ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପ୍ରକୋପୋତ୍ତରକେ କାଲେ ରାମସ୍ତେଷାଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ । ଅତିଭୋଜନତୋ ଵିପ୍ର ତଥା ଚାଭୋଜନେନ ଚ ।। ୨୮୦.

ବିକୃତି ପରେ ଯେ ସମୟ ଆସେ, ତାହାକୁ ଶାନ୍ତିବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିଥିରେ ଅତି ଖାଇବା କିମ୍ବା ଖାଇନଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ।

ରୋଗା ହି ସର୍ଵେ ଜାଯନ୍ତେ ଵେଗୋଦୀରଣଧାରଣୈଃ । ଅନ୍ନେନ କୁକ୍ଷେର୍ଦ୍ଵାଵଂଶାଵେକଂ ପାନେନ ପୂରଯେତ୍ ।। ୨୮୦.

ସମସ୍ତ ରୋଗ ଅପେକ୍ଷା କିମ୍ବା ବଳପୂର୍ବକ ରୋଧ କରିବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଝାଟର ଦୁଇ ଅଂଶ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଏକ ଅଂଶ ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଆଶ୍ରଯଂ ପଵନାଦୀନାଂ ତଥୈକମଵଶେଷଯେତ୍ । ଵ୍ଯାଧେର୍ନ୍ନିଦାନସ୍ଯ ତଥା ଵିପରୀତମଥୌଷଧମ୍ ।। ୨୮୦.

ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ରସ ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ଖାଲି ରଖିବା ଉଚିତ; ରୋଗର କାରଣ ଯେପରି, ତାହାର ଔଷଧ ସେଥିରେ ବିପରୀତ ହେବା ଉଚିତ।

କର୍ତଵ୍ଯମେତଦେଵାତ୍ର ମଯା ସାରଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ । ନାଭେରୁଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚୈଵ ଗୁଦଶ୍ରୋଣ୍ଯୋସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୮୦.

ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ମୁଁ ମୂଳ କଥା କହିଛି; ନାଭିର ଉପରେ-ତଳେ, ଗୁଦ ଓ ଶ୍ରୋଣିରେ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ।

ବଲାଶପିତ୍ତଵାତାନାଂ ଦେହେ ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ । ତଥାପି ସର୍ଵଗାଶ୍ଚୈତେ ଦେହେ ଵାଯୁର୍ଵିଶେଷତଃ ।। ୨୮୦.

ଦେହରେ ବଳ, ରକ୍ତ, ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁର ସ୍ଥାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ତଥାପି, ଏହାମାନେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ବାୟୁ।

ଦେହସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ହୃଦଯଂ ସ୍ଥାନଂ ତନ୍ମନସଃ ସ୍ମୃତମ୍ । କୃଶୋଽଲ୍ପକେଶଶ୍ଚପଲୋ ବହୁଵାଗ୍ଵିଷମାନଲଃ ।। ୨୮୦.

ଦେହର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ହୃଦୟକୁ ମନର ସ୍ଥାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଯିଏ ଦୁବଳ, ଅଳ୍ପ କେଶ, ଚଞ୍ଚଳ, ବେଶି କଥା କହୁଥିବା ଓ ଅନିୟମିତ ଜଠରାଗ୍ନି ଥାଏ।

ଵ୍ଯୋମଗଶ୍ଚ ତଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ଵାତପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ । ଅକାଲପଲିତଃ କ୍ରୋଧୀ ପ୍ରସ୍ଵେଦୀ ମଧୁରପ୍ରିଯଃ ।। ୨୮୦.

ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ବାୟୁମୟ, ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆକାଶରେ ଚଳାଯାଏ; ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ପକା କେଶ, କ୍ରୋଧୀ, ବେଶି ଘମେଇଥିବା ଓ ମିଠା ଜିନିଷ ପସନ୍ଦ କରେ।

ସ୍ଵପ୍ନେ ଚ ଦୀପ୍ତିମତ୍ପ୍ରେକ୍ଷୀ ପିତ୍ତପ୍ରକୃତିକୋ ନରଃ । ତାମସା ରାଜସାଶ୍ଚୈଵ ସାତ୍ଵିକାଶ୍ଚ ତତା ସ୍ମୃତା ।। ୨୮୦.

ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯିଏ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବସ୍ତୁ ଦେଖେ, ସେ ପିତ୍ତ ସ୍ୱଭାବର; ତାମସିକ, ରାଜସିକ ଓ ସାତ୍ୱିକ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ମନାଯାଏ।

ଶୁଦ୍ଧାମ୍ବୁଦର୍ଶୀ ସ୍ଵପ୍ନେ ଚ କଫପ୍ରକୃତିକୋ ନରଃ । ତାମସା ରାଜସାଶ୍ଚୈଵ ସାତ୍ଵିକାଶ୍ଚ ତଥା ସ୍ମୃତାଃ ।। ୨୮୦.୩୯ ମନୁଷ୍ଯା ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଵାତପିତ୍ତକଫାତ୍ମକାଃ । ରକ୍ତପିତ୍ତଂ ଵ୍ଯଵାଯାଚ୍ଚ ଗୁରୁକର୍ମ୍ମପ୍ରଵର୍ତ୍ତନୈଃ ।। ୨୮୦.

ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯିଏ ପରିସ୍କାର ମେଘ ଦେଖେ, ସେ କଫ ସ୍ୱଭାବର; ତାମସିକ, ରାଜସିକ ଓ ସାତ୍ୱିକ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ମନାଯାଏ।

ପିତ୍ତଂ ପ୍ରକୋପମାଯାତି ଭଯେନ ଚ ତଥା କଦ୍ଵିଜ । ଅତ୍ଯମ୍ବୁପାନଗୁର୍ଵ୍ଵନ୍ନଭୋଜିନାଂ ଭୁକ୍ତଶାଯିନାମ ।। ୨୮୦.

ଭୟ, ବେଶି ପାନୀୟ ପିଇବା, ଭାରି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଓ ଖାଇ ସାରି ଶୋଇଯିବା ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତ ବିକୃତିକୁ ପାଏ।

ଶ୍ଲେଷ୍ମା ପ୍ରକୋପମାଯାତି ତଥା ଯେ ଚାଲସା ଜନାଃ । ଵାତାଦ୍ଯୁତ୍ଥାନି ରୋଗାଣି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶାମ୍ଯାନି ଲକ୍ଷ୍ଣୈଃ ।। ୨୮୦.

ଯେମାନେ ଆଳସୀ, ସେମାନଙ୍କରେ କଫ ବିକୃତିକୁ ପାଏ; ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ରସଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ରୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

ଅସ୍ଥିଭଙ୍ଗଃ କଷାଯତ୍ଵମାସ୍ଯେ ଶୁଷ୍କାସ୍ଯତା ତଥା । ଜୃମ୍ଭଣଂ ଲୋମହର୍ଷଶ୍ଚ ଵାତିକଵ୍ଯାଧିଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୨୮୦.

ହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିବା, ମୁଁହରେ କଷା ରୁଚି, ଶୁଷ୍କତା, ଜମ୍ଭା ଓ ଚମରା ଉଠିବା ବାୟୁ ଜନିତ ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ।

ନଖନେତ୍ରଶିରାଣାନ୍ତୁ ପୀତତ୍ଵଂ କଟୁତା ମୁଖେ । ତୃଷ୍ଣା ଦାହୋଷ୍ଣତା ଚୈଵ ପିତ୍ତଵ୍ଯାଧିନିଦର୍ଶନମ୍ ।। ୨୮୦.

ନଖ, ଆଖି ଓ ଶିରା ହଳଦିଆ ହେବା, ମୁଁହରେ କଟୁ ରୁଚି, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ପୋଡ଼ା ଓ ତାପ ପିତ୍ତ ରୋଗର ଚିହ୍ନ।

ଆଲସ୍ଯଞ୍ଚ ପ୍ରସେକଶ୍ଚ ଗୁରୁତା ମଧୁରାସ୍ଯତା । ଉଷ୍ଣାଭିଲାଷିତା ଚେତି ଶ୍ଲେଷ୍ମିକଵ୍ଯାଧିଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୨୮୦.

ଆଳସ୍ୟ, ବେଶି ଲାର ହେବା, ଭାରି ଲାଗିବା, ମୁଁହରେ ମିଠା ରୁଚି ଓ ଉଷ୍ଣତା ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା କଫ ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ।

ସ୍ନିଗ୍ଧୋଷ୍ଣମନ୍ନମଭ୍ଯଙ୍ଗସ୍ତୈଲପାନାଦି ଵାତନୁତ୍ । ଆଜ୍ଯଂ କ୍ଷୀରାଂସିତାଦ୍ଯଂ ଚ ଚନ୍ଦ୍ରରଶ୍ମ୍ଯାଦି ପିତ୍ତନୁତ୍ ।। ୨୮୦.

ତେଲିଆ ଓ ଉଷ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ, ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ତେଲ ପିଇବା ଇତ୍ୟାଦି ବାୟୁକୁ ଶାନ୍ତ କରେ; ଘିଅ, ଦୁଧ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ଶୀତଳ ହୋଇଥିବା ଜିନିଷ ପିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରେ।

ସକ୍ଷୌଦ୍ରଂ ତ୍ରିଫଲାତୈଲଂ ଵ୍ଯାଯାମାଦି କଫାପହମ୍ । ସର୍ଵରୋଗପ୍ରଶାନ୍ତ୍ଯୈ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷ୍ଣୋର୍ଧ୍ଯାନଞ୍ଚ ଚପୂଜନମ୍ ।। ୨୮୦.

ମଧୁ, ତ୍ରିଫଳା ତେଲ ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କଫ ଦୂର କରେ; ସମସ୍ତ ରୋଗ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଓ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ଉପକାରୀ।

ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ ରସାଦିଲକ୍ଷଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଭେଷଜାନାଂ ଗୁଣଂ ଶ୍ରୃଣୁ । ରସଵୀର୍ଯ୍ଯଵିପାକଜ୍ଞୋ ନୃପାଦୀନ୍ରକ୍ଷଯେନ୍ନରଃ ।। ୨୮୧.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ରସ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ କହିବି, ତୁମେ ଏହାର ଉପକାରିତା ଶୁଣ। ଯିଏ ରସ, ଶକ୍ତି ଓ ପାଚନ ପରେ ହେଉଥିବା ପ୍ରଭାବକୁ ଜାଣେ, ସେ ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ।

ରସାଃ ସ୍ଵାଦ୍ଵମ୍ଲଲଵଣାଃ ସୋମଜାଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତାଃ । କଟୁତିକ୍ତକଷାଯାନି ତଥାଗ୍ନେଯା ମହାଭୁଜ ।। ୨୮୧.

ମିଠା, ତେତେ, ଲୁଣିଆ ରସଗୁଡ଼ିକୁ ସୋମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତିତ, ଝାଳ ଓ କଷା ରସ ଅଗ୍ନିରୁ ହୁଏ, ହେ ମହାବଳଶାଳୀ।

ତ୍ରିଧା ଵିପାକୋ ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ କଟ୍‌ଵମ୍ଲ୍ଲଵଣଆତ୍ମକଃ । ଦ୍ଵିଧା ଵୀଯ୍ଯ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟମୁଷ୍ଣଂ ଶୀତଂ ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୮୧.

କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟର ପାଚନ ପରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଫଳ ହୁଏ: ଝାଳ, ତେତେ, ଲୁଣିଆ। ଶକ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଗରମ କିମ୍ବା ଢଣ୍ଡା।

ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯପ୍ରଭାଵଶ୍ଚ ଓଷଧୀନାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ମଧୁରଶ୍ଚ କଷାଯଶ୍ଚ ତିକ୍ତଶ୍ଚୈଵ ତଥା ରସଃ ।। ୨୮୧.

ଔଷଧମାନେ କେବେ କେବେ ବର୍ଣ୍ଣନା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ରସ ମଧ୍ୟରେ ମିଠା, କଷା ଓ ତିତ ରହିଛି।

ଶୀତଵୀର୍ଯ୍ଯାଃ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟାଃ ଶେଷାସ୍ତୂଷ୍ଣାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ । ଗୁଡୁଚୀ ତତ୍ର ତିକ୍ତାପି ଭଵତ୍ଯୁଷ୍ଣାତିଵୀର୍ଯତଃ ।। ୨୮୧.

ଢଣ୍ଡା ଶକ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ବାକି ସବୁ ଗରମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଗୁଡ଼ୁଚୀ ତିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ଶକ୍ତି ବହୁତ ଗରମ।

ଉଷ୍ଣା କଷାଯାପି ତଥା ପଥ୍ଯା ଭଵତି ମାନଦ । ମଧୁରୋପି ତଥା ମାଂସ ଉଷ୍ଣ ଏଵ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୨୮୧.

ପଥ୍ୟା ତେତେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗରମ; ମଧୁ ଓ ମାଂସ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଗରମ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ଲଵଣୋ ମଧୁରଶ୍ଚୈଵ ଵିପାକମଧୁରୌ ସ୍ମୃତୌ । ଅମ୍ଲୋଷ୍ଣଶ୍ଚ ତଥା ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶେଷାଃ କଟୁଵିପାକିନଃ ।। ୨୮୧.

ଲୁଣ ଓ ମିଠା ଦୁହିଁ ପାଚନ ପରେ ମିଠା ହୁଏ; ତେତେ ଗରମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବାକି ସବୁ ଝାଳ ପାଚନ ଦେଇଥାଏ।

ଵୀର୍ଯ୍ଯପାକେ ଵିପର୍ଯ୍ଯସ୍ତେ ପ୍ରଭାଵାତ୍ତତ୍ର ନିଶ୍ଚଯଃ । ମଧୁରୋଽପି କଟୁଃ ପାକେ ଯଚ୍ଚଃ କ୍ଷୌଦ୍ରଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୮୧.

ଶକ୍ତି ଓ ପାଚନ ପରେ ଫଳ ଭିନ୍ନ ହେଲେ, ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ; ମଧୁ ମିଠା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଚନ ପରେ ଝାଳ ହୁଏ।

କ୍କାଥଯେତ୍ ଷୋଡଶଗୁଣଂ ପିଵେଦ୍‌ଦ୍ରଵ୍ଯାଚ୍ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ । କଲ୍ପନୈଷା କଷାଯସ୍ଯ ଯତ୍ର ନୋକ୍ତୋ ଵିଧିର୍ଭଵେତ୍ ।। ୨୮୧.

ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ଛଉଦଶ ଗୁଣ ପାଣି ଉବାଇବା ଉଚିତ୍, ଚାରି ଗୁଣ ଦ୍ରବ୍ୟ ପିଇବା ଉଚିତ୍; ଯେଉଁଠାରେ ବିଶେଷ ନିୟମ ନାହିଁ, ସେଠି ଏହା ହେଉଛି କ୍ୱାଥ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଉପାୟ।

କଷାଯନ୍ତୁ ଭଵେତ୍ତୋଯଂ ସ୍ନେହପାକେ ଚତୁର୍ଗୁଣଂ । ଦ୍ରଵ୍ଯତୁଲ୍ଯଂ ସମୁଦ୍‌ଧୃତ୍ଯ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସ୍ନେହଂ କ୍ଷିପେଦ୍‌ବୁଧଃ ।। ୨୮୧.

ତେଲ ପାକ ପାଇଁ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଚାରି ଗୁଣ ପାଣି ନେବା ଉଚିତ୍; ଦ୍ରବ୍ୟ ପରିମାଣର କ୍ୱାଥ ତିଆରି କରି, ପରେ ତେଲ ମିଶାଇବା ଉଚିତ୍।

ତାଵତ୍ପ୍ରମାଣଂ ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ ସ୍ନେହପାଦଂ ତତଃ କ୍ଷିପେତ୍ । ତୋଯଵର୍ଜ୍ଜନ୍ତୁ ଯଦ୍‌ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସ୍ନେହଦ୍ରବ୍ଯଂ ତଥା ଭଵେତ୍ ।। ୨୮୧.

ଦ୍ରବ୍ୟର ଯେତେ ପରିମାଣ, ସେତେ ତେଲ ଦେବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପାଣି ନାହିଁ, ତେବେ ତେଲ ମଧ୍ୟ ସେପରି ହେବା ଉଚିତ୍।

ସଂଵର୍ତ୍ତିତୌଷଧଃ ପାକଃ ସ୍ନେହାନାଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ । ତତ୍ତୁଲ୍ଯତା ତୁ ଲେହ୍ଯସ୍ଯ ତଥା ଭଵତି ସୁଶ୍ରୁତ ।। ୨୮୧.୧୨ ସ୍ଵଚ୍ଛମଲ୍ପୌଷଧଂ କ୍କାଥଂ କଷାଯଞ୍ଚୋକ୍ତଵଦ୍ଭଵେତ୍ । ଅକ୍ଷଂ ଚୂର୍ଣସ୍ଯ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ କଷାଯସ୍ଯ ଚତୁଷ୍ପଲଂ ।। ୨୮୧.

ତେଲ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଔଷଧ ପାକ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି; ଲେହ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁପାତ ଲାଗୁ ହୁଏ, ହେ ସୁଶ୍ରୁତ।

ମଧ୍ଯମୈଷା ସ୍ମୃତା ମାତ୍ରା ନାସ୍ତି ମାତ୍ରାଵିକଲ୍ପନା । ଵଯଃ କାଲଂ ବଲଂ ଵହ୍ନିଂ ଦେଶଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ରୁଜଂ ତଥା ।। ୨୮୧.

ଏହାକୁ ମଧ୍ୟମ ମାପ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ମାପରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ବୟସ, ସମୟ, ଶକ୍ତି, ଅଗ୍ନି, ଦେଶ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ରୋଗକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ୍।