ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଚିକିତ୍ସିତଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍‌ଭେଷଜସ୍ଯ ତଥା ବଲମ୍ । ତିଥିଂ ରିକ୍ତାନ୍ତ୍ଯଜେଦ୍ ଭୌମଂ ମନ୍ଦ୍ଭନ୍ଦାରୁଣୋଗ୍ରକମ୍ ।। ୨୮୦.

ଯଥାଯଥା ବୁଝି, ଔଷଧ ଦେବା ଉଚିତ, ଔଷଧର ଶକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଦରକାର। ରିକ୍ତ ତିଥି, ମଙ୍ଗଳବାର ଓ ମୂଳ, ଭରଣୀ, କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ର ରେ ଔଷଧ ଦେବାକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ।

ହରିଗୋଦ୍ଵିଜଚନ୍ଦ୍ରାର୍କ୍କସୁରାଦୀନ୍ ପ୍ରତିପୂଜ୍ଯ ଚ । ଶ୍ରୃଣୁ ମନ୍ତ୍ରମିମଂ ଵିଦ୍ଵନ୍ ଭେଷଜାରମ୍ଭମାଚରେତ୍ ।। ୨୮୦.

ହରି, ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତାପରେ ଔଷଧ ଦେବା ଆରମ୍ଭ କର।

ବ୍ରହ୍ମଦକ୍ଷାଶ୍ଵିରୁଦ୍ରେନ୍ଦ୍ରଭୂଚନ୍ଦ୍ରାର୍କ୍କାଽନିଲାନଲାଃ । ଋଷଯଶ୍ଚୌଷଧିଗ୍ରାମା ଭୂତସକଙ୍ଘାଶ୍ଚ ପାନ୍ତୁ ତେ ।। ୨୮୦.

ବ୍ରହ୍ମା, ଦକ୍ଷ, ଆଶ୍ୱିନୀ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଭୂମି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଋଷିମାନେ, ଔଷଧି ଗଛମାନେ, ଭୂତ ଓ ରକ୍ଷକମାନେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।

ରସାଯନମିଵର୍ଷୀଣାଂ ଦେଵାନାମମୃତଂ ଯଥା । ସୁଧେଵୋତ୍ତମନାଗାନାଂ ଭୈଷଜ୍ଯମିଦମସ୍ତୁ ତେ ।। ୨୮୦.

ଯେପରି ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ରସାୟନ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ, ଉତ୍ତମ ନାଗମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ, ସେପରି ଏହି ଔଷଧ ତୁମ ପାଇଁ ହେଉ।

ବାତଶ୍ଲେଷ୍ମାତକୋ ଦେଶୋ ଵହୁଵୃକ୍ଷୋ ଵହୂଦକଃ । ଅନୂପଇତିଵିଖ୍ଯାତୋ ଜାଙ୍ଗଲସ୍ତଦ୍ଵିଵର୍ଜ୍ଜିତଃ ।। ୨୮୦.

ଯେଉଁ ଦେଶରେ ବାୟୁ ଓ କଫ ଅଧିକ, ବହୁତ ଗଛ ଓ ପାଣି ଅଛି, ସେଉଁଠିକୁ ଆରାମ୍ଭ ଦେଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଏହା ନାହିଁ, ସେଉଁଠିକୁ ଶୁଷ୍କ ଦେଶ କୁହାଯାଏ।

କିଞ୍ଚିଦ୍ଵୃକ୍ଷୋଦକୋ ଦେଶସ୍ତଥା ସାଧାରଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ଜାଙ୍ଗଲଃ ପିତ୍ତବହୁଲୋ ମଧ୍ଯଃ ସାଧାରଣଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୮୦.

ଅଳ୍ପ ଗଛ ଓ ପାଣି ଥିବା ଦେଶକୁ ମିଶ୍ର ଦେଶ କୁହାଯାଏ; ଶୁଷ୍କ ଦେଶରେ ପିତ୍ତ ଅଧିକ ଥାଏ, ମିଶ୍ର ଦେଶକୁ ସମତୁଳିତ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ସୂକ୍ଷ୍ମଃ ଶୀତଶ୍ଚଲୋ ଵାଯୁଃ ପିତ୍ତମୁଷ୍ଣଂ କଟୁତ୍ରଯମ୍ । ସ୍ଥିରାମ୍ଲସ୍ନିଗ୍ଧମଧୁରଂ ବଲାଶଞ୍ଚ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ।। ୨୮୦.

ବାୟୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶୀତଳ ଓ ଚଞ୍ଚଳ; ପିତ୍ତ ଉଷ୍ଣ ଓ ତିକ୍ତ, କଫ ସ୍ଥିର, ଖଟା, ତେଲିଆ ଓ ମିଠା, ଏହା ବଳ ଦେଇଥାଏ।

ଵୃଦ୍ଧିଃ ସମାନୈରେତେଷାଂ ଵିପରୀତୈର୍ଵିପର୍ଯ୍ଯଯଃ । ରସାଃ ସ୍ଵାଦ୍ଵମ୍ଲଲଵଣାଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମଲା ଵାଯୁନାଶନାଃ ।। ୨୮୦.

ସମାନ ଗୁଣରୁ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ବିପରୀତ ଗୁଣରୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ମିଠା, ଖଟା ଓ ଲୁଣ ରସ କଫ ବଢ଼ାଏ ଓ ବାୟୁ କମାଏ।

କଟୁତିକ୍ତକଷାଯାଶ୍ଯ ଵାତଲାଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମନାଶନାଃ । କଟ୍‌ଵମ୍‌ଲଲଵଣା ଜ୍ଞେଯାସ୍ତଥା ପିତ୍ତଵିଵର୍ଦ୍ଧନାଃ ।। ୨୮୦.

ତିକ୍ତ, କଟୁ ଓ କଷାୟ ରସ ବାୟୁକୁ ବଢ଼ାଏ ଓ କଫ କମାଏ; କଟୁ, ଖଟା ଓ ଲୁଣ ରସ ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ।

ତିକ୍ତସ୍ଵାଦୁକଷାଯାଶ୍ଚ ତଥା ପିତ୍ତଵିନାଶନାଃ । ରସସ୍ଯୈତଦ୍‌ଗୁଣଂ ନାସ୍ତି ଵିପାକସ୍ଯୈତଦିଷ୍ଯତେ ।। ୨୮୦.

ତିକ୍ତ, ମିଠା ଓ କଷାୟ ରସ ପିତ୍ତ କମାଏ; ଏହି ଗୁଣ ରସରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ପରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଵୀର୍ଯ୍ଯୋଷ୍ଣାଃ କଫଵାତଘ୍ନାଃ ଶୀତାଃ ପିତ୍ତଵିନାଶନାଃ । ପ୍ରଭାଵତସ୍ତଥା କର୍ମ୍ମ ତେ କୁର୍ଵନ୍ତି ଚ ସୁଶ୍ରୁତ ।। ୨୮୦.

ଉଷ୍ଣ ଶକ୍ତି ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ କଫ ଓ ବାୟୁକୁ କମାଏ; ଶୀତଳ ଶକ୍ତି ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ପିତ୍ତ କମାଏ; ଏମିତି ଏହାର ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବ ପଡ଼େ।

ଶିଶିରେ ଚ ଵସନ୍ତେ ଚ ନିଦାଘେ ଚ ତଥା କ୍ରମାତ୍ । ଚଯପ୍ରକୋପପ୍ରଶମାଃ କଫସ୍ଯ ତୁ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୨୮୦.

ଶୀତ, ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ କ୍ରମକ୍ରମେ କଫର ସଞ୍ଚୟ, ବିକାର ଓ ଶାନ୍ତି ଘଟେ।

ନିଦାଘଵର୍ଷାରାତ୍ରୌ ଚ ତଥା ଶରଦି ସୁଶ୍ରୁତ । ଚଯପ୍ରକୋପପ୍ରଶମାଃ ପଵନସ୍ଯ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୨୮୦.

ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ରାତି ଓ ଶରତ୍କାଳରେ ବାୟୁର ସଞ୍ଚୟ, ବିକାର ଓ ଶାନ୍ତି ଘଟେ।

ମେଘକାଲେ ଚ ଶରଦି ହେମନ୍ତେ ଚ ଯଥାକ୍ରମାତ୍ । ଚଯପ୍ରକୋପପ୍ରଶମାସ୍ତଥା ପିତ୍ତସ୍ଯ କୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୨୮୦.

ବର୍ଷା, ଶରତ୍ ଓ ହେମନ୍ତ ଋତୁରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପିତ୍ତର ସଞ୍ଚୟ, ବିକାର ଓ ଶାନ୍ତି ହୁଏ।

ଵର୍ଷାଦଯୋ ଵିସର୍ଗାସ୍ତୁ ହେମନ୍ତାଦ୍ଯାସ୍ତଥା ତ୍ରଯଃ । ଶିଶିରାଦ୍ଯାସ୍ତଥାଦାନଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମାନ୍ତା ଋତଵସ୍ତ୍ରଯଃ ।। ୨୮୦.

ବର୍ଷା ଆଦି ତିନି ଋତୁ ମୁକ୍ତି ସ୍ୱଭାବର, ହେମନ୍ତ ଆଦି ତିନି ମଧ୍ୟ ଏମିତି; ଶୀତ ଆଦି ତିନି ଋତୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଷଣ ସ୍ୱଭାବର।

ସୌମ୍ଯୋ ଵିସର୍ଗସ୍ତ୍ଵାଦାନମାଗ୍ନେଯଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ । ଵର୍ଷାଦୀସ୍ତ୍ରୀନୃତୂନ୍ ସୋମଶ୍ଚରନ୍ ପର୍ଯ୍ଯାଯଶୋ ରସାନ୍ ।। ୨୮୦.

ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରଭାବ ମୁକ୍ତିକାରୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଶୋଷଣକାରୀ; ବର୍ଷା ଆଦି ତିନି ଋତୁରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ପରେ ଏକ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

ଜନଯତ୍ଯମ୍ଲଲଵଣମଧୁରାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଶିଶିରାଦୀନୃତୂନର୍କଶ୍ଚରନ୍ ପର୍ଯ୍ଯାଯଶୋ ରସାନ୍ ।। ୨୮୦.

ସେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଖଟା, ଲୁଣ ଓ ମିଠା ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଶୀତ ଆଦି ଋତୁରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ପରେ ଏକ ରସ ଦେଇଥାଏ।

ଵିଵର୍ଦ୍ଧଯେତ୍ତଥା ତିକ୍ତକଷାଯକଟୁକାନ୍ କ୍ରମାତ୍ । ଯଥା ରଜନ୍ଯୋ ଵର୍ଦ୍ଧନ୍ତେ ବଲମେକଂ ହି ଵର୍ଦ୍ଧତେ ।। ୨୮୦.

ତିକ୍ତ, କଷାୟ ଓ କଟୁ ରସକୁ ଦେହରେ କ୍ରମେ ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଦେହର ରସଗୁଡ଼ିକ ବଢ଼େ; କାରଣ, ଏକ ଶକ୍ତି ମାତ୍ର ବଢ଼େ।

କ୍ରମଶୋଽଥ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ହୀଯମାନାସୁ ହୀଯତେ । ରାତ୍ରିଭୁକ୍ତଦିନାନାଞ୍ଚ ଵଯସଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୮୦.

ଏହିପରି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦେହରେ ରସଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ କମିଲେ, ରାତି, ଦିନ ଓ ବୟସ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ କମିଯାଏ।

ଆଦିମଧ୍ଯାଵସାନେଷୁ କଫପିତ୍ତସମୀରଣାଃ । ପ୍ରକୋପଂ ଯାନ୍ତି କୋପାଦୌ କାଲେ ତେଷାଞ୍ଚଯଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୮୦.

ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ କଫ, ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ବିକୃତିକୁ ପାଉଛନ୍ତି; ଏହାର ବୃଦ୍ଧି ସେମାନଙ୍କର ବିକୃତି ଆରମ୍ଭରେ ହୁଏ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ପ୍ରକୋପୋତ୍ତରକେ କାଲେ ରାମସ୍ତେଷାଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ । ଅତିଭୋଜନତୋ ଵିପ୍ର ତଥା ଚାଭୋଜନେନ ଚ ।। ୨୮୦.

ବିକୃତି ପରେ ଯେ ସମୟ ଆସେ, ତାହାକୁ ଶାନ୍ତିବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିଥିରେ ଅତି ଖାଇବା କିମ୍ବା ଖାଇନଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ।

ରୋଗା ହି ସର୍ଵେ ଜାଯନ୍ତେ ଵେଗୋଦୀରଣଧାରଣୈଃ । ଅନ୍ନେନ କୁକ୍ଷେର୍ଦ୍ଵାଵଂଶାଵେକଂ ପାନେନ ପୂରଯେତ୍ ।। ୨୮୦.

ସମସ୍ତ ରୋଗ ଅପେକ୍ଷା କିମ୍ବା ବଳପୂର୍ବକ ରୋଧ କରିବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଝାଟର ଦୁଇ ଅଂଶ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଏକ ଅଂଶ ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଆଶ୍ରଯଂ ପଵନାଦୀନାଂ ତଥୈକମଵଶେଷଯେତ୍ । ଵ୍ଯାଧେର୍ନ୍ନିଦାନସ୍ଯ ତଥା ଵିପରୀତମଥୌଷଧମ୍ ।। ୨୮୦.

ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ରସ ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ଖାଲି ରଖିବା ଉଚିତ; ରୋଗର କାରଣ ଯେପରି, ତାହାର ଔଷଧ ସେଥିରେ ବିପରୀତ ହେବା ଉଚିତ।

କର୍ତଵ୍ଯମେତଦେଵାତ୍ର ମଯା ସାରଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ । ନାଭେରୁଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚୈଵ ଗୁଦଶ୍ରୋଣ୍ଯୋସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୮୦.

ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ମୁଁ ମୂଳ କଥା କହିଛି; ନାଭିର ଉପରେ-ତଳେ, ଗୁଦ ଓ ଶ୍ରୋଣିରେ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ।

ବଲାଶପିତ୍ତଵାତାନାଂ ଦେହେ ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ । ତଥାପି ସର୍ଵଗାଶ୍ଚୈତେ ଦେହେ ଵାଯୁର୍ଵିଶେଷତଃ ।। ୨୮୦.

ଦେହରେ ବଳ, ରକ୍ତ, ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁର ସ୍ଥାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ତଥାପି, ଏହାମାନେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ବାୟୁ।

ଦେହସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ହୃଦଯଂ ସ୍ଥାନଂ ତନ୍ମନସଃ ସ୍ମୃତମ୍ । କୃଶୋଽଲ୍ପକେଶଶ୍ଚପଲୋ ବହୁଵାଗ୍ଵିଷମାନଲଃ ।। ୨୮୦.

ଦେହର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ହୃଦୟକୁ ମନର ସ୍ଥାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଯିଏ ଦୁବଳ, ଅଳ୍ପ କେଶ, ଚଞ୍ଚଳ, ବେଶି କଥା କହୁଥିବା ଓ ଅନିୟମିତ ଜଠରାଗ୍ନି ଥାଏ।

ଵ୍ଯୋମଗଶ୍ଚ ତଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ଵାତପ୍ରକୃତିରୁଚ୍ଯତେ । ଅକାଲପଲିତଃ କ୍ରୋଧୀ ପ୍ରସ୍ଵେଦୀ ମଧୁରପ୍ରିଯଃ ।। ୨୮୦.

ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ବାୟୁମୟ, ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆକାଶରେ ଚଳାଯାଏ; ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ପକା କେଶ, କ୍ରୋଧୀ, ବେଶି ଘମେଇଥିବା ଓ ମିଠା ଜିନିଷ ପସନ୍ଦ କରେ।

ସ୍ଵପ୍ନେ ଚ ଦୀପ୍ତିମତ୍ପ୍ରେକ୍ଷୀ ପିତ୍ତପ୍ରକୃତିକୋ ନରଃ । ତାମସା ରାଜସାଶ୍ଚୈଵ ସାତ୍ଵିକାଶ୍ଚ ତତା ସ୍ମୃତା ।। ୨୮୦.

ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯିଏ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବସ୍ତୁ ଦେଖେ, ସେ ପିତ୍ତ ସ୍ୱଭାବର; ତାମସିକ, ରାଜସିକ ଓ ସାତ୍ୱିକ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ମନାଯାଏ।

ଶୁଦ୍ଧାମ୍ବୁଦର୍ଶୀ ସ୍ଵପ୍ନେ ଚ କଫପ୍ରକୃତିକୋ ନରଃ । ତାମସା ରାଜସାଶ୍ଚୈଵ ସାତ୍ଵିକାଶ୍ଚ ତଥା ସ୍ମୃତାଃ ।। ୨୮୦.୩୯ ମନୁଷ୍ଯା ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଵାତପିତ୍ତକଫାତ୍ମକାଃ । ରକ୍ତପିତ୍ତଂ ଵ୍ଯଵାଯାଚ୍ଚ ଗୁରୁକର୍ମ୍ମପ୍ରଵର୍ତ୍ତନୈଃ ।। ୨୮୦.

ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯିଏ ପରିସ୍କାର ମେଘ ଦେଖେ, ସେ କଫ ସ୍ୱଭାବର; ତାମସିକ, ରାଜସିକ ଓ ସାତ୍ୱିକ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ମନାଯାଏ।