ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ରସାଧିକଂ ସମଂ କୁର୍ଯ୍ଯାନ୍ନରୋ ଵାତାଧିକୋଽପି ଵା । ନିଦାଘେ ମର୍ଦ୍ଦନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶିଶିରେ ଚ ସମଂ ବହୁ ।। ୨୮୧.

ଯାହାର ଦେହରେ ରସ ଅଧିକ, ସେ ତାହାକୁ ସମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯଦିଓ ବାତ ଅଧିକ ଥାଏ। ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ମଲିଶ କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ, ଶୀତକାଳରେ ଅଧିକ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଲିଶ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଵସନ୍ତେ ମଧ୍ଯମଂ ଜ୍ଞେଯନ୍ନିଦାଘେ ମର୍ଦନୋଲ୍ଵଣଂ । ତ୍ଵଚନ୍ତୁ ପ୍ରଥମଂ ମର୍ଦ୍ଦ୍ଯମଙ୍ଗଞ୍ଚ ତଦନନ୍ତରଂ ।। ୨୮୧.

ବସନ୍ତକାଳରେ ମଧ୍ୟମ ମଲିଶ ଉପଯୁକ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଲିଶ। ପ୍ରଥମେ ଚର୍ମକୁ ମଲିଶ କରିବା, ତାପରେ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ କ୍ରମେ।

ସ୍ନାଯୁରୁଧିରଦେହେଷୁ ଅସ୍ଥି ଭାତୀଵ ମାଂସଲଂ । ସ୍କନ୍ଧୌ ବାହୂ ତଥୈଵେହ ତଥା ଜଙ୍ଘେ ସଜାନୁନୀ ।। ୨୮୧.

ଦେହରେ ସ୍ନାୟୁ, ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ଅଧିକ ପ୍ରମୁଖ; ଏହିପରି ହାତ, କାନ୍ଧ, ଜଂଘା ଓ ଗୁଡ଼ା ମଧ୍ୟ।

ଅରିଵନ୍‌ମର୍ଦ୍ଦଯେତ୍ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଜତ୍ରୁ ଵକ୍ଷଶ୍ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ । ଅଙ୍ଗସନ୍ଧିଷୁ ସର୍ଵ୍ଵେଷୁ ନିଷ୍ପୀଡ୍ଯ ବହୁଲଂ ତଥା ।। ୨୮୧.

ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଗଳା ଓ ଛାତିକୁ ପୂର୍ବବତ୍ ମଲିଶ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗସନ୍ଧିକୁ ଭଲଭାବେ ଦବାଇବା ଉଚିତ୍।

ପ୍ରସାରଯେଦଙ୍ଗସନ୍ଧୀନ୍ନ ଚ କ୍ଷେପେଣ ଚାକ୍ରମାତ୍ । ନାଜୀର୍ଣେ ତୁ ଶ୍ରମଂ କୁର୍ଯ୍ଯାନ୍ନ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପୀତଵାନ୍ନରଃ ।। ୨୮୧.

ଅଙ୍ଗସନ୍ଧିକୁ ମେଳାଇବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ଜୋର ଦେଇ କିମ୍ବା ହଠାତ୍ ନୁହେଁ। ଅପଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଥିଲେ କିମ୍ବା ଭୋଜନ ପରେ କିମ୍ବା ପାନ ପରେ ଶ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଦିନସ୍ଯ ତୁ ଚତୁର୍ଭାଗ ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵନ୍ତୁ ପ୍ରହରାର୍ଦ୍ଧକେ । ଵ୍ଯାଯାମଂ ନୈଵ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ନାଯାଚ୍ଛୀତାମ୍ବୁନା ସକୃତ୍ ।। ୨୮୧.

ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ କିମ୍ବା ଏକ ଏବଂ ଅର୍ଦ୍ଧ ପହର ପରେ ବ୍ୟାୟାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏକଥର ଠଣ୍ଡା ପାଣିରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଵାର୍ଯ୍ଯୁଷ୍ଣଞ୍ଚ ଶ୍ରମଂ ଜହ୍ଯାଦ୍‌ଧୃଦା ଶ୍ଵାସନ୍ନ ଧାରଯେତ୍ । ଵ୍ଯାଯାମଶ୍ଚ କଫଂ ହନ୍ଯାଦ୍ଵାତଂ ହନ୍ଯାଚ୍ଚ ମର୍ଦ୍ଦନମ୍ ।। ୨୯୧.

ଗରମ ପାଣି ସହିତ ଶ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଶ୍ୱାସ ଧରି ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବ୍ୟାୟାମ କଫ କମାଏ, ମଲିଶ ବାତ କମାଏ।

ସ୍ନାନଂ ପିତ୍ତାଧିକଂ ହନ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯାନ୍ତେ ଚାତପାଃ ପ୍ରିଯାଃ । ଆତପକ୍ଲେଶକର୍ମାଦୌ କ୍ଷେମଵ୍ଯାଯାମିନୋ ନରାଃ ।। ୨୯୧.

ସ୍ନାନ ପିତ୍ତ ଅଧିକତା କମାଏ, ତାହା ପରେ ରୂଦ୍ର ତାପ ଉପକୃତ। ଯେମାନେ ଆରମ୍ଭରେ ରୂଦ୍ର ତାପରେ ବ୍ୟାୟାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ।

ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ ସିହୀ ଶଟୀ ନିଶାଯୁଗ୍ମଂ ଵତ୍ସକଂ କ୍ଵାଥସେଵନଂ । ଶିଶୋଃ ସର୍ଵ୍ଵାତିସାରେଷୁ ସ୍ତନ୍ଯଦୋଷେଷୁ ଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୩.

ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—ସିହି, ଶଟୀ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ନିଶା, ଓ ବତ୍ସକ ରସ ଉବାଇ ଦେବା—ଏହା ଶିଶୁଙ୍କର ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅତିସାର ଓ ଦୁଧ ଦୋଷରେ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଶ୍ରୃଙ୍ଗୀଂ ସକୃଷ୍ଣାତିଵିଷାଂ ଚୂର୍ଣିତାଂ ମଧୁନା ଲିହେତ୍ । ଏକା ଚାତିଵିଶା କାଶଚ୍ଛର୍ଦ୍ଦିଜ୍ଵରହରୀ ଶିଶୋଃ ।। ୨୮୩.

ଶୃଙ୍ଗୀ ଓ କୃଷ୍ଣ ଅତିବିଷା ପିସି ମଧୁ ସହିତ ଦେଲେ ଭଲ। କାଶୀର ଏକ ଅତିବିଷା ଶିଶୁର ବାନ୍ତି ଓ ଜ୍ୱର ହରିଦିଏ।

ବାଲୈଃ ସେଵ୍ଯା ଵଚା ସାଜ୍ଯା ସଦୁଗ୍ଧା ଵାଥ ତୈଲଯୁକ୍ । ଯଷ୍ଟିକାଂ ଶଙ୍ଖପୁଷ୍ପୀଂ ଵା ବାଲଃ କ୍ଷୀରାନ୍ଵିତାଂ ପିଵେତ୍ ।। ୨୮୩.

ଶିଶୁମାନେ ଘିଅ ସହିତ ବଚା, କିମ୍ବା ଦୁଧ ସହିତ, କିମ୍ବା ତେଲ ସହିତ ନେଇପାରନ୍ତି। କିମ୍ବା ଶିଶୁ ଦୁଧ ମିଶାଇ ଯଷ୍ଟିକା କିମ୍ବା ଶଂଖପୁଷ୍ପୀ ପିଇପାରେ।

ଵାଗ୍ରୂପସମ୍ପଦ୍‌ଯୁକ୍ତାଯୁର୍ମ୍ମେଧାଶ୍ରୀର୍ଵର୍ଦ୍ଧତେ ଶିଶୋଃ । ଵଚାହ୍ଯଗ୍ନିଶିଖାଵାସାଶୁଣ୍ଠୀକୃଷ୍ଣାନିଶାଗଦଂ ।। ୨୮୩.

ଯଦି ଜଣେ ଶିଶୁ ଭଲ କଥା କହିପାରେ, ଭଲ ଦେହ ଓ ଦକ୍ଷତା ଥାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଆୟୁ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧନ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଯାଏ। ଭଲ କଥା ପାଇଁ, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଥିବା ସ୍ଥାନ, ଶୁଖିଲା ଅଦା, କଳା ମରିଚ ଓ ପିପ୍ପଳି ଉପକାରୀ।

ସଯଷ୍ଟିସୈନ୍ଧଵଂ ବାଲଃ ପ୍ରାତର୍ମେଘାକରଂ ଵିଵେତ୍ । ଦେଵଦାରୁମହାଶିଗ୍ରୁଫଲତ୍ରଯପଯୋମୁଚାଂ ।। ୨୮୩.

ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଶିଶୁକୁ ମଧ ଓ ସାଇନ୍ଧବ ଲୁଣ ମିଶାଇ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହା ସହିତ ଦେବଦାରୁ ଫଳ, ବଡ଼ ମୂଳା, ତିନିପ୍ରକାର ଫଳ ଓ ଦୁଧ ରସ ଦେବା ଉପଯୁକ୍ତ।

କ୍କାଥଃ ସକୃଷ୍ଣା ମୃଦ୍ଵୀକା କଲ୍କଃ ସର୍ଵାନ୍ କୃମୀନ୍‌ହରେତ୍ । ତ୍ରିଫଲାଭୃଙ୍ଗଵିଶ୍ଵାନାଂ ରସେଷୁ ମଧୁସର୍ପିଷୋଃ ।। ୨୮୩.

ଖାଇଁ ଦେଲେ କଥା, କଳା ମନୁକା ଓ ହରୀତକୀର କଳ୍କ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କୀଟ ଦୂର କରେ। ତ୍ରିଫଳା, ଭୃଙ୍ଗରାଜ ଓ ବିଶ୍ୱାର ରସ, ମଧ ଓ ଘିଅ ସହିତ ମିଶାଇ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଲାଭ ମିଳେ।

ମେଷୀକ୍ଷୀରେ ଚ ଗୋମୂତ୍ରେ ସିକ୍ତଂ ରୋଗେ ହିତଂ ଶିଶୋଃ । ନାସାରକ୍ତହରୋ ନସ୍ଯାଦ୍‌ଦୁର୍ଵ୍ଵାରସ ଇହୋତ୍ତମଃ ।। ୨୮୩.

ମେଷୀର ଦୁଧ ଓ ଗାଈର ମୁତ୍ର ଛିଟିଲେ ଶିଶୁଙ୍କ ରୋଗରେ ଉପକାର ହୁଏ। ନାକରୁ ରକ୍ତ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ଦୁର୍ବା ରସ ନାସାରେ ଦେଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଲଶୁନାର୍ଦ୍ରକଶିଗ୍ରୂଣାଂ ରସଃ କର୍ଣସ୍ଯ ପୂରଣମ୍ । ତୈଲମାର୍ଦ୍ରକଜାତ୍ଯଂ ଵା ଶୂଲହା ଚୌଷ୍ଠରୋଗନୁତ୍ ।। ୨୮୩.

ପିଆଜ, କଚ୍ଚା ଅଦା ଓ ମୂଳାର ରସ କାନରେ ପକାଇଲେ, କିମ୍ବା ଅଦା ଓ ଜାତୀ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ତେଲ ଦେଲେ, ଶୂଳ ହ୍ରାସ ଓ ଓଠର ରୋଗ ଠିକ୍ ହୁଏ।

ଜାତୀପତ୍ରଂ ଫଲଂ ଵ୍ଯୋଷଂ କଵଲଂ ମୂତ୍ରକଂ ନିଶା । ଦୁଗ୍ଧକ୍କାଥେଽଭଯାକଲ୍କେ ସିଦ୍ଧଂ ତୈଲଂ ଦ୍ଵଲିଜାର୍ତ୍ତିନୁତ୍ ।। ୨୮୩.

ଜାତୀ ପତ୍ର, ତାହାର ଫଳ, ତ୍ରିକଟୁ, ଏକ ଗୋଲା, ମୁତ୍ର ଓ ହଳଦୀ, ହରୀତକୀ ଓ ଅଭୟା କଳ୍କରେ ପକାଇଥିବା ତେଲ ଦାନ୍ତ ଓ ମସୂଡ଼ର ରୋଗ ନିମନ୍ତେ ଉପକାରୀ।

ଧାନ୍ଯାମ୍ବୁ ନାରିକେଲଂ ଗୋମୂତ୍ରଂ କ୍ରମୂକଵିଶ୍ଵଯୁକ୍ । କ୍କାଥିତଂ କବଲଂ କାର୍ଯ୍ଯମଧିଜିହ୍ଵାଧିଶାନ୍ତଯେ ।। ୨୮୩.

ଧାନର ଜଳ, ନଡ଼ିଆ, ଗାଈର ମୁତ୍ର, କ୍ରମୁକ ଓ ବିଶ୍ୱା ସହିତ ଉବାଇ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଗୋଲା ମୁଖ ଓ ଜିଭର ରୋଗ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ସାଧିତଂ ଲାଙ୍ଗଲୀକଲ୍କେ ତୈଲଂ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡିକାରସୈଃ । ଗଣ୍ଡମାଲାଗଲଗଣ୍ଡୌ ନାଶଯେନ୍ନସ୍ଯକର୍ମଣା ।। ୨୮୩.

ଲାଙ୍ଗଳୀ କଳ୍କ ଓ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ରସରେ ସିଧା ତେଲ ନାସାରେ ଦେଲେ ଗଣ୍ଠି ଓ ଗଳଗଣ୍ଠି ରୋଗ ନଶ୍ୱ।

ପଲ୍ଲଵୈରର୍କ୍କପୂତୀକସ୍ନୁହୀରୁଗ୍ଘାତଜାତିକୈଃ । ଉଦ୍ଵର୍ତ୍ତଯେତ୍ ସଗୋମୂତ୍ରୈଃ ସର୍ଵତ୍ଵଗ୍ଦୋଷନାଶନୈଃ ।। ୨୮୩.

ଅର୍କ, ପୁତୀକା, ସ୍ନୁହୀ ଓ ଉଗ୍ଘାତ ଗଛର ପତ୍ର ଗାଈର ମୁତ୍ର ସହିତ ଦେହକୁ ମାସାଜ କରିଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଚର୍ମ ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ।

ଵାକୁଚୀ ସତିଲା ଭୁକ୍ତା ଵତ୍ସରାତ୍ କୁଷ୍ଠନାଶନୀ । ପଥ୍ଯା ଭଲ୍ଲାତକୀ ତୈଲଗୁଡପିଣ୍ଡୀ ତୁ କୁଷ୍ଠଜିତ୍ ।। ୨୮୩.

ବାକୁଚୀ ଓ ତିଳ ଖାଇଲେ ଏକ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ କୁଷ୍ଠ ନଶ୍ୱ। ପଥ୍ୟା, ଭଲାତକ ଓ ତେଲ ଗୁଡ଼ ମିଶାଇ ତିଆରି ଗୋଲା ମଧ୍ୟ କୁଷ୍ଠ ରୋଗକୁ ହରାଏ।

ପୂତୀକଵହ୍ନିରଜନୀ ତ୍ରିଫଲାଵ୍ଯୋଷଚୂର୍ଣଯୁକ୍ । ତକ୍ରଂ ଗୁଦାଙ୍ଗୁରେ ପେଯଂ ଭକ୍ଷ୍ଯା ଵା ସଗୁଡାଽଭଯା ।। ୨୮୩.

ପୁତୀକା, ହରୀତକୀ, ହଳଦୀ, ତ୍ରିଫଳା ଓ ତ୍ରିକଟୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣର ଉକାଳି, ତକ୍ର ଓ ଗୁଡ଼ ସହିତ ବା ଗୁଡ଼ ମିଶାଇ ଅଭୟା ଖାଇଲେ ଲାଭ ମିଳେ।

ଫଲଦାର୍ଵ୍ଵୀଵିଷାଣାନ୍ତୁ କ୍କାଥୋ ଧାତ୍ରୀରସୋଽଥଵା । ପାତଵ୍ଯୋ ରଜନୀକଲ୍କଃ କ୍ଷୌଦ୍ରାକ୍ଷୌଦ୍ରପ୍ରମେହିଣା ।। ୨୮୩.

ଫଳା, ଦାରୁହରିଦ୍ରା ଓ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଉକାଳି, କିମ୍ବା ଆଉଳ ରସ, କିମ୍ବା ହଳଦୀ ର କଳ୍କ ମଧ ମିଶାଇ ମଧୁମେହ ରୋଗୀ ପିଇବା ଉଚିତ।

ଵାସାଗର୍ଭୋ ଵ୍ଯାଧିଘାତକ୍କାଥ ଏରଣ୍ଡତୈଲଯୁକ୍ । ଵାତଶୋଣିତହୃତ୍ ପାନାତ୍ ପିପ୍ପଲୀ ସ୍ଯାତ୍ ପ୍ଲୀହାହରୀ ।। ୨୮୩.

ବାସା ମୂଳ ର ଉକାଳି, ଯାହା ରୋଗ ନାଶ କରେ, ଏରଣ୍ଡ ତେଲ ସହିତ ମିଶାଇ ପିଇଲେ ବାତ ଓ ରକ୍ତ ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ। ପିପ୍ପଳି ପ୍ଳୀହା ରୋଗର ଔଷଧ।

ସେଵ୍ଯା ଜଠରିଣା କୃଷ୍ଣା ସ୍ନୁକ୍‌କ୍ଷୀରଵହୁଭାଵିତା । ପଯୋ ଵା ରଚ୍ଯଦନ୍ତ୍ଯାଗ୍ନିଵିଡଙ୍ଗଵ୍ଯୋଷକଲ୍କଯୁକ୍ ।। ୨୮୩.

ଯେଉଁମାନେ ଜଠର ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନେ କଳା କଟେଲିକୁ ସ୍ନୁହୀ ଦୁଧରେ ବାରମ୍ବାର ଭିଜାଇ ଦେଖିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ଦନ୍ତୀ, ବିଡ଼ଙ୍ଗ ଓ ତ୍ରିକଟୁ କଳ୍କ ମିଶାଇ ଦୁଧ ଦେଲେ ଭଲ।

ଗ୍ରନ୍ଥିକୋଗ୍ରାଭଯା କୃଷ୍ଣା ଵିଡଙ୍ଗାକ୍ତା ଘୃତେ କସ୍ଥିତା । ମାଂସନ୍ତକ୍ରଂ ଗ୍ରହଣ୍ଯର୍ଶଃପାଣ୍ଡୁଗୁଲ୍ମକୃମୀନ୍ ହରେତ୍ ।। ୨୮୩.

ଗ୍ରନ୍ଥିକା, ତୀବ୍ର ଅଭୟା, କଳା କଟେଲି ଓ ବିଡ଼ଙ୍ଗ ଘିଅରେ ପକାଇ ତିଆରି ଗୋଲା ଖାଇଲେ ଆନ୍ତ୍ର ରୋଗ, ଅର୍ଶ, ପାଣ୍ଡୁ, ଗୁଳ୍ମ ଓ କୀଟ ଦୂର ହୁଏ।

ଫଲତ୍ରଯାମୃତା ଵାସା ତିକ୍ତଭୂନିମ୍ଵଜସ୍ତଥା । କ୍କାଥଃ ସମାକ୍ଷିକୋ ହନ୍ଯାତ୍ ପାଣ୍ଡୁରୋଗଂ ସକାମଲଂ ।। ୨୮୩.

ତ୍ରିଫଳା, ଗୁଡ଼ୁଚୀ, ବାସା, ତିତିଳା ମାଟି ଓ ଆମ୍ବ ର ଉକାଳି ମଧ ସହିତ ପିଇଲେ ପାଣ୍ଡୁ ଓ କାମଳା ରୋଗ ନଶ୍ୱ।

ରକ୍ତପିତ୍ତୀ ପିଵେଦ୍ଵାସାସୁରସଂ ସସିତଂ ମଧୁ । ଵରୀଦ୍ରାକ୍ଷାବଲାଶୁଣ୍ଠୀସାଧିତଂ ଵା ପଯଃ ପୃଥକ୍ ।। ୨୮୩.

ଯେଉଁମାନେ ରକ୍ତପିତ୍ତ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନେ ବାସା ରସ ସିନ୍ଦୁର ଓ ମଧ ସହିତ ପିଇବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ବେସ୍ତା, ଦାକ୍, ବଳା ଓ ଶୁଖିଲା ଅଦା ସହିତ ଦୁଧ ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଲେ ଭଲ।

ବରୀ ଵିଦାରୀ ପଥ୍ଯା ଚ ବଲାତ୍ରଯଂ ସଵାସକଂ । ଶ୍ଵଦଂଷ୍ଟ୍ରାମଧୁସର୍ପିର୍ଭ୍ଯାମାଲିହେତ୍ କ୍ଷଯରୋଗଵାନ୍ ।। ୨୮୩.

ବେସ୍ତା, ବିଦାରୀ, ପଥ୍ୟା, ତିନିପ୍ରକାର ବଳା, ବାସା, ଶ୍ୱଦଂଷ୍ଟ୍ରା, ମଧ ଓ ଘିଅ ମିଶାଇ ଖାଇଲେ କ୍ଷୟ ରୋଗରେ ଉପକାର ମିଳେ।