ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଗିରିମୃଚ୍ଚନ୍ଦନଂ ଲାକ୍ଷା ମାଲତୀ କଲିକା ତଥା । ସଂଯୋଜ୍ଯା ଯା କୃତା ଵର୍ତ୍ତିଃ କ୍ଷତଶୁକ୍ରହରୀ ତୁ ସା ।। ୨୭୯.

ପାହାଡ଼ ମାଟି, ଚନ୍ଦନ, ଲାଖ ଓ ମଲତୀ ମୁଞ୍ଚି ଏମାନେ ମିଶାଇ ଯେ ଲେପ ତିଆରି କରାଯାଏ, ଏହା ଶୁକ୍ର ଜନିତ ଆଘାତ ହଟାଇଥାଏ।

ଵ୍ଯୋଷଂ ତ୍ରିଫଲଯା ଯୁକ୍ତଂ ତୁଚ୍ଛକଞ୍ଚ ତଥା ଜଲମ୍ । ସର୍ଵାକ୍ଷିରୋଗଶମନଂ ତଥା ଚୈଵ ରସାଞ୍ଜନମ୍ ।। ୨୭୯.

ଭ୍ୟୋଷ ଏବଂ ତ୍ରିଫଳା ମିଶାଇ, ତୁଚ୍ଛକ ଓ ପାଣି ସହିତ ଦେଲେ ସମସ୍ତ ଆଖି ରୋଗ ଠିକ୍ ହୁଏ। ରସାଞ୍ଜନ ମଧ୍ୟ ଏହିପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।

ଆଜ୍ଯଭୃଷ୍ଟଂ ଶିଲାପିଷ୍ଟଂ ଲୋଧ୍ରକାଞ୍ଜୀକସୈନ୍ଧଵୈଃ । ଆଶ୍ଚ୍ଯୋତନାଵିନାଶାଯ ସର୍ଵନେତ୍ରାମଯେ ହିତମ୍ ।। ୨୭୯.

ଘିଅ କୁ ଶିଳାରେ ଚକି ଲୋଧ୍ର, ତକିଆ ପାଣି ଓ ସେନ୍ଧା ଲୁଣ ସହିତ ମିଶାଇ ଆଖି ଧୋଇବା ଓ ସମସ୍ତ ଆଖି ରୋଗ ଠିକ୍ କରିବାରେ ଉପକୃତ।

ଗିରିମୃଚ୍ଚନ୍ଦନୈର୍ଲେପୋ ଵରିର୍ନେତ୍ରସ୍ଯ ଶସ୍ଯତେ । ନେତ୍ରାମଯଵିଘାତାର୍ଥଂ ତ୍ରିଫଲାଂ ଶୀଲଯେତ୍ ସଦା ।। ୨୭୯.

ପାହାଡ଼ ମାଟି ଓ ଚନ୍ଦନର ଲେପ ଆଖି ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ। ଆଖି ରୋଗ ରୋକିବାକୁ ତ୍ରିଫଳା ସବୁବେଳେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ରାତ୍ରୌ ତୁ ମଧୁସର୍ପିଭ୍ଯାଂ ଦୀର୍ଘମାଯୁର୍ଜ୍ଜିଜୀଵିଷୁଃ । ଶତାଵରୀରସେ ସିଦ୍ଧୌ ଵୃଷ୍ଯୌ କ୍ଷୀରଘୃତୌ ସ୍ମୃତୌ ।। ୨୭୯.

ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ରାତିରେ ମଧୁ ଓ ଘିଅ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ। ଶତାବରୀ ରସ ଦୁଧ ଓ ଘିଅ ସହିତ ପକାଇଲେ ଶକ୍ତିବର୍ଦ୍ଧକ ହୁଏ।

କଲମ୍ବିକାନି ମାଷାଶ୍ଚ ଵୃଷ୍ଯୌ କ୍ଷୀରଘୃତୌ ତଥା । ଆଯୁଷ୍ଯା ତ୍ରିଫଲା ଜ୍ଞେଯା ପୂର୍ଵଵନ୍ମଧୁକାନ୍ଵିତା ।। ୨୭୯.

କଳମ୍ବିକା ଓ ବଡ଼ ମାଟର ଦାଳ ଦୁଧ ଓ ଘିଅ ସହିତ ଶକ୍ତିବର୍ଦ୍ଧକ। ତ୍ରିଫଳା ମଧୁକ ସହିତ ମିଶାଇଲେ ଆୟୁ ବଢ଼ାଏ, ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଛି।

ମଧୁକାଦିରସୋପେତା ବଲୀପଲିତନାଶିନୀ । ଵଚାସିଦ୍ଧଘୃତଂ ଵିପ୍ରଂ ଭୂତଦୋଷଵିନାଶନମ୍ ।। ୨୭୯.

ମଧୁକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରସ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ପକା କେଶ ହଟାଏ। ବଚା ଦ୍ୱାରା ପକାଯାଇଥିବା ଘିଅ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭୂତ ଦୋଷ ନାଶ କରେ।

କଵ୍ଯଂ ବୁଦ୍ଧିପ୍ରଦଞ୍ଚୈଵ ତଥା ସର୍ଵାର୍ଥସାଧନମ୍ । ଵଲାକଲ୍କକଷାଯେଣ ସିଦ୍ଧମଭ୍ଯଞ୍ଜନେ ହିତମ୍ ।। ୨୭୯.

କବିତା ବୁଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାମ ସାଧନ କରେ। ବଳା ଓ କଳ୍କ କଢ଼ା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ମଲମ ମସାଜ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।

ରାସ୍ନାସହଚରୈର୍ଵାପି ତୈଲଂ ଵାତଵିକାରିଣାମ୍ । ଅନଭିଷ୍ଯନ୍ଦି ଯଚ୍ଚାନ୍ନଂ ତଦ୍‌ଵ୍ରଣେଷୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ।। ୨୭୯.

ରସ୍ନା ଓ ସହଚର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ତେଲ ବାୟୁ ଜନିତ ରୋଗ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ। ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଶରୀରରେ ଅଟକାଏ ନାହିଁ, ସେହିଁଠି ଗାଁଠି ପାଇଁ ଉତ୍ତମ।

ଶକ୍ତୁପିଣ୍ଡୀ ତଥୈଵାମ୍ଲା ପାଚନାଯ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ପକ୍କସ୍ଯ ଚ ତଥା ଭେଦେ ନିମ୍ବଚୂର୍ଣଞ୍ଚ ରୋପଣେ ।। ୨୭୯.

ଶକ୍ତୁ ପିଠା ଓ ଟେଁଟୁଳିଆ ଖାଦ୍ୟ ପଚନ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ। ପାକା ଘାଉ ଓ ତାହାର ଭଲ ହେବା ପାଇଁ ନିମ ଗୁଣ୍ଡ ଲାଗେ।

ତଥା ଶୂଚ୍ଯୁପଚାରଶ୍ଚ ବଲିକର୍ମ ଵିଶେଷତଃ । ସୂତିକା ଚ ତଥା ରକ୍ଷା ପ୍ରାଣିନାନ୍ତୁ ସଦା ହିତା ।। ୨୭୯.

ଏଭଳି ଶୁଚିତା ରଖିବା ଓ ବିଶେଷ ବଳି କାର୍ଯ୍ୟ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ପ୍ରସବ କାଳରେ ନାରୀମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବା ସବୁ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଉପକୃତ।

ଭକ୍ଷଣଂ ନିମ୍ବପତ୍ରାଣାଂ ସର୍ପଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଭେଷଜମ୍ । ତାଲନିମ୍ବଦଲଙ୍କେଶ୍ଯଂ ଜୀର୍ଣନ୍ତୈଲଂ ଯଵା ଘୃତମ୍ ।। ୨୭୯.

ସର୍ପଦଂଶର ଦୂଷଣରେ ନିମ୍ବ ପତ୍ର ଖାଇବା ଉପକାରୀ ହୁଏ; ଏହା ସହିତ ତାଳ ଓ ନିମ୍ବ ପତ୍ର, ପୁରୁଣା ତେଲ, ଯବ ଓ ଘିଅ ମିଶାଇ ଲଗାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଲାଭ ମିଳେ।

ଧୂପୋ ଵୃଶ୍ଚିକଦଷ୍ଟସ୍ଯ ଶିଖିପତ୍ରଘୃତେନ ଵା । ଅର୍କକ୍ଷୀରେଣ ସଂପିଷ୍ଟଂ ଲୋପା ଵୀଜଂ ପଲାଶଜଂ ।। ୨୭୯.

ବିଛି ଡ଼ସିଲେ, ମୟୂର ପଖା ଓ ଘିଅ ଦ୍ୱାରା ଧୂପ କରିବା, କିମ୍ବା ଅର୍କ ଗଛର ଦୁଧ ସହିତ ପଦ୍ମ ଓ ପଳାଶ ବୀଜ ଚକି ଲଗାଇଲେ ଉପକାର ମିଳେ।

ଵୃଶ୍ଚିକାର୍ତ୍ତସ୍ଯ କୃଷ୍ଣା ଵା ଶିଵା ଚ ଫଲସଂଯୁତା । ଅର୍କକ୍ଷୀରଂ ଲିତଂ ତୈଲ ପଲଲଞ୍ଚ ଗୁଡ଼ଂ ସମମ୍ ।। ୨୭୯.

ବିଛି ଦଂଶରେ କଳା କୁଅଁଚା କିମ୍ବା ଶିବା ଗଛର ଫଳ ସହିତ, ଅର୍କ ଦୁଧ, ତେଲ, ମାଟି ଓ ଗୁଡ଼ ସମାନ ମାପରେ ମିଶାଇ ଦେଲେ ଲାଭ ହୁଏ।

ପାନାଜ୍ଜଯତି ଦୁର୍ବାରଂ ଶ୍ଵଵିଷଂ ଶୀଘ୍ରମେଵ ତୁ । ପୀତ୍ଵା ମୂଲଂ ତ୍ରିଵୃତ୍ତୁଲ୍ଯଂ ତଣ୍ଡୁଲୀଯସ୍ଯ ସର୍ପିଷା ।। ୨୭୯.

କୁକୁର ଦଂଶର ଭୟଙ୍କର ବିଷ ତୁରନ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଯଦି ତଣ୍ଡୁଳିଆ ଗଛର ମୂଳ, ତ୍ରିବୃତ୍ ସମାନ ମାପରେ ଘିଅ ସହିତ ପିଇଯାଏ।

ସର୍ପକୀଟଵିଷାଣ୍ଯାଶୁ ଜଯତ୍ଯତିବଲାନ୍ଯପି । ଚନ୍ଦନଂ ପଦ୍ମକଙ୍କୁଷ୍ଠଂ ତଲାମ୍ବୂଶୀରପାଟଲାଃ ।। ୨୭୯.

ସର୍ପ ଓ କୀଟ ବିଷ ଯେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉ, ଚନ୍ଦନ, ପଦ୍ମକ, କୁଷ୍ଠ, ତାଳ, ଉଶୀର ଓ ପାଟଳା ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ନିବାରଣ ହୁଏ।

ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ଶାରିଵା ସେଲୁର୍ଲୂତାଵିଷହରୋ ଗଦଃ । ଶିରୋଵିରେଚନଂ ଶସ୍ତଂ ଗୁଡ଼ନାଗରକଂ ଦ୍ଵିଜ ।। ୨୭୯.

ନିର୍ଗୁଣ୍ଡି, ଶାରିବା, ସେଲୁ ଓ ଲୁଟା ଦ୍ୱାରା ବିଷ ହଟେ; ମୁଣ୍ଡ ଶୁଧି ପାଇଁ ଗୁଡ଼ ଓ ନାଗର ଉତ୍ତମ।

ସ୍ନେହପାନେ ତଥା ଵସ୍ତୌ ତୈଲଂ ଘୃତମନୁତ୍ତମମ୍ । ସ୍ଵେଦନୀଯଃ ପରୋ ଵହ୍ନିଃ ଶୀତାମ୍ଭଃ ସ୍ତମ୍ଭନଂ ପରମ୍ ।। ୨୭୯.

ସ୍ନେହପାନ ଓ ବସ୍ତି ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ତେଲ ଓ ଘିଅ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶ୍ୱେଦନ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଦେବା ଭଲ, ଏବଂ ଠଣ୍ଡା ପାଣି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶିତଳକର।

ତ୍ରିଵୃଦ୍ଧି ରେଚନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଵମନେ ମଦନଂ ତଥା । ଵସ୍ତିର୍ଵିରେକୋ ଵମନଂ ତୈଲଂ ସର୍ପିସ୍ତଥା ମଧୁ ।। ୨୭୯.

ବିରେଚନ ପାଇଁ ତ୍ରିବୃତ୍ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଭାମନ ପାଇଁ ମଦନ; ବସ୍ତି, ବିରେଚନ, ଭାମନ, ତେଲ, ଘିଅ ଓ ମଧୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଵାତପିତ୍ତବଲାଶାନାଂ କ୍ରମେଣ ପରମୌଷଧଂ ।। ୨୭୯.

ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଦୋଷରେ, ଏହି ଔଷଧମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ ଶାରୀରମାନସାଗନ୍ତୁସହଜା ଵ୍ଯାଧଯୋ ମତାଃ । ଶାରୀରା ଜ୍ଵରକୁଷ୍ଠାଦ୍ଯାଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ଯା ମାନସା ମତାଃ ।। ୨୮୦.

ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ: ଶରୀର, ମନ, ବାହ୍ୟ ଓ ଜନ୍ମଜାତ ଚାରି ପ୍ରକାର ରୋଗ ଅଛି। ଜ୍ୱର, କୁଷ୍ଠ ଭଳି ଯେଉଁମାନେ ଶରୀରର, କ୍ରୋଧ ଆଦି ଯେଉଁମାନେ ମନର ରୋଗ।

ଆଗନ୍ତଵୋ ଵିଘାତୋତ୍ଥାଃ ସହଜାଃ କ୍ଷୁଜ୍ଜରାଦଯଃ । ଶାରୀରାଗନ୍ତୁନାଶାଯ ସୂର୍ଯ୍ଯଵାରେ ଘୃତଂ ଗୁଡ଼ମ୍ ।। ୨୮୦.

ବାହ୍ୟ ରୋଗ ଚୋଟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଜନ୍ମଜାତ ରୋଗ ମଧ୍ୟରେ ଭୋକ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଅଛି। ଶରୀର ଓ ବାହ୍ୟ ରୋଗ ନାଶ ପାଇଁ ରବିବାର ଦିନେ ଘିଅ ଓ ଗୁଡ଼ ଦେବା ଉଚିତ।

ଲଵଣଂ ସହିରଣ୍ଯଞ୍ଚ ଵିପ୍ରାଯାପୂପମର୍ପଯେତ୍ । ଚନ୍ଦ୍ରେ ଚାଭ୍ଯଙ୍ଗଦୋ ଵିପ୍ରେ ସର୍ଵରୋଗୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୮୦.

ଲୁଣ ଦିଆ ଆପୂପ ଓ ସୁନା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କର; ଚନ୍ଦ୍ରବାରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ କରାଇଲେ ସମସ୍ତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

ତୈଲଂ ଶନୈଶ୍ଚରେ ଦଦ୍ଯାଦାଶ୍ଵିନେ ଗୋରସାନ୍ନଦଃ । ଘୃତେନ ପଯସା ଲିଙ୍ଗଂ ସଂସ୍ନାପ୍ଯ ସ୍ଯାଦ୍ରୁଗୁଜ୍ଝିତଃ ।। ୨୮୦.

ଶନିବାର ଦିନେ ତେଲ ଦିଅ; ଅଶ୍ୱିନୀ ଦିନେ ଗାଈର ଦୁଧ ଓ ଚାଉଳ ଦିଅ। ଘିଅ ଓ ଦୁଧରେ ଦେବତାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ ରୋଗ ହଟିଯାଏ।

ଗାଯତ୍ର୍ଯା ହାଵଯେଦ୍ଵହ୍ନୌ ଦୂର୍ଵାନ୍ତ୍ରିମଧୁରାପ୍ଲୁତାମ୍ । ଯସ୍ମିନ୍ ଭେ ଵ୍ଯାଧିମାପ୍ନୋତି ତସ୍ମିନ୍ ସ୍ନାନଂ ବଲିଃ ଶୁଭେ ।। ୨୮୦.

ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ତିନି ପ୍ରକାର ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଭିଜାଇ ଦୁର୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କର; ଯେଉଁଠାରେ ରୋଗ ହୋଇଛି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ବଳି ଦିଅ।

ମାନସାନାଂ ରୁଜାଦୀନାଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ହରଂ ଭଵେତ୍ । ଵାତପିତ୍ତକଫା ଦୋଷା ଧାତଵଶ୍ଚ ତଥା ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୨୮୦.

ମନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ରୋଗ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଉପଚାର ହୁଏ; ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଦୋଷ ଓ ଧାତୁ ବିଷୟରେ ଏବେ ଶୁଣ।

ଭୁକ୍ତଂ ପକ୍କାଶଯାଦନ୍ନଂ ଦ୍ଵିଧା ଯାତି ଚ ସୁଶ୍ରୁତ । ଅଂଶେନୈକେନ କିଟ୍ଟତ୍ଵଂ ରସତାଞ୍ଚାପରେଣ ଚ ।। ୨୮୦.

ଖାଇଥିବା ଓ ପାଚିଥିବା ଖାଦ୍ୟ, ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ଦୁଇ ଭାଗକୁ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ; ଏକ ଭାଗ ଅପଚୟ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଭାଗ ରସ ହୁଏ।

କିଟ୍ଟଭାଗୋ ମଲସ୍ତତ୍ର ଵିଣ୍ମୂତ୍ରସ୍ଵେଦଦୂଷିକାଃ । ନାସାମଲହ୍କର୍ଣମଲଂ ତଥା ଦେହମଲଞ୍ଚ ଯତ୍ ।। ୨୮୦.

ଅପଚୟ ଭାଗରୁ ମଳ ହୁଏ—ବିଷ୍ଟା, ପିଶାବ, ଘମ, ନାକ, କାନ ଓ ଶରୀରର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଳ।

ରସଭାଗାଦ୍ରସସ୍ତତ୍ର ସମାଚ୍ଛୋଣିତତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ମାଂସଂ ରକ୍ତାତ୍ତତୋ ମେଦୋ ମେଦସୋଽସ୍ଥ୍ନଶ୍ଚ ସମ୍ଭଵଃ ।। ୨୮୦.

ରସ ଭାଗରୁ ପ୍ରଥମେ ରସ, ତାହାରୁ ରକ୍ତ, ରକ୍ତରୁ ମାଂସ, ମାଂସରୁ ଚର୍ବି, ଚର୍ବିରୁ ହାଡ଼ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।