ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଶୀତଵୀର୍ଯ୍ଯାଃ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟାଃ ଶେଷାସ୍ତୂଷ୍ଣାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ । ଗୁଡୁଚୀ ତତ୍ର ତିକ୍ତାପି ଭଵତ୍ଯୁଷ୍ଣାତିଵୀର୍ଯତଃ ।। ୨୮୧.

ଢଣ୍ଡା ଶକ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ବାକି ସବୁ ଗରମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଗୁଡ଼ୁଚୀ ତିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ଶକ୍ତି ବହୁତ ଗରମ।

ଉଷ୍ଣା କଷାଯାପି ତଥା ପଥ୍ଯା ଭଵତି ମାନଦ । ମଧୁରୋପି ତଥା ମାଂସ ଉଷ୍ଣ ଏଵ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୨୮୧.

ପଥ୍ୟା ତେତେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗରମ; ମଧୁ ଓ ମାଂସ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଗରମ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଲଵଣୋ ମଧୁରଶ୍ଚୈଵ ଵିପାକମଧୁରୌ ସ୍ମୃତୌ । ଅମ୍ଲୋଷ୍ଣଶ୍ଚ ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶେଷାଃ କଟୁଵିପାକିନଃ ।। ୨୮୧.

ଲୁଣ ଓ ମିଠା ଦୁହିଁ ପାଚନ ପରେ ମିଠା ହୁଏ; ତେତେ ଗରମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବାକି ସବୁ ଝାଳ ପାଚନ ଦେଇଥାଏ।

ଵୀର୍ଯ୍ଯପାକେ ଵିପର୍ଯ୍ଯସ୍ତେ ପ୍ରଭାଵାତ୍ତତ୍ର ନିଶ୍ଚଯଃ । ମଧୁରୋଽପି କଟୁଃ ପାକେ ଯଚ୍ଚଃ କ୍ଷୌଦ୍ରଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୮୧.

ଶକ୍ତି ଓ ପାଚନ ପରେ ଫଳ ଭିନ୍ନ ହେଲେ, ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ; ମଧୁ ମିଠା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଚନ ପରେ ଝାଳ ହୁଏ।

କ୍କାଥଯେତ୍ ଷୋଡଶଗୁଣଂ ପିଵେଦ୍‌ଦ୍ରଵ୍ଯାଚ୍ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ । କଲ୍ପନୈଷା କଷାଯସ୍ଯ ଯତ୍ର ନୋକ୍ତୋ ଵିଧିର୍ଭଵେତ୍ ।। ୨୮୧.

ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ଛଉଦଶ ଗୁଣ ପାଣି ଉବାଇବା ଉଚିତ୍, ଚାରି ଗୁଣ ଦ୍ରବ୍ୟ ପିଇବା ଉଚିତ୍; ଯେଉଁଠାରେ ବିଶେଷ ନିୟମ ନାହିଁ, ସେଠି ଏହା ହେଉଛି କ୍ୱାଥ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଉପାୟ।

କଷାଯନ୍ତୁ ଭଵେତ୍ତୋଯଂ ସ୍ନେହପାକେ ଚତୁର୍ଗୁଣଂ । ଦ୍ରଵ୍ଯତୁଲ୍ଯଂ ସମୁଦ୍‌ଧୃତ୍ଯ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସ୍ନେହଂ କ୍ଷିପେଦ୍‌ବୁଧଃ ।। ୨୮୧.

ତେଲ ପାକ ପାଇଁ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଚାରି ଗୁଣ ପାଣି ନେବା ଉଚିତ୍; ଦ୍ରବ୍ୟ ପରିମାଣର କ୍ୱାଥ ତିଆରି କରି, ପରେ ତେଲ ମିଶାଇବା ଉଚିତ୍।

ତାଵତ୍ପ୍ରମାଣଂ ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ ସ୍ନେହପାଦଂ ତତଃ କ୍ଷିପେତ୍ । ତୋଯଵର୍ଜ୍ଜନ୍ତୁ ଯଦ୍‌ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସ୍ନେହଦ୍ରବ୍ଯଂ ତଥା ଭଵେତ୍ ।। ୨୮୧.

ଦ୍ରବ୍ୟର ଯେତେ ପରିମାଣ, ସେତେ ତେଲ ଦେବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପାଣି ନାହିଁ, ତେବେ ତେଲ ମଧ୍ୟ ସେପରି ହେବା ଉଚିତ୍।

ସଂଵର୍ତ୍ତିତୌଷଧଃ ପାକଃ ସ୍ନେହାନାଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ । ତତ୍ତୁଲ୍ଯତା ତୁ ଲେହ୍ଯସ୍ଯ ତଥା ଭଵତି ସୁଶ୍ରୁତ ।। ୨୮୧.୧୨ ସ୍ଵଚ୍ଛମଲ୍ପୌଷଧଂ କ୍କାଥଂ କଷାଯଞ୍ଚୋକ୍ତଵଦ୍ଭଵେତ୍ । ଅକ୍ଷଂ ଚୂର୍ଣସ୍ଯ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ କଷାଯସ୍ଯ ଚତୁଷ୍ପଲଂ ।। ୨୮୧.

ତେଲ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଔଷଧ ପାକ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି; ଲେହ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁପାତ ଲାଗୁ ହୁଏ, ହେ ସୁଶ୍ରୁତ।

ମଧ୍ଯମୈଷା ସ୍ମୃତା ମାତ୍ରା ନାସ୍ତି ମାତ୍ରାଵିକଲ୍ପନା । ଵଯଃ କାଲଂ ବଲଂ ଵହ୍ନିଂ ଦେଶଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ରୁଜଂ ତଥା ।। ୨୮୧.

ଏହାକୁ ମଧ୍ୟମ ମାପ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ମାପରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ବୟସ, ସମୟ, ଶକ୍ତି, ଅଗ୍ନି, ଦେଶ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ରୋଗକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ୍।

ସମଵେକ୍ଷ୍ଯ ମହାଭାଗ ମାତ୍ରାଯାଃ କଲ୍ପନା ଭଵେତ୍ । ସୌମ୍ଯାସ୍ତତ୍ର ରସାଃ ପ୍ରାଯୋ ଵିଜ୍ଞେଯା ଧାତୁଵର୍ଦ୍ଧନାଃ ।। ୨୮୧.

ଏହାମାନେ ଭାବି, ମାପ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ୍, ହେ ମହାନ। ରସମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ମୃଦୁ ଗୁଡ଼ିକ ଶରୀର ଧାତୁ ବଢ଼ାଏ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ମଧୁରାସ୍ତୁ ଵିଶେଷେଣ ଵିଜ୍ଞେଯା ଧାତୁଵର୍ଦ୍ଧନାଃ । ଦୋଷାଣାଞ୍ଚୈଵ ଧାତୂନା ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସମଗୁଣନ୍ତୁ ଯତ୍ ।। ୨୮୧.

ବିଶେଷକରି ମିଠା ରସ ଧାତୁ ବଢ଼ାଏ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟର ଗୁଣ ଦୋଷ ଓ ଧାତୁ ଦୁହିଁ ପାଇଁ ସମାନ, ସେଠି ଏହା ଲାଗୁ ହୁଏ।

ତଦେଵ ଵୃଦ୍ଧଯେ ଜ୍ଞେଯଂ ଵିପରୀତଂ କ୍ଷମାଵହମ୍ । ଉପସ୍ତମ୍ଭତ୍ରଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ମନୁଜୋତ୍ତମ ।। ୨୮୧.

ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ; ବିପରୀତ ହେଲେ ଶକ୍ତି କମିଯାଏ। ଏହି ଦେହର ତିନିଟି ଆଧାର ବିବରଣ କରାଯାଇଛି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ।

ଆହାରୋ ମୈଥୁନଂ ନିଦ୍ରା ତେଷୁ ଯତ୍ନଃ ସଦା ଭଵେତ୍ । ଅସେଵନାତ୍ ସେଵନାଚ୍ଚ ଅତ୍ଯନ୍ତଂ ନାଶମାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୨୮୧.

ଖାଦ୍ୟ, ମିଳନ ଓ ନିଦ୍ରା—ଏହାରେ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍। ଅତିରିକ୍ତ ବିରତି କିମ୍ବା ଅତି ଉପଭୋଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ହୁଏ।

କ୍ଷଯସ୍ଯ ବୃଂହଣଂ କାର୍ଯଂ ସ୍ଥୂଲଦେହସ୍ଯ କର୍ଷଣମ୍ । ରକ୍ଷଣଂ ମଧ୍ଯକାଯସ୍ଯ ଦେହଭେଦାସ୍ତ୍ରଯୋ ମତାଃ ।। ୨୮୧.

ଦେହ କ୍ଷୟ ହେଲେ ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଅତି ଭାରୀ ଦେହ ହେଲେ ତାହା କମେଇବା ଦରକାର, ମଧ୍ୟମ ଦେହ ହେଲେ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଦେହର ଭିନ୍ନତା ମନେ କରାଯାଇଛି।

ଉପକ୍ରମଦ୍ଵଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତର୍ପଣଂ ଵାପ୍ଯତର୍ପଣଂ । ହିତାଶୀଚ ମିତାଶୀ ଚ ଜୀର୍ଣାଶୀ ଚ ତଥା ଭଵେତ୍ ।। ୨୮୧.

ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଉପାୟ କୁହାଯାଇଛି—ପୁରା ତୃପ୍ତି ଓ ଅତୃପ୍ତି। ଏହିପରି, ଉପଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ, ମାପରେ ଖାଇବା, ଏବଂ ପୂର୍ବ ଭୋଜନ ପଚିଗଲାପରେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍।

ଓଷଧୀନାଂ ପଞ୍ଚଵିଧା ତଥା ଭଵତି କଲ୍ପନା । ରସଃ କଲ୍କଃ ଶ୍ରୃତଃ ଶୀତଃ ଫାଣ୍ଟଶ୍ଚ ମନୁଜୋତ୍ତମ ।। ୨୮୧.

ଔଷଧି ତିଆରି କରିବାର ପାଞ୍ଚଟି ଉପାୟ ଅଛି—ରସ, କଳ୍କ, ଉବା, ଶୀତ, ଓ ଫାଣ୍ଟ। ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ!

ରସଶ୍ଚ ପୀଡକୋ ଜ୍ଞେଯଃ କଲ୍କ ଆଲୋଡ଼ିତାଦ୍‌ ଭଵେତ୍ । କ୍କଥିତଶ୍ଚ ଶ୍ରୃତୋ ଜ୍ଞେଯଃ ଶୀତଃ ପର୍ଯୁଷିତୋ ନିଶାଂ ।। ୨୮୧.

ଯାହାକୁ ଚିପି ନିଆଯାଏ ସେହି ହେଉଛି ରସ, ଘସିଲେ ହେଉଛି କଳ୍କ, ଉବାଇଲେ ହେଉଛି ଉବା, ରାତି ଭରି ରଖିଲେ ହେଉଛି ଶୀତ।

ସଦ୍ଯୋଭିଶ୍ରୃତପୂତଂ ଯତ୍ ତତ୍ ଫାଣ୍ଟମଭିଧୀଯତେ । କରଣାନାଂ ଶତଞ୍ଚୈଵ ଷଷ୍ଟିଶ୍ଚୈଵାଧିକା ସ୍ମୃତା ।। ୨୮୧.

ଯାହାକୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ ଉବାଇ ଛାଣାଯାଏ, ତାହାକୁ ଫାଣ୍ଟ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଏହି ତିଆରି ପାଇଁ ଏକ ଶତ ଷଷ୍ଟି ଉପାୟ ଅଛି।

ଯୋ ଵେତ୍ତି ସ ହ୍ଯଜେଯଃ ସ୍ଯାତ୍ସମ୍ବନ୍ଧେ ଵାହୁଶୌଣ୍ଡିକଃ । ଆହାରଶୁଦ୍ଧିରଗନ୍ଯର୍ଥମଗ୍ନିମୂଲଂ ବଲଂ ନୃଣାଂ ।। ୨୮୧.

ଏହି ସବୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଜୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୁଏ। ଖାଦ୍ୟର ପବିତ୍ରତା ଅଗ୍ନି ପାଇଁ, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ମଣିଷର ଶକ୍ତିର ମୂଳ।

ସସିନ୍ଧୁତ୍ରିଫଲାଞ୍ଚାଦ୍ଯାତ୍ସୁରାଜ୍ଞି ଅଭିଵର୍ଣଦାଂ । ଜାଙ୍ଗଲଞ୍ଚ ରସଂ ସିନ୍ଧୁଯୁକ୍ତଂ ଦଧି ପଯଃ କଣାଂ ।। ୨୮୧.

ସିନ୍ଧୁଲବଣ ସହିତ ତ୍ରିଫଳା ଖାଇବା ଉଚିତ୍, କିମ୍ବା ଲବଣ ଦେଇ ତିଆରି ମାଂସରସ, ଦହି, ଦୁଧ ଓ ଚାଉଳ ଭଲଭାବେ ପକାଇ ଖାଇବା ଉଚିତ୍।

ରସାଧିକଂ ସମଂ କୁର୍ଯ୍ଯାନ୍ନରୋ ଵାତାଧିକୋଽପି ଵା । ନିଦାଘେ ମର୍ଦ୍ଦନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶିଶିରେ ଚ ସମଂ ବହୁ ।। ୨୮୧.

ଯାହାର ଦେହରେ ରସ ଅଧିକ, ସେ ତାହାକୁ ସମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯଦିଓ ବାତ ଅଧିକ ଥାଏ। ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ମଲିଶ କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ, ଶୀତକାଳରେ ଅଧିକ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଲିଶ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଵସନ୍ତେ ମଧ୍ଯମଂ ଜ୍ଞେଯନ୍ନିଦାଘେ ମର୍ଦନୋଲ୍ଵଣଂ । ତ୍ଵଚନ୍ତୁ ପ୍ରଥମଂ ମର୍ଦ୍ଦ୍ଯମଙ୍ଗଞ୍ଚ ତଦନନ୍ତରଂ ।। ୨୮୧.

ବସନ୍ତକାଳରେ ମଧ୍ୟମ ମଲିଶ ଉପଯୁକ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଲିଶ। ପ୍ରଥମେ ଚର୍ମକୁ ମଲିଶ କରିବା, ତାପରେ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ କ୍ରମେ।

ସ୍ନାଯୁରୁଧିରଦେହେଷୁ ଅସ୍ଥି ଭାତୀଵ ମାଂସଲଂ । ସ୍କନ୍ଧୌ ବାହୂ ତଥୈଵେହ ତଥା ଜଙ୍ଘେ ସଜାନୁନୀ ।। ୨୮୧.

ଦେହରେ ସ୍ନାୟୁ, ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ଅଧିକ ପ୍ରମୁଖ; ଏହିପରି ହାତ, କାନ୍ଧ, ଜଂଘା ଓ ଗୁଡ଼ା ମଧ୍ୟ।

ଅରିଵନ୍‌ମର୍ଦ୍ଦଯେତ୍ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଜତ୍ରୁ ଵକ୍ଷଶ୍ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ । ଅଙ୍ଗସନ୍ଧିଷୁ ସର୍ଵ୍ଵେଷୁ ନିଷ୍ପୀଡ୍ଯ ବହୁଲଂ ତଥା ।। ୨୮୧.

ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଗଳା ଓ ଛାତିକୁ ପୂର୍ବବତ୍ ମଲିଶ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗସନ୍ଧିକୁ ଭଲଭାବେ ଦବାଇବା ଉଚିତ୍।

ପ୍ରସାରଯେଦଙ୍ଗସନ୍ଧୀନ୍ନ ଚ କ୍ଷେପେଣ ଚାକ୍ରମାତ୍ । ନାଜୀର୍ଣେ ତୁ ଶ୍ରମଂ କୁର୍ଯ୍ଯାନ୍ନ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପୀତଵାନ୍ନରଃ ।। ୨୮୧.

ଅଙ୍ଗସନ୍ଧିକୁ ମେଳାଇବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ଜୋର ଦେଇ କିମ୍ବା ହଠାତ୍ ନୁହେଁ। ଅପଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଥିଲେ କିମ୍ବା ଭୋଜନ ପରେ କିମ୍ବା ପାନ ପରେ ଶ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଦିନସ୍ଯ ତୁ ଚତୁର୍ଭାଗ ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵନ୍ତୁ ପ୍ରହରାର୍ଦ୍ଧକେ । ଵ୍ଯାଯାମଂ ନୈଵ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ନାଯାଚ୍ଛୀତାମ୍ବୁନା ସକୃତ୍ ।। ୨୮୧.

ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ କିମ୍ବା ଏକ ଏବଂ ଅର୍ଦ୍ଧ ପହର ପରେ ବ୍ୟାୟାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏକଥର ଠଣ୍ଡା ପାଣିରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଵାର୍ଯ୍ଯୁଷ୍ଣଞ୍ଚ ଶ୍ରମଂ ଜହ୍ଯାଦ୍‌ଧୃଦା ଶ୍ଵାସନ୍ନ ଧାରଯେତ୍ । ଵ୍ଯାଯାମଶ୍ଚ କଫଂ ହନ୍ଯାଦ୍ଵାତଂ ହନ୍ଯାଚ୍ଚ ମର୍ଦ୍ଦନମ୍ ।। ୨୯୧.

ଗରମ ପାଣି ସହିତ ଶ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଶ୍ୱାସ ଧରି ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବ୍ୟାୟାମ କଫ କମାଏ, ମଲିଶ ବାତ କମାଏ।

ସ୍ନାନଂ ପିତ୍ତାଧିକଂ ହନ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯାନ୍ତେ ଚାତପାଃ ପ୍ରିଯାଃ । ଆତପକ୍ଲେଶକର୍ମାଦୌ କ୍ଷେମଵ୍ଯାଯାମିନୋ ନରାଃ ।। ୨୯୧.

ସ୍ନାନ ପିତ୍ତ ଅଧିକତା କମାଏ, ତାହା ପରେ ରୂଦ୍ର ତାପ ଉପକୃତ। ଯେମାନେ ଆରମ୍ଭରେ ରୂଦ୍ର ତାପରେ ବ୍ୟାୟାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ।

ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ ସିହୀ ଶଟୀ ନିଶାଯୁଗ୍ମଂ ଵତ୍ସକଂ କ୍ଵାଥସେଵନଂ । ଶିଶୋଃ ସର୍ଵ୍ଵାତିସାରେଷୁ ସ୍ତନ୍ଯଦୋଷେଷୁ ଶସ୍ଯତେ ।। ୨୮୩.

ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—ସିହି, ଶଟୀ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ନିଶା, ଓ ବତ୍ସକ ରସ ଉବାଇ ଦେବା—ଏହା ଶିଶୁଙ୍କର ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅତିସାର ଓ ଦୁଧ ଦୋଷରେ ଉପଯୁକ୍ତ।