଵକ୍ତ୍ରେ ନ୍ଯସ୍ତଂ ତୃଷ୍ଣାଂ ଵିନାଶଯେତ୍ ।। ୨୮୩.

କଟୁରୋହି, ଉତ୍କଣା ଓ କଳାଜ ଚୁରୁଣ ମଧୁ ସହିତ ମିଶାଇ, କପଡ଼ାର ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୁଁହରେ ରଖିଲେ ତିଆରି ପିପାସା ଦୂର କରେ।

ପାଠାଦାର୍ଵ୍ଵୀଜାତିଦଲଂ ଦ୍ରାକ୍ଷାମୃଲଫଲତ୍ରଯୈଃ । ସାଧିତଂ ସମଧୁ କ୍କାଥଂ କଵଲଂ ମୁଖପାପହୃତ୍ ।। ୨୮୩.

ପାଠା, ଦାରୁହରିଦ୍ରା, ଜାତି ପତ୍ର, ଦାକ୍ଷ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ହରୀତକୀ ଫଳ ସହିତ ମଧୁ ମିଶାଇ ତିଆରି କଢ଼ା କବଳ କରିଲେ ମୁଁହର ଦୁଷିତତା ଦୂର ହୁଏ।

କୃଷ୍ଣାତିଵିଷତିକ୍ତେନ୍ଦ୍ରଦାରୁପାଠାପଯୋମୁଚାଂ । କ୍କାଥୋ ମୂତ୍ରେ ଶ୍ରୃତଃ କ୍ଷୌଦ୍ରୀ ସର୍ଵକଣ୍ଠଗଦାପହଃ ।। ୨୮୩.

କୃଷ୍ଣା, ଅତିବିଷା, ତିକ୍ତା, ଇନ୍ଦ୍ରଦାରୁ, ପାଠା ଓ ପୟୋମୁଚା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ା ମୁତ୍ରରେ ଉବା ଦେଇ ମଧୁ ମିଶାଇଲେ ସମସ୍ତ କଣ୍ଠ ରୋଗ ଦୂର କରେ।

ପଥ୍ଯାଗୋକ୍ଷୁରଦୁସ୍ପର୍ଶରାଜଵୃକ୍ଷଶିଲାଭିଦାଂ । କଷାଯଃ ସମଧୁଃ ପୀତୋ ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ରଂ ଵ୍ଯପୋହତି ।। ୨୮୩.

ପଥ୍ୟା, ଗୋକ୍ଷୁର, ଦୁସ୍ପର୍ଶ, ରାଜବୃକ୍ଷ ଓ ଶିଳାଭିଦା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ା ମଧୁ ସହିତ ପିଲେ ମୁତ୍ର କଷ୍ଟ ଦୂର କରେ।

ଵଂଶତ୍ଵଗ୍ଵରୁଣକ୍କାଥଃ ଶର୍କ୍କରାଶ୍ମଵିଘାତନଃ । ଶାଖୋଟକ୍କାଥସକ୍ଷୌଦ୍ରକ୍ଷୀରାଶୀ ଶ୍ଲୀପଦୀ ଭଵେତ୍ ।। ୨୮୩.

ବାଁସ ଛାଲ ଓ ବରୁଣା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ା ଚିନି ସହିତ ମିଶାଇଲେ ପଥର ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି; ଶାଖୋଟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ା ମଧୁ ଓ ଦୁଧ ସହିତ ଖାଇଲେ ଶ୍ଳୀପଦ ରୋଗରେ ଉପକାରୀ।

ମାସାର୍କତ୍ଵକ୍ପଯସ୍ତୈଲଂ ମଧୁସିକ୍ତଞ୍ଚ ସୈନ୍ଧଵଂ । ପାଦରୋଗଂ ହରେତ୍ସର୍ପିର୍ଜାଲକୁକ୍କୁଟଜଂ ତଥା ।। ୨୮୩.

ମାସ, ଅର୍କ ଛାଲ, ଦୁଧ, ତେଲ, ମଧୁ ଓ ସିନ୍ଧୁଲବଣ ମିଶାଇ ଏବଂ ପିଞ୍ଜରାରେ ପୋଷିଥିବା କୁକୁଡ଼ିର ଘିଅ ଦେଇଲେ ପାଦ ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ।

ଶୁଣ୍ଠୀସୌଵର୍ଚଲାହିଙ୍ଗୁଚୂର୍ଣଂ ଶୂଣ୍ଠୀରସୈର୍ଘୃତମ୍ । ରୁଜଂ ହରେଦଥ କ୍କାଥୋ ଵିଦ୍ଧି ଵଦ୍ଧାଗ୍ନିସାଧନେ ।। ୨୮୩.

ଶୁଂଠି, ସୌବର୍ଚ୍ଚଳ ଓ ହିଙ୍ଗୁ ଚୁରୁଣ ଶୁଂଠିର ରସ ଓ ଘିଅ ସହିତ ମିଶାଇଲେ ବେଦନା ଦୂର କରେ; ଏହିପରି ତିଆରି କଢ଼ା ଭଲ ଅଗ୍ନିରେ ରନ୍ଧିଲେ ମଧ୍ୟ ଉପକାରୀ।

ସୌଵର୍ଚଲାଗ୍ନିହଙ୍‌ଗୂନାଂ ସଦୀପ୍ଯାନାଂ ରସୈର୍ଯୁତଂ । ଵିଡ଼ଦୀପ୍ଯକଯୁକ୍ତଂ ଵା ତକ୍ରଂ ଗୁଲ୍ମାତୁରଃ ପିଵେତ୍ ।। ୨୮୩.

ସୌବର୍ଚ୍ଚଳ, ଅଗ୍ନି, ହିଙ୍ଗୁ ଓ ତିକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ରସ ସହିତ ମିଶାଇ ଦହି ଚାଷ ବା ବିରଦୀପ୍ୟ ଯୁକ୍ତ ଚାଷ ଗୁଲ୍ମ ରୋଗୀ ପିଲେ ଉପକାରୀ।

ଧାତ୍ରୀପଟୋଲମୁଦ୍‌ଗାନାଂ କ୍କାଥଃ ସାଜ୍ଯୋ ଵିସର୍ପହା । ଶୁଣ୍ଠୀଦାରୁନଵାକ୍ଷୀରକ୍କାଥୋ ମୂତ୍ରାନ୍ଵିତୋଽପରଃ ।। ୨୮୩.

ଧାତ୍ରୀ, ପଟୋଳ ଓ ମୁଗ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କଢ଼ା ଘିଅ ସହିତ ଦେଲେ ବିସର୍ପ ରୋଗ ଠିକ୍ ହୁଏ; ଶୁଂଠି, ଦାରୁ, ନବା ଓ କ୍ଷୀର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଅନ୍ୟ କଢ଼ା ମୁତ୍ର ସହିତ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଲାଭକାରୀ।

ସଵ୍ଯୋଷାଯୋରଜଃ କ୍ଷାରଃ ଫଲକ୍କାଥଶ୍ଚ ଶୋଥହୃତ୍ । ଗୁଡ଼ଶିଗ୍ରୁତ୍ରିଵୃଦ୍ଭିଶ୍ଚ ସୈନ୍ଧଵାନାଂ ରଜୋଯୁତଃ ।। ୨୮୩.

ଦୁଇ ଯୁବତୀଙ୍କ ରସ, କକ୍କଠ ଫଳର ଖାର, ଗୁଡ଼, ଶିଗ୍ରୁ, ତ୍ରିବୃତ୍, ଓ ସାଇନ୍ଧବ ଲୁଣର ଚୁରୁଣ ମିଶାଇଲେ, ଏହି ମିଶ୍ରଣ ଶୋଥ ହଟାଏ।

ତ୍ରିଵୃତାଫଲକକ୍କାଥଃ ସଗୁଡ଼ ସ୍ଯାଦ୍ଵିରେଚନଃ । ଵଚାଫଲକଷାଯୋତ୍ଥଂ ସୈନ୍ଧଵାନାଂ ରଜୋଯୁତଃ ।। ୨୮୩.

ତ୍ରିବୃତ ଓ କକ୍କଠ ଫଳ ସହିତ ଗୁଡ଼ ମିଶାଇଲେ ଏହା ଦେହ ଶୁଧ୍ଧି କରେ। ଭଚା ଓ ଫଳକର କଷାୟ ଏବଂ ସାଇନ୍ଧବ ଲୁଣର ଚୁରୁଣ ମିଶାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ କରେ।