ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଵୀର୍ଯ୍ଯୋଷ୍ଣାଃ କଫଵାତଘ୍ନାଃ ଶୀତାଃ ପିତ୍ତଵିନାଶନାଃ । ପ୍ରଭାଵତସ୍ତଥା କର୍ମ୍ମ ତେ କୁର୍ଵନ୍ତି ଚ ସୁଶ୍ରୁତ ।। ୨୮୦.

ଉଷ୍ଣ ଶକ୍ତି ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ କଫ ଓ ବାୟୁକୁ କମାଏ; ଶୀତଳ ଶକ୍ତି ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ପିତ୍ତ କମାଏ; ଏମିତି ଏହାର ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବ ପଡ଼େ।

ଶିଶିରେ ଚ ଵସନ୍ତେ ଚ ନିଦାଘେ ଚ ତଥା କ୍ରମାତ୍ । ଚଯପ୍ରକୋପପ୍ରଶମାଃ କଫସ୍ଯ ତୁ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୨୮୦.

ଶୀତ, ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ କ୍ରମକ୍ରମେ କଫର ସଞ୍ଚୟ, ବିକାର ଓ ଶାନ୍ତି ଘଟେ।

ନିଦାଘଵର୍ଷାରାତ୍ରୌ ଚ ତଥା ଶରଦି ସୁଶ୍ରୁତ । ଚଯପ୍ରକୋପପ୍ରଶମାଃ ପଵନସ୍ଯ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୨୮୦.

ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ରାତି ଓ ଶରତ୍କାଳରେ ବାୟୁର ସଞ୍ଚୟ, ବିକାର ଓ ଶାନ୍ତି ଘଟେ।

ମେଘକାଲେ ଚ ଶରଦି ହେମନ୍ତେ ଚ ଯଥାକ୍ରମାତ୍ । ଚଯପ୍ରକୋପପ୍ରଶମାସ୍ତଥା ପିତ୍ତସ୍ଯ କୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୨୮୦.

ବର୍ଷା, ଶରତ୍ ଓ ହେମନ୍ତ ଋତୁରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପିତ୍ତର ସଞ୍ଚୟ, ବିକାର ଓ ଶାନ୍ତି ହୁଏ।

ଵର୍ଷାଦଯୋ ଵିସର୍ଗାସ୍ତୁ ହେମନ୍ତାଦ୍ଯାସ୍ତଥା ତ୍ରଯଃ । ଶିଶିରାଦ୍ଯାସ୍ତଥାଦାନଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମାନ୍ତା ଋତଵସ୍ତ୍ରଯଃ ।। ୨୮୦.

ବର୍ଷା ଆଦି ତିନି ଋତୁ ମୁକ୍ତି ସ୍ୱଭାବର, ହେମନ୍ତ ଆଦି ତିନି ମଧ୍ୟ ଏମିତି; ଶୀତ ଆଦି ତିନି ଋତୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଷଣ ସ୍ୱଭାବର।

ସୌମ୍ଯୋ ଵିସର୍ଗସ୍ତ୍ଵାଦାନମାଗ୍ନେଯଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ । ଵର୍ଷାଦୀସ୍ତ୍ରୀନୃତୂନ୍ ସୋମଶ୍ଚରନ୍ ପର୍ଯ୍ଯାଯଶୋ ରସାନ୍ ।। ୨୮୦.

ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରଭାବ ମୁକ୍ତିକାରୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଶୋଷଣକାରୀ; ବର୍ଷା ଆଦି ତିନି ଋତୁରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ପରେ ଏକ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

ଜନଯତ୍ଯମ୍ଲଲଵଣମଧୁରାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଶିଶିରାଦୀନୃତୂନର୍କଶ୍ଚରନ୍ ପର୍ଯ୍ଯାଯଶୋ ରସାନ୍ ।। ୨୮୦.

ସେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଖଟା, ଲୁଣ ଓ ମିଠା ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଶୀତ ଆଦି ଋତୁରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ପରେ ଏକ ରସ ଦେଇଥାଏ।

ଵିଵର୍ଦ୍ଧଯେତ୍ତଥା ତିକ୍ତକଷାଯକଟୁକାନ୍ କ୍ରମାତ୍ । ଯଥା ରଜନ୍ଯୋ ଵର୍ଦ୍ଧନ୍ତେ ବଲମେକଂ ହି ଵର୍ଦ୍ଧତେ ।। ୨୮୦.

ତିକ୍ତ, କଷାୟ ଓ କଟୁ ରସକୁ ଦେହରେ କ୍ରମେ ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଦେହର ରସଗୁଡ଼ିକ ବଢ଼େ; କାରଣ, ଏକ ଶକ୍ତି ମାତ୍ର ବଢ଼େ।

କ୍ରମଶୋଽଥ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ହୀଯମାନାସୁ ହୀଯତେ । ରାତ୍ରିଭୁକ୍ତଦିନାନାଞ୍ଚ ଵଯସଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୮୦.

ଏହିପରି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦେହରେ ରସଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ କମିଲେ, ରାତି, ଦିନ ଓ ବୟସ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ କମିଯାଏ।

ଆଦିମଧ୍ଯାଵସାନେଷୁ କଫପିତ୍ତସମୀରଣାଃ । ପ୍ରକୋପଂ ଯାନ୍ତି କୋପାଦୌ କାଲେ ତେଷାଞ୍ଚଯଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୮୦.

ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ କଫ, ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ବିକୃତିକୁ ପାଉଛନ୍ତି; ଏହାର ବୃଦ୍ଧି ସେମାନଙ୍କର ବିକୃତି ଆରମ୍ଭରେ ହୁଏ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ପ୍ରକୋପୋତ୍ତରକେ କାଲେ ରାମସ୍ତେଷାଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ । ଅତିଭୋଜନତୋ ଵିପ୍ର ତଥା ଚାଭୋଜନେନ ଚ ।। ୨୮୦.

ବିକୃତି ପରେ ଯେ ସମୟ ଆସେ, ତାହାକୁ ଶାନ୍ତିବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିଥିରେ ଅତି ଖାଇବା କିମ୍ବା ଖାଇନଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ।

ରୋଗା ହି ସର୍ଵେ ଜାଯନ୍ତେ ଵେଗୋଦୀରଣଧାରଣୈଃ । ଅନ୍ନେନ କୁକ୍ଷେର୍ଦ୍ଵାଵଂଶାଵେକଂ ପାନେନ ପୂରଯେତ୍ ।। ୨୮୦.

ସମସ୍ତ ରୋଗ ଅପେକ୍ଷା କିମ୍ବା ବଳପୂର୍ବକ ରୋଧ କରିବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଝାଟର ଦୁଇ ଅଂଶ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଏକ ଅଂଶ ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଆଶ୍ରଯଂ ପଵନାଦୀନାଂ ତଥୈକମଵଶେଷଯେତ୍ । ଵ୍ଯାଧେର୍ନ୍ନିଦାନସ୍ଯ ତଥା ଵିପରୀତମଥୌଷଧମ୍ ।। ୨୮୦.

ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ରସ ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ଖାଲି ରଖିବା ଉଚିତ; ରୋଗର କାରଣ ଯେପରି, ତାହାର ଔଷଧ ସେଥିରେ ବିପରୀତ ହେବା ଉଚିତ।

କର୍ତଵ୍ଯମେତଦେଵାତ୍ର ମଯା ସାରଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ । ନାଭେରୁଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚୈଵ ଗୁଦଶ୍ରୋଣ୍ଯୋସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୮୦.

ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ମୁଁ ମୂଳ କଥା କହିଛି; ନାଭିର ଉପରେ-ତଳେ, ଗୁଦ ଓ ଶ୍ରୋଣିରେ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ।

ବଲାଶପିତ୍ତଵାତାନାଂ ଦେହେ ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ । ତଥାପି ସର୍ଵଗାଶ୍ଚୈତେ ଦେହେ ଵାଯୁର୍ଵିଶେଷତଃ ।। ୨୮୦.

ଦେହରେ ବଳ, ରକ୍ତ, ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁର ସ୍ଥାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ତଥାପି, ଏହାମାନେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ବାୟୁ।

ଦେହସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ହୃଦଯଂ ସ୍ଥାନଂ ତନ୍ମନସଃ ସ୍ମୃତମ୍ । କୃଶୋଽଲ୍ପକେଶଶ୍ଚପଲୋ ବହୁଵାଗ୍ଵିଷମାନଲଃ ।। ୨୮୦.

ଦେହର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ହୃଦୟକୁ ମନର ସ୍ଥାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଯିଏ ଦୁବଳ, ଅଳ୍ପ କେଶ, ଚଞ୍ଚଳ, ବେଶି କଥା କହୁଥିବା ଓ ଅନିୟମିତ ଜଠରାଗ୍ନି ଥାଏ।

ଵ୍ଯୋମଗଶ୍ଚ ତଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ଵାତପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ । ଅକାଲପଲିତଃ କ୍ରୋଧୀ ପ୍ରସ୍ଵେଦୀ ମଧୁରପ୍ରିଯଃ ।। ୨୮୦.

ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ବାୟୁମୟ, ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆକାଶରେ ଚଳାଯାଏ; ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ପକା କେଶ, କ୍ରୋଧୀ, ବେଶି ଘମେଇଥିବା ଓ ମିଠା ଜିନିଷ ପସନ୍ଦ କରେ।

ସ୍ଵପ୍ନେ ଚ ଦୀପ୍ତିମତ୍ପ୍ରେକ୍ଷୀ ପିତ୍ତପ୍ରକୃତିକୋ ନରଃ । ତାମସା ରାଜସାଶ୍ଚୈଵ ସାତ୍ଵିକାଶ୍ଚ ତତା ସ୍ମୃତା ।। ୨୮୦.

ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯିଏ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବସ୍ତୁ ଦେଖେ, ସେ ପିତ୍ତ ସ୍ୱଭାବର; ତାମସିକ, ରାଜସିକ ଓ ସାତ୍ୱିକ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ମନାଯାଏ।

ଶୁଦ୍ଧାମ୍ବୁଦର୍ଶୀ ସ୍ଵପ୍ନେ ଚ କଫପ୍ରକୃତିକୋ ନରଃ । ତାମସା ରାଜସାଶ୍ଚୈଵ ସାତ୍ଵିକାଶ୍ଚ ତଥା ସ୍ମୃତାଃ ।। ୨୮୦.୩୯ ମନୁଷ୍ଯା ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଵାତପିତ୍ତକଫାତ୍ମକାଃ । ରକ୍ତପିତ୍ତଂ ଵ୍ଯଵାଯାଚ୍ଚ ଗୁରୁକର୍ମ୍ମପ୍ରଵର୍ତ୍ତନୈଃ ।। ୨୮୦.

ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯିଏ ପରିସ୍କାର ମେଘ ଦେଖେ, ସେ କଫ ସ୍ୱଭାବର; ତାମସିକ, ରାଜସିକ ଓ ସାତ୍ୱିକ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ମନାଯାଏ।

ପିତ୍ତଂ ପ୍ରକୋପମାଯାତି ଭଯେନ ଚ ତଥା କଦ୍ଵିଜ । ଅତ୍ଯମ୍ବୁପାନଗୁର୍ଵ୍ଵନ୍ନଭୋଜିନାଂ ଭୁକ୍ତଶାଯିନାମ ।। ୨୮୦.

ଭୟ, ବେଶି ପାନୀୟ ପିଇବା, ଭାରି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଓ ଖାଇ ସାରି ଶୋଇଯିବା ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତ ବିକୃତିକୁ ପାଏ।

ଶ୍ଲେଷ୍ମା ପ୍ରକୋପମାଯାତି ତଥା ଯେ ଚାଲସା ଜନାଃ । ଵାତାଦ୍ଯୁତ୍ଥାନି ରୋଗାଣି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶାମ୍ଯାନି ଲକ୍ଷ୍ଣୈଃ ।। ୨୮୦.

ଯେମାନେ ଆଳସୀ, ସେମାନଙ୍କରେ କଫ ବିକୃତିକୁ ପାଏ; ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ରସଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ରୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

ଅସ୍ଥିଭଙ୍ଗଃ କଷାଯତ୍ଵମାସ୍ଯେ ଶୁଷ୍କାସ୍ଯତା ତଥା । ଜୃମ୍ଭଣଂ ଲୋମହର୍ଷଶ୍ଚ ଵାତିକଵ୍ଯାଧିଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୨୮୦.

ହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିବା, ମୁଁହରେ କଷା ରୁଚି, ଶୁଷ୍କତା, ଜମ୍ଭା ଓ ଚମରା ଉଠିବା ବାୟୁ ଜନିତ ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ।

ନଖନେତ୍ରଶିରାଣାନ୍ତୁ ପୀତତ୍ଵଂ କଟୁତା ମୁଖେ । ତୃଷ୍ଣା ଦାହୋଷ୍ଣତା ଚୈଵ ପିତ୍ତଵ୍ଯାଧିନିଦର୍ଶନମ୍ ।। ୨୮୦.

ନଖ, ଆଖି ଓ ଶିରା ହଳଦିଆ ହେବା, ମୁଁହରେ କଟୁ ରୁଚି, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ପୋଡ଼ା ଓ ତାପ ପିତ୍ତ ରୋଗର ଚିହ୍ନ।

ଆଲସ୍ଯଞ୍ଚ ପ୍ରସେକଶ୍ଚ ଗୁରୁତା ମଧୁରାସ୍ଯତା । ଉଷ୍ଣାଭିଲାଷିତା ଚେତି ଶ୍ଲେଷ୍ମିକଵ୍ଯାଧିଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୨୮୦.

ଆଳସ୍ୟ, ବେଶି ଲାର ହେବା, ଭାରି ଲାଗିବା, ମୁଁହରେ ମିଠା ରୁଚି ଓ ଉଷ୍ଣତା ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା କଫ ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ।

ସ୍ନିଗ୍ଧୋଷ୍ଣମନ୍ନମଭ୍ଯଙ୍ଗସ୍ତୈଲପାନାଦି ଵାତନୁତ୍ । ଆଜ୍ଯଂ କ୍ଷୀରାଂସିତାଦ୍ଯଂ ଚ ଚନ୍ଦ୍ରରଶ୍ମ୍ଯାଦି ପିତ୍ତନୁତ୍ ।। ୨୮୦.

ତେଲିଆ ଓ ଉଷ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ, ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ତେଲ ପିଇବା ଇତ୍ୟାଦି ବାୟୁକୁ ଶାନ୍ତ କରେ; ଘିଅ, ଦୁଧ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ଶୀତଳ ହୋଇଥିବା ଜିନିଷ ପିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରେ।

ସକ୍ଷୌଦ୍ରଂ ତ୍ରିଫଲାତୈଲଂ ଵ୍ଯାଯାମାଦି କଫାପହମ୍ । ସର୍ଵରୋଗପ୍ରଶାନ୍ତ୍ଯୈ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷ୍ଣୋର୍ଧ୍ଯାନଞ୍ଚ ଚପୂଜନମ୍ ।। ୨୮୦.

ମଧୁ, ତ୍ରିଫଳା ତେଲ ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କଫ ଦୂର କରେ; ସମସ୍ତ ରୋଗ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଓ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ଉପକାରୀ।

ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ ରସାଦିଲକ୍ଷଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଭେଷଜାନାଂ ଗୁଣଂ ଶ୍ରୃଣୁ । ରସଵୀର୍ଯ୍ଯଵିପାକଜ୍ଞୋ ନୃପାଦୀନ୍ରକ୍ଷଯେନ୍ନରଃ ।। ୨୮୧.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ରସ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ କହିବି, ତୁମେ ଏହାର ଉପକାରିତା ଶୁଣ। ଯିଏ ରସ, ଶକ୍ତି ଓ ପାଚନ ପରେ ହେଉଥିବା ପ୍ରଭାବକୁ ଜାଣେ, ସେ ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ।

ରସାଃ ସ୍ଵାଦ୍ଵମ୍ଲଲଵଣାଃ ସୋମଜାଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତାଃ । କଟୁତିକ୍ତକଷାଯାନି ତଥାଗ୍ନେଯା ମହାଭୁଜ ।। ୨୮୧.

ମିଠା, ତେତେ, ଲୁଣିଆ ରସଗୁଡ଼ିକୁ ସୋମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତିତ, ଝାଳ ଓ କଷା ରସ ଅଗ୍ନିରୁ ହୁଏ, ହେ ମହାବଳଶାଳୀ।

ତ୍ରିଧା ଵିପାକୋ ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ କଟ୍‌ଵମ୍ଲ୍ଲଵଣଆତ୍ମକଃ । ଦ୍ଵିଧା ଵୀଯ୍ଯ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟମୁଷ୍ଣଂ ଶୀତଂ ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୮୧.

କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟର ପାଚନ ପରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଫଳ ହୁଏ: ଝାଳ, ତେତେ, ଲୁଣିଆ। ଶକ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଗରମ କିମ୍ବା ଢଣ୍ଡା।