ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ ଶାରୀରମାନସାଗନ୍ତୁସହଜା ଵ୍ଯାଧଯୋ ମତାଃ । ଶାରୀରା ଜ୍ଵରକୁଷ୍ଠାଦ୍ଯାଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ଯା ମାନସା ମତାଃ ।। ୨୮୦.

ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ: ଶରୀର, ମନ, ବାହ୍ୟ ଓ ଜନ୍ମଜାତ ଚାରି ପ୍ରକାର ରୋଗ ଅଛି। ଜ୍ୱର, କୁଷ୍ଠ ଭଳି ଯେଉଁମାନେ ଶରୀରର, କ୍ରୋଧ ଆଦି ଯେଉଁମାନେ ମନର ରୋଗ।

ଆଗନ୍ତଵୋ ଵିଘାତୋତ୍ଥାଃ ସହଜାଃ କ୍ଷୁଜ୍ଜରାଦଯଃ । ଶାରୀରାଗନ୍ତୁନାଶାଯ ସୂର୍ଯ୍ଯଵାରେ ଘୃତଂ ଗୁଡ଼ମ୍ ।। ୨୮୦.

ବାହ୍ୟ ରୋଗ ଚୋଟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଜନ୍ମଜାତ ରୋଗ ମଧ୍ୟରେ ଭୋକ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଅଛି। ଶରୀର ଓ ବାହ୍ୟ ରୋଗ ନାଶ ପାଇଁ ରବିବାର ଦିନେ ଘିଅ ଓ ଗୁଡ଼ ଦେବା ଉଚିତ।

ଲଵଣଂ ସହିରଣ୍ଯଞ୍ଚ ଵିପ୍ରାଯାପୂପମର୍ପଯେତ୍ । ଚନ୍ଦ୍ରେ ଚାଭ୍ଯଙ୍ଗଦୋ ଵିପ୍ରେ ସର୍ଵରୋଗୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୮୦.

ଲୁଣ ଦିଆ ଆପୂପ ଓ ସୁନା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କର; ଚନ୍ଦ୍ରବାରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ କରାଇଲେ ସମସ୍ତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ତୈଲଂ ଶନୈଶ୍ଚରେ ଦଦ୍ଯାଦାଶ୍ଵିନେ ଗୋରସାନ୍ନଦଃ । ଘୃତେନ ପଯସା ଲିଙ୍ଗଂ ସଂସ୍ନାପ୍ଯ ସ୍ଯାଦ୍ରୁଗୁଜ୍ଝିତଃ ।। ୨୮୦.

ଶନିବାର ଦିନେ ତେଲ ଦିଅ; ଅଶ୍ୱିନୀ ଦିନେ ଗାଈର ଦୁଧ ଓ ଚାଉଳ ଦିଅ। ଘିଅ ଓ ଦୁଧରେ ଦେବତାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ ରୋଗ ହଟିଯାଏ।

ଗାଯତ୍ର୍ଯା ହାଵଯେଦ୍ଵହ୍ନୌ ଦୂର୍ଵାନ୍ତ୍ରିମଧୁରାପ୍ଲୁତାମ୍ । ଯସ୍ମିନ୍ ଭେ ଵ୍ଯାଧିମାପ୍ନୋତି ତସ୍ମିନ୍ ସ୍ନାନଂ ବଲିଃ ଶୁଭେ ।। ୨୮୦.

ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ତିନି ପ୍ରକାର ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଭିଜାଇ ଦୁର୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କର; ଯେଉଁଠାରେ ରୋଗ ହୋଇଛି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ବଳି ଦିଅ।

ମାନସାନାଂ ରୁଜାଦୀନାଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ହରଂ ଭଵେତ୍ । ଵାତପିତ୍ତକଫା ଦୋଷା ଧାତଵଶ୍ଚ ତଥା ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୨୮୦.

ମନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ରୋଗ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଉପଚାର ହୁଏ; ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଦୋଷ ଓ ଧାତୁ ବିଷୟରେ ଏବେ ଶୁଣ।

ଭୁକ୍ତଂ ପକ୍କାଶଯାଦନ୍ନଂ ଦ୍ଵିଧା ଯାତି ଚ ସୁଶ୍ରୁତ । ଅଂଶେନୈକେନ କିଟ୍ଟତ୍ଵଂ ରସତାଞ୍ଚାପରେଣ ଚ ।। ୨୮୦.

ଖାଇଥିବା ଓ ପାଚିଥିବା ଖାଦ୍ୟ, ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ଦୁଇ ଭାଗକୁ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ; ଏକ ଭାଗ ଅପଚୟ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଭାଗ ରସ ହୁଏ।

କିଟ୍ଟଭାଗୋ ମଲସ୍ତତ୍ର ଵିଣ୍ମୂତ୍ରସ୍ଵେଦଦୂଷିକାଃ । ନାସାମଲହ୍କର୍ଣମଲଂ ତଥା ଦେହମଲଞ୍ଚ ଯତ୍ ।। ୨୮୦.

ଅପଚୟ ଭାଗରୁ ମଳ ହୁଏ—ବିଷ୍ଟା, ପିଶାବ, ଘମ, ନାକ, କାନ ଓ ଶରୀରର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଳ।

ରସଭାଗାଦ୍ରସସ୍ତତ୍ର ସମାଚ୍ଛୋଣିତତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ମାଂସଂ ରକ୍ତାତ୍ତତୋ ମେଦୋ ମେଦସୋଽସ୍ଥ୍ନଶ୍ଚ ସମ୍ଭଵଃ ।। ୨୮୦.

ରସ ଭାଗରୁ ପ୍ରଥମେ ରସ, ତାହାରୁ ରକ୍ତ, ରକ୍ତରୁ ମାଂସ, ମାଂସରୁ ଚର୍ବି, ଚର୍ବିରୁ ହାଡ଼ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଅସ୍ଥନୋ ମଜ୍ଜା ତତଃ ଶୁକ୍ରଂ ଶୁକ୍ରାଦ୍ରାଗସ୍ତଥୌଜସଃ । ଦେଶମାର୍ତ୍ତି ବଲଂଶକ୍ତିଂ କାଲଂ ପ୍ରକୃତିମେଵ ଚ ।। ୨୮୦.

ହାଡ଼ରୁ ମଜ୍ଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମଜ୍ଜାରୁ ଶୁକ୍ର, ଶୁକ୍ରରୁ ରତି, ରତିରୁ ଶକ୍ତି ଆସେ; ଏଭଳି ଦେଶ, ଆକୃତି, ବଳ, ଶକ୍ତି, ସମୟ ଓ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଚିକିତ୍ସିତଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍‌ଭେଷଜସ୍ଯ ତଥା ବଲମ୍ । ତିଥିଂ ରିକ୍ତାନ୍ତ୍ଯଜେଦ୍ ଭୌମଂ ମନ୍ଦ୍ଭନ୍ଦାରୁଣୋଗ୍ରକମ୍ ।। ୨୮୦.

ଯଥାଯଥା ବୁଝି, ଔଷଧ ଦେବା ଉଚିତ, ଔଷଧର ଶକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଦରକାର। ରିକ୍ତ ତିଥି, ମଙ୍ଗଳବାର ଓ ମୂଳ, ଭରଣୀ, କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ର ରେ ଔଷଧ ଦେବାକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ।

ହରିଗୋଦ୍ଵିଜଚନ୍ଦ୍ରାର୍କ୍କସୁରାଦୀନ୍ ପ୍ରତିପୂଜ୍ଯ ଚ । ଶ୍ରୃଣୁ ମନ୍ତ୍ରମିମଂ ଵିଦ୍ଵନ୍ ଭେଷଜାରମ୍ଭମାଚରେତ୍ ।। ୨୮୦.

ହରି, ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତାପରେ ଔଷଧ ଦେବା ଆରମ୍ଭ କର।

ବ୍ରହ୍ମଦକ୍ଷାଶ୍ଵିରୁଦ୍ରେନ୍ଦ୍ରଭୂଚନ୍ଦ୍ରାର୍କ୍କାଽନିଲାନଲାଃ । ଋଷଯଶ୍ଚୌଷଧିଗ୍ରାମା ଭୂତସକଙ୍ଘାଶ୍ଚ ପାନ୍ତୁ ତେ ।। ୨୮୦.

ବ୍ରହ୍ମା, ଦକ୍ଷ, ଆଶ୍ୱିନୀ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଭୂମି, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଋଷିମାନେ, ଔଷଧି ଗଛମାନେ, ଭୂତ ଓ ରକ୍ଷକମାନେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।

ରସାଯନମିଵର୍ଷୀଣାଂ ଦେଵାନାମମୃତଂ ଯଥା । ସୁଧେଵୋତ୍ତମନାଗାନାଂ ଭୈଷଜ୍ଯମିଦମସ୍ତୁ ତେ ।। ୨୮୦.

ଯେପରି ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ରସାୟନ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ, ଉତ୍ତମ ନାଗମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ, ସେପରି ଏହି ଔଷଧ ତୁମ ପାଇଁ ହେଉ।

ବାତଶ୍ଲେଷ୍ମାତକୋ ଦେଶୋ ଵହୁଵୃକ୍ଷୋ ଵହୂଦକଃ । ଅନୂପଇତିଵିଖ୍ଯାତୋ ଜାଙ୍ଗଲସ୍ତଦ୍ଵିଵର୍ଜ୍ଜିତଃ ।। ୨୮୦.

ଯେଉଁ ଦେଶରେ ବାୟୁ ଓ କଫ ଅଧିକ, ବହୁତ ଗଛ ଓ ପାଣି ଅଛି, ସେଉଁଠିକୁ ଆରାମ୍ଭ ଦେଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଏହା ନାହିଁ, ସେଉଁଠିକୁ ଶୁଷ୍କ ଦେଶ କୁହାଯାଏ।

କିଞ୍ଚିଦ୍ଵୃକ୍ଷୋଦକୋ ଦେଶସ୍ତଥା ସାଧାରଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ଜାଙ୍ଗଲଃ ପିତ୍ତବହୁଲୋ ମଧ୍ଯଃ ସାଧାରଣଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୮୦.

ଅଳ୍ପ ଗଛ ଓ ପାଣି ଥିବା ଦେଶକୁ ମିଶ୍ର ଦେଶ କୁହାଯାଏ; ଶୁଷ୍କ ଦେଶରେ ପିତ୍ତ ଅଧିକ ଥାଏ, ମିଶ୍ର ଦେଶକୁ ସମତୁଳିତ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

ସୂକ୍ଷ୍ମଃ ଶୀତଶ୍ଚଲୋ ଵାଯୁଃ ପିତ୍ତମୁଷ୍ଣଂ କଟୁତ୍ରଯମ୍ । ସ୍ଥିରାମ୍ଲସ୍ନିଗ୍ଧମଧୁରଂ ବଲାଶଞ୍ଚ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ।। ୨୮୦.

ବାୟୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶୀତଳ ଓ ଚଞ୍ଚଳ; ପିତ୍ତ ଉଷ୍ଣ ଓ ତିକ୍ତ, କଫ ସ୍ଥିର, ଖଟା, ତେଲିଆ ଓ ମିଠା, ଏହା ବଳ ଦେଇଥାଏ।

ଵୃଦ୍ଧିଃ ସମାନୈରେତେଷାଂ ଵିପରୀତୈର୍ଵିପର୍ଯ୍ଯଯଃ । ରସାଃ ସ୍ଵାଦ୍ଵମ୍ଲଲଵଣାଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମଲା ଵାଯୁନାଶନାଃ ।। ୨୮୦.

ସମାନ ଗୁଣରୁ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ବିପରୀତ ଗୁଣରୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ମିଠା, ଖଟା ଓ ଲୁଣ ରସ କଫ ବଢ଼ାଏ ଓ ବାୟୁ କମାଏ।

କଟୁତିକ୍ତକଷାଯାଶ୍ଯ ଵାତଲାଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମନାଶନାଃ । କଟ୍‌ଵମ୍‌ଲଲଵଣା ଜ୍ଞେଯାସ୍ତଥା ପିତ୍ତଵିଵର୍ଦ୍ଧନାଃ ।। ୨୮୦.

ତିକ୍ତ, କଟୁ ଓ କଷାୟ ରସ ବାୟୁକୁ ବଢ଼ାଏ ଓ କଫ କମାଏ; କଟୁ, ଖଟା ଓ ଲୁଣ ରସ ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏ।

ତିକ୍ତସ୍ଵାଦୁକଷାଯାଶ୍ଚ ତଥା ପିତ୍ତଵିନାଶନାଃ । ରସସ୍ଯୈତଦ୍‌ଗୁଣଂ ନାସ୍ତି ଵିପାକସ୍ଯୈତଦିଷ୍ଯତେ ।। ୨୮୦.

ତିକ୍ତ, ମିଠା ଓ କଷାୟ ରସ ପିତ୍ତ କମାଏ; ଏହି ଗୁଣ ରସରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ପରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଵୀର୍ଯ୍ଯୋଷ୍ଣାଃ କଫଵାତଘ୍ନାଃ ଶୀତାଃ ପିତ୍ତଵିନାଶନାଃ । ପ୍ରଭାଵତସ୍ତଥା କର୍ମ୍ମ ତେ କୁର୍ଵନ୍ତି ଚ ସୁଶ୍ରୁତ ।। ୨୮୦.

ଉଷ୍ଣ ଶକ୍ତି ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ କଫ ଓ ବାୟୁକୁ କମାଏ; ଶୀତଳ ଶକ୍ତି ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ପିତ୍ତ କମାଏ; ଏମିତି ଏହାର ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବ ପଡ଼େ।

ଶିଶିରେ ଚ ଵସନ୍ତେ ଚ ନିଦାଘେ ଚ ତଥା କ୍ରମାତ୍ । ଚଯପ୍ରକୋପପ୍ରଶମାଃ କଫସ୍ଯ ତୁ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୨୮୦.

ଶୀତ, ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ କ୍ରମକ୍ରମେ କଫର ସଞ୍ଚୟ, ବିକାର ଓ ଶାନ୍ତି ଘଟେ।

ନିଦାଘଵର୍ଷାରାତ୍ରୌ ଚ ତଥା ଶରଦି ସୁଶ୍ରୁତ । ଚଯପ୍ରକୋପପ୍ରଶମାଃ ପଵନସ୍ଯ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୨୮୦.

ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ବର୍ଷା, ରାତି ଓ ଶରତ୍କାଳରେ ବାୟୁର ସଞ୍ଚୟ, ବିକାର ଓ ଶାନ୍ତି ଘଟେ।

ମେଘକାଲେ ଚ ଶରଦି ହେମନ୍ତେ ଚ ଯଥାକ୍ରମାତ୍ । ଚଯପ୍ରକୋପପ୍ରଶମାସ୍ତଥା ପିତ୍ତସ୍ଯ କୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୨୮୦.

ବର୍ଷା, ଶରତ୍ ଓ ହେମନ୍ତ ଋତୁରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପିତ୍ତର ସଞ୍ଚୟ, ବିକାର ଓ ଶାନ୍ତି ହୁଏ।

ଵର୍ଷାଦଯୋ ଵିସର୍ଗାସ୍ତୁ ହେମନ୍ତାଦ୍ଯାସ୍ତଥା ତ୍ରଯଃ । ଶିଶିରାଦ୍ଯାସ୍ତଥାଦାନଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମାନ୍ତା ଋତଵସ୍ତ୍ରଯଃ ।। ୨୮୦.

ବର୍ଷା ଆଦି ତିନି ଋତୁ ମୁକ୍ତି ସ୍ୱଭାବର, ହେମନ୍ତ ଆଦି ତିନି ମଧ୍ୟ ଏମିତି; ଶୀତ ଆଦି ତିନି ଋତୁ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୋଷଣ ସ୍ୱଭାବର।

ସୌମ୍ଯୋ ଵିସର୍ଗସ୍ତ୍ଵାଦାନମାଗ୍ନେଯଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ । ଵର୍ଷାଦୀସ୍ତ୍ରୀନୃତୂନ୍ ସୋମଶ୍ଚରନ୍ ପର୍ଯ୍ଯାଯଶୋ ରସାନ୍ ।। ୨୮୦.

ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରଭାବ ମୁକ୍ତିକାରୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଶୋଷଣକାରୀ; ବର୍ଷା ଆଦି ତିନି ଋତୁରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ପରେ ଏକ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

ଜନଯତ୍ଯମ୍ଲଲଵଣମଧୁରାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଶିଶିରାଦୀନୃତୂନର୍କଶ୍ଚରନ୍ ପର୍ଯ୍ଯାଯଶୋ ରସାନ୍ ।। ୨୮୦.

ସେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଖଟା, ଲୁଣ ଓ ମିଠା ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଶୀତ ଆଦି ଋତୁରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ପରେ ଏକ ରସ ଦେଇଥାଏ।

ଵିଵର୍ଦ୍ଧଯେତ୍ତଥା ତିକ୍ତକଷାଯକଟୁକାନ୍ କ୍ରମାତ୍ । ଯଥା ରଜନ୍ଯୋ ଵର୍ଦ୍ଧନ୍ତେ ବଲମେକଂ ହି ଵର୍ଦ୍ଧତେ ।। ୨୮୦.

ତିକ୍ତ, କଷାୟ ଓ କଟୁ ରସକୁ ଦେହରେ କ୍ରମେ ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଦେହର ରସଗୁଡ଼ିକ ବଢ଼େ; କାରଣ, ଏକ ଶକ୍ତି ମାତ୍ର ବଢ଼େ।

କ୍ରମଶୋଽଥ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ହୀଯମାନାସୁ ହୀଯତେ । ରାତ୍ରିଭୁକ୍ତଦିନାନାଞ୍ଚ ଵଯସଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୮୦.

ଏହିପରି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦେହରେ ରସଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ କମିଲେ, ରାତି, ଦିନ ଓ ବୟସ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ କମିଯାଏ।