ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଶ୍ଲେଷ୍ମା ପ୍ରକୋପମାଯାତି ତଥା ଯେ ଚାଲସା ଜନାଃ । ଵାତାଦ୍ଯୁତ୍ଥାନି ରୋଗାଣି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶାମ୍ଯାନି ଲକ୍ଷ୍ଣୈଃ ।। ୨୮୦.

ଯେମାନେ ଆଳସୀ, ସେମାନଙ୍କରେ କଫ ବିକୃତିକୁ ପାଏ; ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ରସଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ରୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

ଅସ୍ଥିଭଙ୍ଗଃ କଷାଯତ୍ଵମାସ୍ଯେ ଶୁଷ୍କାସ୍ଯତା ତଥା । ଜୃମ୍ଭଣଂ ଲୋମହର୍ଷଶ୍ଚ ଵାତିକଵ୍ଯାଧିଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୨୮୦.

ହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିବା, ମୁଁହରେ କଷା ରୁଚି, ଶୁଷ୍କତା, ଜମ୍ଭା ଓ ଚମରା ଉଠିବା ବାୟୁ ଜନିତ ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ।

ନଖନେତ୍ରଶିରାଣାନ୍ତୁ ପୀତତ୍ଵଂ କଟୁତା ମୁଖେ । ତୃଷ୍ଣା ଦାହୋଷ୍ଣତା ଚୈଵ ପିତ୍ତଵ୍ଯାଧିନିଦର୍ଶନମ୍ ।। ୨୮୦.

ନଖ, ଆଖି ଓ ଶିରା ହଳଦିଆ ହେବା, ମୁଁହରେ କଟୁ ରୁଚି, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ପୋଡ଼ା ଓ ତାପ ପିତ୍ତ ରୋଗର ଚିହ୍ନ।

ଆଲସ୍ଯଞ୍ଚ ପ୍ରସେକଶ୍ଚ ଗୁରୁତା ମଧୁରାସ୍ଯତା । ଉଷ୍ଣାଭିଲାଷିତା ଚେତି ଶ୍ଲେଷ୍ମିକଵ୍ଯାଧିଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୨୮୦.

ଆଳସ୍ୟ, ବେଶି ଲାର ହେବା, ଭାରି ଲାଗିବା, ମୁଁହରେ ମିଠା ରୁଚି ଓ ଉଷ୍ଣତା ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା କଫ ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ।

ସ୍ନିଗ୍ଧୋଷ୍ଣମନ୍ନମଭ୍ଯଙ୍ଗସ୍ତୈଲପାନାଦି ଵାତନୁତ୍ । ଆଜ୍ଯଂ କ୍ଷୀରାଂସିତାଦ୍ଯଂ ଚ ଚନ୍ଦ୍ରରଶ୍ମ୍ଯାଦି ପିତ୍ତନୁତ୍ ।। ୨୮୦.

ତେଲିଆ ଓ ଉଷ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ, ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ତେଲ ପିଇବା ଇତ୍ୟାଦି ବାୟୁକୁ ଶାନ୍ତ କରେ; ଘିଅ, ଦୁଧ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ଶୀତଳ ହୋଇଥିବା ଜିନିଷ ପିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରେ।

ସକ୍ଷୌଦ୍ରଂ ତ୍ରିଫଲାତୈଲଂ ଵ୍ଯାଯାମାଦି କଫାପହମ୍ । ସର୍ଵରୋଗପ୍ରଶାନ୍ତ୍ଯୈ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷ୍ଣୋର୍ଧ୍ଯାନଞ୍ଚ ଚପୂଜନମ୍ ।। ୨୮୦.

ମଧୁ, ତ୍ରିଫଳା ତେଲ ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କଫ ଦୂର କରେ; ସମସ୍ତ ରୋଗ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଓ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ଉପକାରୀ।

ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ ରସାଦିଲକ୍ଷଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଭେଷଜାନାଂ ଗୁଣଂ ଶ୍ରୃଣୁ । ରସଵୀର୍ଯ୍ଯଵିପାକଜ୍ଞୋ ନୃପାଦୀନ୍ରକ୍ଷଯେନ୍ନରଃ ।। ୨୮୧.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ରସ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ କହିବି, ତୁମେ ଏହାର ଉପକାରିତା ଶୁଣ। ଯିଏ ରସ, ଶକ୍ତି ଓ ପାଚନ ପରେ ହେଉଥିବା ପ୍ରଭାବକୁ ଜାଣେ, ସେ ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ।

ରସାଃ ସ୍ଵାଦ୍ଵମ୍ଲଲଵଣାଃ ସୋମଜାଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତାଃ । କଟୁତିକ୍ତକଷାଯାନି ତଥାଗ୍ନେଯା ମହାଭୁଜ ।। ୨୮୧.

ମିଠା, ତେତେ, ଲୁଣିଆ ରସଗୁଡ଼ିକୁ ସୋମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତିତ, ଝାଳ ଓ କଷା ରସ ଅଗ୍ନିରୁ ହୁଏ, ହେ ମହାବଳଶାଳୀ।

ତ୍ରିଧା ଵିପାକୋ ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ କଟ୍‌ଵମ୍ଲ୍ଲଵଣଆତ୍ମକଃ । ଦ୍ଵିଧା ଵୀଯ୍ଯ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟମୁଷ୍ଣଂ ଶୀତଂ ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୮୧.

କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟର ପାଚନ ପରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଫଳ ହୁଏ: ଝାଳ, ତେତେ, ଲୁଣିଆ। ଶକ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଗରମ କିମ୍ବା ଢଣ୍ଡା।

ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯପ୍ରଭାଵଶ୍ଚ ଓଷଧୀନାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ମଧୁରଶ୍ଚ କଷାଯଶ୍ଚ ତିକ୍ତଶ୍ଚୈଵ ତଥା ରସଃ ।। ୨୮୧.

ଔଷଧମାନେ କେବେ କେବେ ବର୍ଣ୍ଣନା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ରସ ମଧ୍ୟରେ ମିଠା, କଷା ଓ ତିତ ରହିଛି।

ଶୀତଵୀର୍ଯ୍ଯାଃ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟାଃ ଶେଷାସ୍ତୂଷ୍ଣାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ । ଗୁଡୁଚୀ ତତ୍ର ତିକ୍ତାପି ଭଵତ୍ଯୁଷ୍ଣାତିଵୀର୍ଯତଃ ।। ୨୮୧.

ଢଣ୍ଡା ଶକ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ବାକି ସବୁ ଗରମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଗୁଡ଼ୁଚୀ ତିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ଶକ୍ତି ବହୁତ ଗରମ।

ଉଷ୍ଣା କଷାଯାପି ତଥା ପଥ୍ଯା ଭଵତି ମାନଦ । ମଧୁରୋପି ତଥା ମାଂସ ଉଷ୍ଣ ଏଵ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୨୮୧.

ପଥ୍ୟା ତେତେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗରମ; ମଧୁ ଓ ମାଂସ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଗରମ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଲଵଣୋ ମଧୁରଶ୍ଚୈଵ ଵିପାକମଧୁରୌ ସ୍ମୃତୌ । ଅମ୍ଲୋଷ୍ଣଶ୍ଚ ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶେଷାଃ କଟୁଵିପାକିନଃ ।। ୨୮୧.

ଲୁଣ ଓ ମିଠା ଦୁହିଁ ପାଚନ ପରେ ମିଠା ହୁଏ; ତେତେ ଗରମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବାକି ସବୁ ଝାଳ ପାଚନ ଦେଇଥାଏ।

ଵୀର୍ଯ୍ଯପାକେ ଵିପର୍ଯ୍ଯସ୍ତେ ପ୍ରଭାଵାତ୍ତତ୍ର ନିଶ୍ଚଯଃ । ମଧୁରୋଽପି କଟୁଃ ପାକେ ଯଚ୍ଚଃ କ୍ଷୌଦ୍ରଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୮୧.

ଶକ୍ତି ଓ ପାଚନ ପରେ ଫଳ ଭିନ୍ନ ହେଲେ, ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ; ମଧୁ ମିଠା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଚନ ପରେ ଝାଳ ହୁଏ।

କ୍କାଥଯେତ୍ ଷୋଡଶଗୁଣଂ ପିଵେଦ୍‌ଦ୍ରଵ୍ଯାଚ୍ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ । କଲ୍ପନୈଷା କଷାଯସ୍ଯ ଯତ୍ର ନୋକ୍ତୋ ଵିଧିର୍ଭଵେତ୍ ।। ୨୮୧.

ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ଛଉଦଶ ଗୁଣ ପାଣି ଉବାଇବା ଉଚିତ୍, ଚାରି ଗୁଣ ଦ୍ରବ୍ୟ ପିଇବା ଉଚିତ୍; ଯେଉଁଠାରେ ବିଶେଷ ନିୟମ ନାହିଁ, ସେଠି ଏହା ହେଉଛି କ୍ୱାଥ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଉପାୟ।

କଷାଯନ୍ତୁ ଭଵେତ୍ତୋଯଂ ସ୍ନେହପାକେ ଚତୁର୍ଗୁଣଂ । ଦ୍ରଵ୍ଯତୁଲ୍ଯଂ ସମୁଦ୍‌ଧୃତ୍ଯ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସ୍ନେହଂ କ୍ଷିପେଦ୍‌ବୁଧଃ ।। ୨୮୧.

ତେଲ ପାକ ପାଇଁ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଚାରି ଗୁଣ ପାଣି ନେବା ଉଚିତ୍; ଦ୍ରବ୍ୟ ପରିମାଣର କ୍ୱାଥ ତିଆରି କରି, ପରେ ତେଲ ମିଶାଇବା ଉଚିତ୍।

ତାଵତ୍ପ୍ରମାଣଂ ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ ସ୍ନେହପାଦଂ ତତଃ କ୍ଷିପେତ୍ । ତୋଯଵର୍ଜ୍ଜନ୍ତୁ ଯଦ୍‌ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସ୍ନେହଦ୍ରବ୍ଯଂ ତଥା ଭଵେତ୍ ।। ୨୮୧.

ଦ୍ରବ୍ୟର ଯେତେ ପରିମାଣ, ସେତେ ତେଲ ଦେବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପାଣି ନାହିଁ, ତେବେ ତେଲ ମଧ୍ୟ ସେପରି ହେବା ଉଚିତ୍।

ସଂଵର୍ତ୍ତିତୌଷଧଃ ପାକଃ ସ୍ନେହାନାଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ । ତତ୍ତୁଲ୍ଯତା ତୁ ଲେହ୍ଯସ୍ଯ ତଥା ଭଵତି ସୁଶ୍ରୁତ ।। ୨୮୧.୧୨ ସ୍ଵଚ୍ଛମଲ୍ପୌଷଧଂ କ୍କାଥଂ କଷାଯଞ୍ଚୋକ୍ତଵଦ୍ଭଵେତ୍ । ଅକ୍ଷଂ ଚୂର୍ଣସ୍ଯ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ କଷାଯସ୍ଯ ଚତୁଷ୍ପଲଂ ।। ୨୮୧.

ତେଲ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଔଷଧ ପାକ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି; ଲେହ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁପାତ ଲାଗୁ ହୁଏ, ହେ ସୁଶ୍ରୁତ।

ମଧ୍ଯମୈଷା ସ୍ମୃତା ମାତ୍ରା ନାସ୍ତି ମାତ୍ରାଵିକଲ୍ପନା । ଵଯଃ କାଲଂ ବଲଂ ଵହ୍ନିଂ ଦେଶଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ରୁଜଂ ତଥା ।। ୨୮୧.

ଏହାକୁ ମଧ୍ୟମ ମାପ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ମାପରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ବୟସ, ସମୟ, ଶକ୍ତି, ଅଗ୍ନି, ଦେଶ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ରୋଗକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ୍।

ସମଵେକ୍ଷ୍ଯ ମହାଭାଗ ମାତ୍ରାଯାଃ କଲ୍ପନା ଭଵେତ୍ । ସୌମ୍ଯାସ୍ତତ୍ର ରସାଃ ପ୍ରାଯୋ ଵିଜ୍ଞେଯା ଧାତୁଵର୍ଦ୍ଧନାଃ ।। ୨୮୧.

ଏହାମାନେ ଭାବି, ମାପ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ୍, ହେ ମହାନ। ରସମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ମୃଦୁ ଗୁଡ଼ିକ ଶରୀର ଧାତୁ ବଢ଼ାଏ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ମଧୁରାସ୍ତୁ ଵିଶେଷେଣ ଵିଜ୍ଞେଯା ଧାତୁଵର୍ଦ୍ଧନାଃ । ଦୋଷାଣାଞ୍ଚୈଵ ଧାତୂନା ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସମଗୁଣନ୍ତୁ ଯତ୍ ।। ୨୮୧.

ବିଶେଷକରି ମିଠା ରସ ଧାତୁ ବଢ଼ାଏ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟର ଗୁଣ ଦୋଷ ଓ ଧାତୁ ଦୁହିଁ ପାଇଁ ସମାନ, ସେଠି ଏହା ଲାଗୁ ହୁଏ।

ତଦେଵ ଵୃଦ୍ଧଯେ ଜ୍ଞେଯଂ ଵିପରୀତଂ କ୍ଷମାଵହମ୍ । ଉପସ୍ତମ୍ଭତ୍ରଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ମନୁଜୋତ୍ତମ ।। ୨୮୧.

ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ; ବିପରୀତ ହେଲେ ଶକ୍ତି କମିଯାଏ। ଏହି ଦେହର ତିନିଟି ଆଧାର ବିବରଣ କରାଯାଇଛି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ।

ଆହାରୋ ମୈଥୁନଂ ନିଦ୍ରା ତେଷୁ ଯତ୍ନଃ ସଦା ଭଵେତ୍ । ଅସେଵନାତ୍ ସେଵନାଚ୍ଚ ଅତ୍ଯନ୍ତଂ ନାଶମାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୨୮୧.

ଖାଦ୍ୟ, ମିଳନ ଓ ନିଦ୍ରା—ଏହାରେ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍। ଅତିରିକ୍ତ ବିରତି କିମ୍ବା ଅତି ଉପଭୋଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ହୁଏ।

କ୍ଷଯସ୍ଯ ବୃଂହଣଂ କାର୍ଯଂ ସ୍ଥୂଲଦେହସ୍ଯ କର୍ଷଣମ୍ । ରକ୍ଷଣଂ ମଧ୍ଯକାଯସ୍ଯ ଦେହଭେଦାସ୍ତ୍ରଯୋ ମତାଃ ।। ୨୮୧.

ଦେହ କ୍ଷୟ ହେଲେ ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଅତି ଭାରୀ ଦେହ ହେଲେ ତାହା କମେଇବା ଦରକାର, ମଧ୍ୟମ ଦେହ ହେଲେ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଦେହର ଭିନ୍ନତା ମନେ କରାଯାଇଛି।

ଉପକ୍ରମଦ୍ଵଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତର୍ପଣଂ ଵାପ୍ଯତର୍ପଣଂ । ହିତାଶୀଚ ମିତାଶୀ ଚ ଜୀର୍ଣାଶୀ ଚ ତଥା ଭଵେତ୍ ।। ୨୮୧.

ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଉପାୟ କୁହାଯାଇଛି—ପୁରା ତୃପ୍ତି ଓ ଅତୃପ୍ତି। ଏହିପରି, ଉପଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ, ମାପରେ ଖାଇବା, ଏବଂ ପୂର୍ବ ଭୋଜନ ପଚିଗଲାପରେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍।

ଓଷଧୀନାଂ ପଞ୍ଚଵିଧା ତଥା ଭଵତି କଲ୍ପନା । ରସଃ କଲ୍କଃ ଶ୍ରୃତଃ ଶୀତଃ ଫାଣ୍ଟଶ୍ଚ ମନୁଜୋତ୍ତମ ।। ୨୮୧.

ଔଷଧି ତିଆରି କରିବାର ପାଞ୍ଚଟି ଉପାୟ ଅଛି—ରସ, କଳ୍କ, ଉବା, ଶୀତ, ଓ ଫାଣ୍ଟ। ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ!

ରସଶ୍ଚ ପୀଡକୋ ଜ୍ଞେଯଃ କଲ୍କ ଆଲୋଡ଼ିତାଦ୍‌ ଭଵେତ୍ । କ୍କଥିତଶ୍ଚ ଶ୍ରୃତୋ ଜ୍ଞେଯଃ ଶୀତଃ ପର୍ଯୁଷିତୋ ନିଶାଂ ।। ୨୮୧.

ଯାହାକୁ ଚିପି ନିଆଯାଏ ସେହି ହେଉଛି ରସ, ଘସିଲେ ହେଉଛି କଳ୍କ, ଉବାଇଲେ ହେଉଛି ଉବା, ରାତି ଭରି ରଖିଲେ ହେଉଛି ଶୀତ।

ସଦ୍ଯୋଭିଶ୍ରୃତପୂତଂ ଯତ୍ ତତ୍ ଫାଣ୍ଟମଭିଧୀଯତେ । କରଣାନାଂ ଶତଞ୍ଚୈଵ ଷଷ୍ଟିଶ୍ଚୈଵାଧିକା ସ୍ମୃତା ।। ୨୮୧.

ଯାହାକୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ ଉବାଇ ଛାଣାଯାଏ, ତାହାକୁ ଫାଣ୍ଟ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଏହି ତିଆରି ପାଇଁ ଏକ ଶତ ଷଷ୍ଟି ଉପାୟ ଅଛି।

ଯୋ ଵେତ୍ତି ସ ହ୍ଯଜେଯଃ ସ୍ଯାତ୍ସମ୍ବନ୍ଧେ ଵାହୁଶୌଣ୍ଡିକଃ । ଆହାରଶୁଦ୍ଧିରଗନ୍ଯର୍ଥମଗ୍ନିମୂଲଂ ବଲଂ ନୃଣାଂ ।। ୨୮୧.

ଏହି ସବୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଜୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୁଏ। ଖାଦ୍ୟର ପବିତ୍ରତା ଅଗ୍ନି ପାଇଁ, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ମଣିଷର ଶକ୍ତିର ମୂଳ।