ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ମସୂରମୁଦ୍‌ଗୌ ପେଯାର୍ଥେ ଭୋଜ୍ଯା ଜୀର୍ଣାଶ୍ଚ ଶାଲଯଃ । ନିମ୍ବପର୍ପଟକୈଃ ଶାକୈର୍ଜ୍ଜାଙ୍ଗଲାନାଂ ତଥା ରସଃ ।। ୨୭୯.

ମସୁର ଓ ମୁଗ ଡାଲି ପେୟ ପାଇଁ ଭଲ, ଭଲ ଭାବେ ରନ୍ଧା ଚାଉଳ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ; ନିମ୍ବ ଓ ପର୍ପଟ ଶାକ, ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁର ରସ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଵିଡଙ୍ଗଂ ମରିଚଂ ମୁସ୍ତଂ କୁଷ୍ଠଂ ଲୋଧ୍ରଂ ସୁଵର୍ଚ୍ଚିକା । ମନଃ ଶିଲା ଚ ଵାଲେଯଃ କୁଷ୍ଠହା ମୂତ୍ରପେଷିତଃ ।। ୨୭୯.

ବିଡ଼ଙ୍ଗ, ମରିଚ, ମୁସ୍ତା, କୁଷ୍ଠ, ଲୋଧ୍ର, ସୁବର୍ଚ୍ଚିକା, ମନଶିଳା ଓ ବାଲେୟ — ଏହାମାନେ ମୁତ୍ରରେ ଚକୁଟି କରି ଦେଲେ କୁଷ୍ଠ ରୋଗ ନଶ୍ୟ କରେ।

ଅପୂପକୁଷ୍ଠକୁଲ୍ମାଷଯଵାଦ୍ଯା ମେହିନାଂ ହିତାଃ । ଯଵାନ୍ନଵିକୃତିର୍ମୁଦ୍‌ଗା କୁଲତ୍ଥା ଜୀର୍ଣଶାଲଯଃ ।। ୨୭୯.

ପିଠା, କୁଷ୍ଠ, କୁଲ୍ମାଷ, ଯବ ଓ ଏପରି ଖାଦ୍ୟ ମେହ ରୋଗୀଙ୍କୁ ଉପକାରୀ; ଯବ, ମୁଗ ଡାଲି, କୁଳଥି ଓ ଭଲ ଭାବେ ରନ୍ଧା ଚାଉଳ ଉପଯୁକ୍ତ।

ତିକ୍ତରୁକ୍ଷାଣି ଶାକାନି ତିକ୍ତାନି ହରିତାନି ଚ । ତୈଲାନି ତିଲଶିଗ୍ରୁକଵିଭୀତକେଙ୍ଗୁଦାନି ଚ ।। ୨୭୯.

ତିକ୍ତ ଓ ଶୁଖିଲା ଶାକ, ତିକ୍ତ ହରିତ ଶାକ; ତିଳ, ସୋରିଷ, ବିଭୀତକ ଓ ଏଂଗୁଡ଼ ତେଲ ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ।

ମୁଦ୍‌ଗାଃ ସଯଵଗୋଧୂମା ଧାନ୍ଯଂ ଵର୍ଷସ୍ଥିତଞ୍ଚ ଯତ୍ । ଜାଙ୍ଗଲସ୍ଯ ରସଃ ଶସ୍ତୋ ଭୋଜନେ ରାଜଯକ୍ଷ୍ମିଣାଂ ।। ୨୭୯.

ମୁଗ ଡାଲି ସହିତ ଯବ ଓ ଗହୁଁ, ଏବଂ ବର୍ଷ ଧରି ରଖିଥିବା ଧାନ୍ୟ; ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁର ରସ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମାରେ ଭୋଜନ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

କୌଲତ୍ଥମୌଦ୍‌ଗକୋ ରାସ୍ନାଶୁଷ୍କମୂଲକଜାଙ୍ଗଲୈଃ । ପୂପୈର୍ଵା ଵିସ୍କିରୈଃ ସିଦ୍ଧୈର୍ଦଧିଦାଡ଼ିମସାଧିତୈଃ ।। ୨୭୯.

କଳଥ, ବରା, ରସ୍ନା, ଶୁଖିଲା ମୂଳ ଓ ଜଙ୍ଗଲୀ ମାଂସ, କିମ୍ବା ଫୁଲ, କିମ୍ବା ଦହି ଓ ଦାନା ଦାନିମା ସହିତ ପକାଇଥିବା ଧାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ମାତୁଲଙ୍ଗରସକ୍ଷୌଦ୍ରଦ୍ରାକ୍ଷାଵ୍ଯୋଷାଦିସଂସ୍କୃତୈଃ । ଯଵଗୋଧୂମଶାଲ୍ଯନ୍ନୈର୍ଭୋଜ୍ଯେଚ୍ଛ୍‌ଵାସକାସିନଂ ।। ୨୭୯.

ମାତୁଳୁଙ୍ଗ ରସ, ମଧୁ, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ପିପ୍ପଳି ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ପକାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ, ଏବଂ ଯବ, ଗହୁଁ, ଚାଉଳ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ୱାସ ଓ କାଶ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ।

ଦଶମୂଲଵଲାରାସ୍ନାକୁଲତ୍ଥୈରୁପସାଧିତାଃ । ପେଯାଃ ପୂପରସାଃ କ୍କାଥାଃ ଶ୍ଵାସହିକ୍କାନିଵାରଣା ।। ୨୭୯.

ଦଶମୂଳ, ବଳା, ରସ୍ନା ଓ କଳଥ ସହିତ ପକାଇଥିବା ଖିଚୁଡ଼ି, ତରକାରି ଓ କଢ଼ା ଶ୍ୱାସ ଓ ହିକ୍କା ରୋଗକୁ ଦୂର କରେ।

ଶୁଷ୍କମୂଲକକୌଲତ୍ଥମୂଲଜାହ୍ଗଲଜୈ ରସୈଃ । ଯଵଗୋଧୂମଶାଲ୍ଯନ୍ନଂ ଜୀର୍ଣଂ ସୋଶୀରମାଚରେତ୍ ।। ୨୭୯.

ଶୁଖିଲା ମୂଳ, କଳଥ ଓ ଜଙ୍ଗଲୀ ମୂଳର ରସ ସହିତ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଯବ, ଗହୁଁ ଓ ଚାଉଳ ଏବଂ ଉଶୀର ସହିତ ଖାଇବା ଉଚିତ।

ଶୋଥଵାନ୍ ସଗୁଡ଼ାଂ ପଥ୍ଯାଂ ଖାଦେଦ୍ଵା ଗୁଡ଼ନାଗରମ୍ । ତକ୍ରଞ୍ଚ ଚିତ୍ରକଞ୍ଚୋଭୌ ଗ୍ରହଣୀରୋଗନାଶନୌ ।। ୨୭୯.

ଯେଉଁମାନେ ଶୋଥରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନେ ଗୁଡ଼ ଓ ଅଦା ସହିତ ପଥ୍ୟା ଖାଇବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ତକ୍ର ଓ ଚିତ୍ରକ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗ ନାଶକ।

ପୁରାଣଯଵଗୋଧୂମଶାଲଯୋ ଜାଙ୍ଗଲୋ ରସଃ । ମୁଦ୍‌ଗାମଲକଖର୍ଜୂରମୃଦ୍ଵୀକାଵଦରାଣି ଚ ।। ୨୭୯.

ପୁରୁଣା ଯବ, ଗହୁଁ, ଚାଉଳ, ଜଙ୍ଗଲୀ ମାଂସର ରସ, ମୁଙ୍ଗ, ଆମଳକୀ, ଖଜୁରୀ, ଦ୍ରାକ୍ଷା ଓ ବଦର ମଧ୍ୟ ସୁପାତ୍ର।

ମଧୁ ସର୍ପିଃ ପଯଃ ଶକ୍ର ନିମ୍ବପର୍ପଟକୌ ଵୃଷମ୍ । ତକ୍ରାରିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଶସ୍ଯନ୍ତେ ସତତଂ ଵାତରୋଗିଣାମ୍ ।। ୨୭୯.

ମଧୁ, ଘିଅ, ଦୁଧ, ଚିନି, ନିମ୍ବ, ପର୍ପଟା, ତକ୍ର ଓ ଅରିଷ୍ଟା ସଦା ବାତ ରୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାରୀ।

ହୃଦ୍ରୋଗିଣୋ ଵିରେଚ୍ଯାସ୍ତୁ ପିପ୍ପଲ୍ଯୋ ହିକ୍କିନାଂ ହିତାଃ । ତକ୍ରାଵଲାଲସିନ୍ଧୂନି ମୁକ୍ତାନି ଶିଶିରାମ୍ଭସା ।। ୨୭୯.

ହୃଦ୍ରୋଗୀଙ୍କୁ ବିରେଚନ କରାଯିବା ଉଚିତ; ହିକ୍କା ପାଇଁ ପିପ୍ପଳି ଉପକାରୀ। ତକ୍ର, ବଳାଳ ଓ ସିନ୍ଧୁ ଢଣ୍ଡା ପାଣି ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ।

ମୁକ୍ତାଃ ସୌଵର୍ଚଲାଜାଦି ମଦ୍ଯଂ ଶସ୍ତଂ ମଦାତ୍ଯଯେ । ସକ୍ଷୋଦ୍ରପଯସା ଲାକ୍ଷଆଂ ପିଵେଚ୍ଚ କ୍ଷଚଵାନ୍ନରଃ ।। ୨୭୯.

ମୁକ୍ତା, ସୌବର୍ଚ୍ଚଳ ଓ ଏହିପରି ଦ୍ରବ୍ୟ ମଦ ମାତା ରୋଗରେ ଭଲ; ମଧୁ ଓ ଦୁଧ ସହିତ ଲାଖ ଖାଇଲେ ବାମି ଶାନ୍ତି ମିଳେ।

କ୍ଷଯଂ ମାଂସରସାହାରୋ ଵହ୍ନିସଂରକ୍ଷଣାଜ୍ଜଯେତ୍ । ଶାଲଯୋ ଭୋଜନେ ରକ୍ତା ନୀଵାରକଲମାଦଯଃ ।। ୨୭୯.

କ୍ଷୟ ରୋଗ ମାଂସର ରସ ଖାଇବା ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଦ୍ୱାରା ଜିତାଯାଏ; ଭୋଜନରେ ରକ୍ତ ଚାଉଳ, ନୀବାର ଓ କଳମା ଖାଇବା ଉଚିତ।

ଯଵାନ୍ନଵିକୃତିର୍ମ୍ମାଂସଂ ଶାକଂ ସୌଵର୍ଚଲଂ ଶଟୀ । ପଥ୍ଯା ତଥୈଵାର୍ଶସାଂ ଯନ୍‌ମଣ୍ଡଂ ତକ୍ରଞ୍ଚ ଵାରିଣା ।। ୨୭୯.

ଯବ ଖାଦ୍ୟ, ମାଂସ, ଶାକ, ସୌବର୍ଚ୍ଚଳ ଓ ଶଟୀ ଉପଯୋଗୀ; ଏହିପରି ଅର୍ଶ ରୋଗରେ ମଣ୍ଡ କିମ୍ବା ତକ୍ର ପାଣି ସହିତ ନେବା ଉଚିତ।

ମୁସ୍ତାଭ୍ଯାସସ୍ତଥା ଲୋପଶ୍ଚିତ୍ରକେଣ ହରିଦ୍ରଯା । ଯଵାନ୍ନଵିକୃତିଃ ଶାଲିର୍ଵ୍ଵାସ୍ତୂକଂ ସସୁଵର୍ଚ୍ଚଲମ୍ ।। ୨୭୯.

ମୁସ୍ତା ବ୍ୟବହାର, ଲୋପ ଚିତ୍ରକ ଓ ହଳଦୀ ସହିତ, ଯବ ଖାଦ୍ୟ, ଚାଉଳ ଓ ବାସ୍ତୁକ ଶାକ ସୌବର୍ଚ୍ଚଳ ସହିତ ଉପଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

ତ୍ରପୁଷୈର୍ଵାରୁଗୋଧୂମାଃ କ୍ଷୀରେକ୍ଷୁଘୃତସଂଯୁତାଃ । ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ରେ ଚ ଶସ୍ତାଃ ସ୍ଯୁଃ ପାନେ ମଣ୍ଡସୁରାଦଯଃ ।। ୨୭୯.

ତ୍ରପୁଷ, ଯବ, ଗହୁଁ ଦୁଧ, ଇଖ ରସ ଓ ଘିଅ ସହିତ ମିଶାଇ ମୁତ୍ରକ୍ରିଚ୍ଛରେ ଭଲ; ପାଇଁ ମଣ୍ଡ ଓ ସୁରା ଉପଯୋଗୀ।

ଲାଜାଃ ଶକ୍ତୁସ୍ତଥା କ୍ଷୌଦ୍ରଂ ଶୂଲ୍ଯଂ ମାଂସଂ ପରୂଷକମ୍ । ଵାର୍ତ୍ତାକୁଲାଵଶିଖିନଶ୍ଛର୍ଦ୍ଦିଘ୍ନାଃ ପାନକାନି ଚ ।। ୨୭୯.

ଲାଜା, ଶକ୍ତୁ, ମଧୁ, ପୋଡ଼ା ମାଂସ, ପରୁଷକ, ବେଗୁନ, କୁଳାଉ ଓ ଶିଖିନ୍ ଏବଂ ପାନୀୟ ବାନ୍ତି ରୋଗରେ ଉପକାରୀ।

ଶାଲ୍ଯନ୍ନନ୍ତୋଯପଯସୀ କେଵଲୋଷ୍ଣେ ଶ୍ରୃତେଽପି ଵା । ତୃଷ୍ଣାଘ୍ନେ ମୁସ୍ତଗୁଡ଼ଯୋର୍ଗୁଟିକା ଵା ମୁଖେ ଧୃତା ।। ୨୭୯.

ଅଧିକ ପାଣି କିମ୍ବା ଦୁଧ ସହିତ ଚାଉଳ ରନ୍ଧିବା, କିମ୍ବା କେବଳ ଗରମ ପାଣିରେ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କଲେ ତରସ ଶାନ୍ତି ମିଳେ; କିମ୍ବା ମୁସ୍ତା ଓ ଗୁଡ଼ର ଗୁଳି ମୁଁହରେ ଧରିବା ଉଚିତ।

ଯଵାନ୍ନଵିକୃତିଃ ପୂପଂ ଶୁଷ୍କମୂଲକଜନ୍ତଥା । ଶାକଂ ପଟୋଲଵେତ୍ରାଗ୍ରମୁରୁସ୍ତମ୍ଭଵିନାଶନମ୍ ।। ୨୭୯.

ଯବ ଖାଦ୍ୟ, ପିଠା, ଶୁଖିଲା ମୂଳ ଓ ପଟୋଳ, ବେତ୍ର ଆଗ ଭଳି ଶାକ ଦେହର ଜଡ଼ତା ଦୂର କରେ।

ମୁଦ୍‌ଗାଢ଼କମସୂରାଣାଂ ସତିଲୈର୍ଜାଙ୍ଗଲୈ ରସୈଃ । ସସୈନ୍ଧଵଘୃତଦ୍ରାକ୍ଷାଶୁଣ୍ଠ୍ଯାମଲକକୋଲଜୈଃ ।। ୨୭୯.

ମୁଙ୍ଗ, ଆଡ଼ହା, ମସୁରୀ, ତିଳ, ଜଙ୍ଗଲୀ ମାଂସର ରସ, ସେନ୍ଧା ଲୁଣ, ଘିଅ, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଶୁଖିଲା ଅଦା, ଆମଳକୀ ଓ କୋଳା ଉପଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

ଯୂଷୈଃ ପୁରାଣଗୋଧୂମଯଵଶାଲ୍ଯନ୍ନମଭ୍ଯସେତ୍ । ଵିସର୍ପୀ ସସିତାକ୍ଷୌଦ୍ରମୃଦ୍ଵୀକାଦାଡ଼ିମୋଦକମ୍ ।। ୨୭୯.

ପୁରୁଣା ଗହୁଁ, ଯବ ଓ ଚାଉଳର ତରକାରି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ବିସର୍ପ ରୋଗୀ ପାଇଁ ତିଳ, ମଧୁ, ଦ୍ରାକ୍ଷା ଓ ଦାନା ଦାନିମାର ମିଠା ଖାଇବା ଭଲ।

ରକ୍ତଯଷ୍ଟିକଗୋଧୂମଯଵମୁଦ୍‌ଗାଦିକଂ ଲଘୁ । କାକମାରୀ ଚ ଵେତ୍ରାଗ୍ରଂ ଵାସ୍ତୁକଞ୍ଚ ସୁଵର୍ଚ୍ଚଲା ।। ୨୭୯.

ଲାଲ୍ ଇଖ, ଗହୁଁ, ଯବ ଏବଂ ମୁଗ ଦାଳ ହଳକା ଓ ପଚନସହଜ ଖାଦ୍ୟ। କାକମାରୀ, ବେତର ଶିରା, ବାସୁତି ଓ ସୁବର୍ଚ୍ଚଳା ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାର।

ଵାତଶୋଣିତନାଶାଯ ତୋଯଂ ଶସ୍ତଂ ମଧୁ । ନାଶାରୋଗେଷୁ ଚ ହିତଂ ଘୃତଂ ଦୁର୍ଵ୍ଵାପ୍ରସାଧିତମ୍ ।। ୨୭୯.

ବାୟୁ ଓ ରକ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ରୋଗ ହଟାଇବା ପାଇଁ ମଧୁ ମିଶିତ ପାଣି ଉପଯୋଗୀ। ଯେଉଁ ରୋଗର ନିରାକରଣ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଦୁର୍ବା ଘାସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଘିଅ ଲାଭକାରୀ।

ଭୃଙ୍ଗରାଜରସେ ସିଦ୍ଧଂ ତୈଲଂ ଧାତ୍ରୀରସେଽପି ଵା । ନଶ୍ଯଂ ସର୍ଵାମଯେଷ୍ଵିଷ୍ଟଂ ମୂର୍ଦ୍ଧଜନ୍ତୂଦ୍ଭଵେଷୁ ଚ ।। ୨୭୯.

ଭୃଙ୍ଗରାଜ ରସ କିମ୍ବା ଆମଳା ରସରେ ପକାଯାଇଥିବା ତେଲ ନାସା ଦ୍ୱାରା ଦେବାକୁ ସମସ୍ତ ରୋଗ ଓ ମୁଣ୍ଡର କୀଟ ଜନିତ ଅସୁବିଧାରେ ଉତ୍ତମ।

ଶୀତତୋଯାନ୍ନପାନଞ୍ଚ ତିଲାନାଂ ଵିପ୍ର ଭକ୍ଷଣମ୍ । ଦ୍ଵିଜଜାଢର୍ଯକରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଥା ତୁଷ୍ଟିକରମ୍ପରମ୍ ।। ୨୭୯.

ଢଣ୍ଡା ପାଣି, ଭୋଜନ ଓ ପାନୀୟ, ସେପରି ତିଳ ଖାଇବା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଅଳସତା ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ତୃପ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।

ଗଣ୍ଡୂଷଂ ତିଲତୈଲେନ ଦ୍ଵିଜଜାର୍ଢ୍ଯକରଂ ପରଂ । ଵିଡ଼ଙ୍ଗଚୂର୍ଣଂ ଗୋମୂତ୍ରଂ ସର୍ଵ୍ଵଂତ୍ର କୃମିନାଶନେ ।। ୨୭୯.

ତିଳ ତେଲରେ କୁଳକୁଳା କରିବା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ବେଶି ଅଳସ କରେ। ବିରଙ୍ଗ ଗୁଣ୍ଡ ଓ ଗାଈର ମୁତ୍ର ସମସ୍ତ ପେଟର କୀଟ ନାଶ କରିବାରେ କାମ ଆସେ।

ଧାତ୍ରୀଫଲାନ୍ଯଥାଜ୍ଯଞ୍ଚ ଶିରୋଲେପନମୁତ୍ତମମ୍ । ଶିରୋରୋଗଵିନାଶାଯ ସ୍ରିଗ୍ଧମୁଷ୍ଣଞ୍ଚ ଭୋଜନମ୍ ।। ୨୭୯.

ଆମଳା ଫଳ ଓ ଘିଅର ଲେପ ମୁଣ୍ଡ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ମୁଣ୍ଡର ରୋଗ ହଟାଇବା ପାଇଁ ତେଲିଆ ଓ ଗରମ ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗୀ।