ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ମୁସ୍ତପର୍ପଟକୋଶୀରଚନ୍ଦନୋଦୀଚ୍ଯନାଗରୈଃ । ଷଡ଼ହେ ଚ ଵ୍ଯତିକ୍ରାନ୍ତେ ତିକ୍ତକଂ ପାଯଯେଦ୍‌ଧ୍ରୁଵମ୍ ।। ୨୭୯.

ମୁସ୍ତା, ପର୍ପଟ, କୋଶୀର, ଚନ୍ଦନ, ଉଦୀଚ୍ୟ, ନାଗର ଏବଂ ଜ୍ୱର ଶୀଘ୍ର ଅତିକ୍ରମ କଲେ ତିକ୍ତ ଔଷଧ ଦେବା ନିଶ୍ଚିତ ଭଲ।

ସ୍ନେହଯେତ୍ତ୍ଯକ୍ତଦୋଷନ୍ତୁ ତତସ୍ତଞ୍ଚ ଵିରେଚଯେତ୍ । ଜୀର୍ଣାଃ ଷଷ୍ଟିକନୀଵାରରକ୍ତଶାଲିପ୍ରମୋଦକାଃ ।। ୨୭୯.

ତେଲ ଲଗାଇ ଦୋଷ ଦୂର କରିବା ପରେ ବିରେଚନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଭଲ ଭାବେ ରନ୍ଧା ଷଷ୍ଟିକ ଚାଉଳ, ନିବାର, ରକ୍ତ ଚାଉଳ ଓ ପ୍ରମୋଦକ ଖାଇବା ଉପଯୁକ୍ତ।

ତଦ୍ଵିଧାସ୍ତେ ଜ୍ଵରେଷ୍ଵିଷ୍ଟା ଯଵାନାଂ ଵିକୃତିସ୍ତଥା । ମୁଦ୍‌ଗା ମସୂରାଶ୍ଚଣକାଃ କୁଲତ୍ଥାସ୍ଚ ସକୁଷ୍ଠକାଃ ।। ୨୭୯.

ଏପରି ଖାଦ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଜ୍ୱରରେ ଦେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ସହିତ ଯବର ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ, ମୁଗ ଡାଲି, ମସୁର ଡାଲି, ଚଣା, କୁଳଥି ଓ କୁଷ୍ଠ ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଆଟକ୍ଯୋ ନାରକାଦ୍ଯାଶ୍ଚ କର୍କ୍କୋଟକକଟୋଲ୍ଵକମ୍ । ପଟୋଲଂ ସଫଲଂ ନିମ୍ବଂ ପର୍ପଟଂ ଦାଡିମଂ ଜ୍ଵରେ ।। ୨୭୯.

ଆଟକ୍ୟ, ନରକ, କର୍କଟକ, କଟୋଲ୍ବକ, ଫଳ ସହିତ ପଟୋଳ, ନିମ୍ବ, ପର୍ପଟ ଓ ଦାଡିମା ଜ୍ୱରରେ ଉପକାରୀ।

ଅଧୋଗେ ଵମନଂ ଶସ୍ତମୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଗେ ଚ ଵିରେଚନମ୍ । ରକ୍ତପିତ୍ତେ ତଥା ପାନଂ ଷଡଙ୍ଗଂ ଶୁଣ୍ଠିଵର୍ଜ୍ଜିତମ୍ ।। ୨୭୯.

ଅଧୋଗତ ରୋଗରେ ବମନ ଭଲ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତ ରୋଗରେ ବିରେଚନ ଉପଯୁକ୍ତ; ରକ୍ତପିତ୍ତରେ ଶୁଂଠି ବିନା ଷଡଅଙ୍ଗ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାନ କରିବା ଉଚିତ।

ଶକ୍ରୁଗୋଧୂମଲାଜାଶ୍ଚ ଯଵଶାଲିମସୂରକାଃ । ସକୁଷ୍ଠଚଣକା ମୁଦ୍‌ଗା ଭକ୍ଷ୍ଯା ଗୋଧୂମକା ହିତାଃ ।। ୨୭୯.

ଭୁନା ଯବ, ଗହୁଁ, ଚାଉଳ, ମସୁର ଡାଲି, କୁଷ୍ଠ ଓ ଚଣା ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟ, ମୁଗ ଡାଲି ଭଲ; ଗହୁଁର ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ଉପକାରୀ।

ସାଧିତା ଘୃତଦୁଗ୍ଧାଭ୍ଯାଂ କ୍ଷୌଦ୍ରଂ ଵୃଷରସୋ ମଧୁ । ଅତୀସାରେ ପୁରାଣାନାଂ ଶାଲୀନାଂ ଭକ୍ଷଣଂ ହିତଂ ।। ୨୭୯.

ଘିଅ ଓ ଦୁଧରେ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ, ମଧୁ, ବୃଷ ମୁତ୍ର ଓ ମଧୁ ଉପଯୁକ୍ତ; ପୁରୁଣା ଚାଉଳ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଅତିସାରରେ ଭଲ।

ଅନଭିଷ୍ଯନ୍ଦି ଯଚ୍ଚାନ୍ନଂ ଲୋଧ୍ରଵଲ୍କଲସଂଯୁତମ୍ । ମାରୁତଂ ଵର୍ଜ୍ଜଯେଦ୍ ଯତ୍ନଃ କାର୍ଯ୍ଯୋ ଗୁଲ୍ମେଷୁ ସର୍ଵଥା ।। ୨୭୯.୧୧ ଵାଟ୍ଯଂ କ୍ଷୀରେଣ ଚାଶ୍ନୀଯାଦ୍ଵାସ୍ତୂକଂ ଘୃତସାଧିତଂ । ଗୋଧୂମଶାଲଯସ୍ତିକ୍ତା ହିତା ଜଠରିଣାମଥ ।। ୨୭୯.

ଯେଉଁ ଅନ୍ନ ଅବରୋଧ କରେନାହିଁ, ଲୋଧ୍ର ଛାଲ ମିଶିଥିବା ତାହା ଉପଯୁକ୍ତ; ଗୁଲ୍ମ ରୋଗରେ ବାୟୁକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାବଧାନିରେ ଏଡ଼ାଯିବା ଉଚିତ। ଦୁଧ ସହିତ ଭାଜା ଶାକ ଖାଇବା, ଘିଅରେ ତିଆରି ଭାଜି ଖାଇବା ଭଲ; ଗହୁଁ ଓ ଚାଉଳ, ତିକ୍ତ ଶାକ ଜଠର ରୋଗୀଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଗୋଧୂମଶାଲଯୋ ମୁଦ୍‌ଗା ବ୍ରହ୍ମର୍କ୍ଷଖଦିରୋଽଭଯା । ପଞ୍ଚକୋଲଞ୍ଜାଙ୍ଗଲାଶ୍ଚ ନିମ୍ବଧାତ୍ର୍ଯାଃ ପଟୋଲକାଃ ।। ୨୭୯.

ଗହୁଁ, ଚାଉଳ, ମୁଗ ଡାଲି, ବ୍ରାହ୍ମୀ, ଖଦିର, ହରିତକୀ, ପଞ୍ଚ କୋଳ, ଜଙ୍ଗଲ ଶାକ, ନିମ୍ବ, ଆମଳକୀ ଓ ପଟୋଳ ଖାଇବାକୁ ସୁପାରିଶ କରାଯାଇଛି।

ମାତୁଲଙ୍ଗରସାଜାତିଶୁଷ୍କମୂଲକସୈନ୍ଧଵାଃ । କୁଷ୍ଠିନାଞ୍ଚ ତତା ଶସ୍ତଂ ପାନାର୍ଥେ ଖଦିରୋଦକଂ ।। ୨୭୯.

ମାତୁଳୁଙ୍ଗ ରସ, ଯାତି, ଶୁଖିଲା ମୂଳ ଓ ସେନ୍ଧା ଲୁଣ; କୁଷ୍ଠ ରୋଗୀଙ୍କୁ ଖଦିର ଜଳ ପାନ କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ।

ମସୂରମୁଦ୍‌ଗୌ ପେଯାର୍ଥେ ଭୋଜ୍ଯା ଜୀର୍ଣାଶ୍ଚ ଶାଲଯଃ । ନିମ୍ବପର୍ପଟକୈଃ ଶାକୈର୍ଜ୍ଜାଙ୍ଗଲାନାଂ ତଥା ରସଃ ।। ୨୭୯.

ମସୁର ଓ ମୁଗ ଡାଲି ପେୟ ପାଇଁ ଭଲ, ଭଲ ଭାବେ ରନ୍ଧା ଚାଉଳ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ; ନିମ୍ବ ଓ ପର୍ପଟ ଶାକ, ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁର ରସ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଵିଡଙ୍ଗଂ ମରିଚଂ ମୁସ୍ତଂ କୁଷ୍ଠଂ ଲୋଧ୍ରଂ ସୁଵର୍ଚ୍ଚିକା । ମନଃ ଶିଲା ଚ ଵାଲେଯଃ କୁଷ୍ଠହା ମୂତ୍ରପେଷିତଃ ।। ୨୭୯.

ବିଡ଼ଙ୍ଗ, ମରିଚ, ମୁସ୍ତା, କୁଷ୍ଠ, ଲୋଧ୍ର, ସୁବର୍ଚ୍ଚିକା, ମନଶିଳା ଓ ବାଲେୟ — ଏହାମାନେ ମୁତ୍ରରେ ଚକୁଟି କରି ଦେଲେ କୁଷ୍ଠ ରୋଗ ନଶ୍ୟ କରେ।

ଅପୂପକୁଷ୍ଠକୁଲ୍ମାଷଯଵାଦ୍ଯା ମେହିନାଂ ହିତାଃ । ଯଵାନ୍ନଵିକୃତିର୍ମୁଦ୍‌ଗା କୁଲତ୍ଥା ଜୀର୍ଣଶାଲଯଃ ।। ୨୭୯.

ପିଠା, କୁଷ୍ଠ, କୁଲ୍ମାଷ, ଯବ ଓ ଏପରି ଖାଦ୍ୟ ମେହ ରୋଗୀଙ୍କୁ ଉପକାରୀ; ଯବ, ମୁଗ ଡାଲି, କୁଳଥି ଓ ଭଲ ଭାବେ ରନ୍ଧା ଚାଉଳ ଉପଯୁକ୍ତ।

ତିକ୍ତରୁକ୍ଷାଣି ଶାକାନି ତିକ୍ତାନି ହରିତାନି ଚ । ତୈଲାନି ତିଲଶିଗ୍ରୁକଵିଭୀତକେଙ୍ଗୁଦାନି ଚ ।। ୨୭୯.

ତିକ୍ତ ଓ ଶୁଖିଲା ଶାକ, ତିକ୍ତ ହରିତ ଶାକ; ତିଳ, ସୋରିଷ, ବିଭୀତକ ଓ ଏଂଗୁଡ଼ ତେଲ ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ।

ମୁଦ୍‌ଗାଃ ସଯଵଗୋଧୂମା ଧାନ୍ଯଂ ଵର୍ଷସ୍ଥିତଞ୍ଚ ଯତ୍ । ଜାଙ୍ଗଲସ୍ଯ ରସଃ ଶସ୍ତୋ ଭୋଜନେ ରାଜଯକ୍ଷ୍ମିଣାଂ ।। ୨୭୯.

ମୁଗ ଡାଲି ସହିତ ଯବ ଓ ଗହୁଁ, ଏବଂ ବର୍ଷ ଧରି ରଖିଥିବା ଧାନ୍ୟ; ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁର ରସ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମାରେ ଭୋଜନ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

କୌଲତ୍ଥମୌଦ୍‌ଗକୋ ରାସ୍ନାଶୁଷ୍କମୂଲକଜାଙ୍ଗଲୈଃ । ପୂପୈର୍ଵା ଵିସ୍କିରୈଃ ସିଦ୍ଧୈର୍ଦଧିଦାଡ଼ିମସାଧିତୈଃ ।। ୨୭୯.

କଳଥ, ବରା, ରସ୍ନା, ଶୁଖିଲା ମୂଳ ଓ ଜଙ୍ଗଲୀ ମାଂସ, କିମ୍ବା ଫୁଲ, କିମ୍ବା ଦହି ଓ ଦାନା ଦାନିମା ସହିତ ପକାଇଥିବା ଧାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ମାତୁଲଙ୍ଗରସକ୍ଷୌଦ୍ରଦ୍ରାକ୍ଷାଵ୍ଯୋଷାଦିସଂସ୍କୃତୈଃ । ଯଵଗୋଧୂମଶାଲ୍ଯନ୍ନୈର୍ଭୋଜ୍ଯେଚ୍ଛ୍‌ଵାସକାସିନଂ ।। ୨୭୯.

ମାତୁଳୁଙ୍ଗ ରସ, ମଧୁ, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ପିପ୍ପଳି ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ପକାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ, ଏବଂ ଯବ, ଗହୁଁ, ଚାଉଳ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ୱାସ ଓ କାଶ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ।

ଦଶମୂଲଵଲାରାସ୍ନାକୁଲତ୍ଥୈରୁପସାଧିତାଃ । ପେଯାଃ ପୂପରସାଃ କ୍କାଥାଃ ଶ୍ଵାସହିକ୍କାନିଵାରଣା ।। ୨୭୯.

ଦଶମୂଳ, ବଳା, ରସ୍ନା ଓ କଳଥ ସହିତ ପକାଇଥିବା ଖିଚୁଡ଼ି, ତରକାରି ଓ କଢ଼ା ଶ୍ୱାସ ଓ ହିକ୍କା ରୋଗକୁ ଦୂର କରେ।

ଶୁଷ୍କମୂଲକକୌଲତ୍ଥମୂଲଜାହ୍ଗଲଜୈ ରସୈଃ । ଯଵଗୋଧୂମଶାଲ୍ଯନ୍ନଂ ଜୀର୍ଣଂ ସୋଶୀରମାଚରେତ୍ ।। ୨୭୯.

ଶୁଖିଲା ମୂଳ, କଳଥ ଓ ଜଙ୍ଗଲୀ ମୂଳର ରସ ସହିତ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଯବ, ଗହୁଁ ଓ ଚାଉଳ ଏବଂ ଉଶୀର ସହିତ ଖାଇବା ଉଚିତ।

ଶୋଥଵାନ୍ ସଗୁଡ଼ାଂ ପଥ୍ଯାଂ ଖାଦେଦ୍ଵା ଗୁଡ଼ନାଗରମ୍ । ତକ୍ରଞ୍ଚ ଚିତ୍ରକଞ୍ଚୋଭୌ ଗ୍ରହଣୀରୋଗନାଶନୌ ।। ୨୭୯.

ଯେଉଁମାନେ ଶୋଥରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନେ ଗୁଡ଼ ଓ ଅଦା ସହିତ ପଥ୍ୟା ଖାଇବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ତକ୍ର ଓ ଚିତ୍ରକ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗ ନାଶକ।

ପୁରାଣଯଵଗୋଧୂମଶାଲଯୋ ଜାଙ୍ଗଲୋ ରସଃ । ମୁଦ୍‌ଗାମଲକଖର୍ଜୂରମୃଦ୍ଵୀକାଵଦରାଣି ଚ ।। ୨୭୯.

ପୁରୁଣା ଯବ, ଗହୁଁ, ଚାଉଳ, ଜଙ୍ଗଲୀ ମାଂସର ରସ, ମୁଙ୍ଗ, ଆମଳକୀ, ଖଜୁରୀ, ଦ୍ରାକ୍ଷା ଓ ବଦର ମଧ୍ୟ ସୁପାତ୍ର।

ମଧୁ ସର୍ପିଃ ପଯଃ ଶକ୍ର ନିମ୍ବପର୍ପଟକୌ ଵୃଷମ୍ । ତକ୍ରାରିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଶସ୍ଯନ୍ତେ ସତତଂ ଵାତରୋଗିଣାମ୍ ।। ୨୭୯.

ମଧୁ, ଘିଅ, ଦୁଧ, ଚିନି, ନିମ୍ବ, ପର୍ପଟା, ତକ୍ର ଓ ଅରିଷ୍ଟା ସଦା ବାତ ରୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାରୀ।

ହୃଦ୍ରୋଗିଣୋ ଵିରେଚ୍ଯାସ୍ତୁ ପିପ୍ପଲ୍ଯୋ ହିକ୍କିନାଂ ହିତାଃ । ତକ୍ରାଵଲାଲସିନ୍ଧୂନି ମୁକ୍ତାନି ଶିଶିରାମ୍ଭସା ।। ୨୭୯.

ହୃଦ୍ରୋଗୀଙ୍କୁ ବିରେଚନ କରାଯିବା ଉଚିତ; ହିକ୍କା ପାଇଁ ପିପ୍ପଳି ଉପକାରୀ। ତକ୍ର, ବଳାଳ ଓ ସିନ୍ଧୁ ଢଣ୍ଡା ପାଣି ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ।

ମୁକ୍ତାଃ ସୌଵର୍ଚଲାଜାଦି ମଦ୍ଯଂ ଶସ୍ତଂ ମଦାତ୍ଯଯେ । ସକ୍ଷୋଦ୍ରପଯସା ଲାକ୍ଷଆଂ ପିଵେଚ୍ଚ କ୍ଷଚଵାନ୍ନରଃ ।। ୨୭୯.

ମୁକ୍ତା, ସୌବର୍ଚ୍ଚଳ ଓ ଏହିପରି ଦ୍ରବ୍ୟ ମଦ ମାତା ରୋଗରେ ଭଲ; ମଧୁ ଓ ଦୁଧ ସହିତ ଲାଖ ଖାଇଲେ ବାମି ଶାନ୍ତି ମିଳେ।

କ୍ଷଯଂ ମାଂସରସାହାରୋ ଵହ୍ନିସଂରକ୍ଷଣାଜ୍ଜଯେତ୍ । ଶାଲଯୋ ଭୋଜନେ ରକ୍ତା ନୀଵାରକଲମାଦଯଃ ।। ୨୭୯.

କ୍ଷୟ ରୋଗ ମାଂସର ରସ ଖାଇବା ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଦ୍ୱାରା ଜିତାଯାଏ; ଭୋଜନରେ ରକ୍ତ ଚାଉଳ, ନୀବାର ଓ କଳମା ଖାଇବା ଉଚିତ।

ଯଵାନ୍ନଵିକୃତିର୍ମ୍ମାଂସଂ ଶାକଂ ସୌଵର୍ଚଲଂ ଶଟୀ । ପଥ୍ଯା ତଥୈଵାର୍ଶସାଂ ଯନ୍‌ମଣ୍ଡଂ ତକ୍ରଞ୍ଚ ଵାରିଣା ।। ୨୭୯.

ଯବ ଖାଦ୍ୟ, ମାଂସ, ଶାକ, ସୌବର୍ଚ୍ଚଳ ଓ ଶଟୀ ଉପଯୋଗୀ; ଏହିପରି ଅର୍ଶ ରୋଗରେ ମଣ୍ଡ କିମ୍ବା ତକ୍ର ପାଣି ସହିତ ନେବା ଉଚିତ।

ମୁସ୍ତାଭ୍ଯାସସ୍ତଥା ଲୋପଶ୍ଚିତ୍ରକେଣ ହରିଦ୍ରଯା । ଯଵାନ୍ନଵିକୃତିଃ ଶାଲିର୍ଵ୍ଵାସ୍ତୂକଂ ସସୁଵର୍ଚ୍ଚଲମ୍ ।। ୨୭୯.

ମୁସ୍ତା ବ୍ୟବହାର, ଲୋପ ଚିତ୍ରକ ଓ ହଳଦୀ ସହିତ, ଯବ ଖାଦ୍ୟ, ଚାଉଳ ଓ ବାସ୍ତୁକ ଶାକ ସୌବର୍ଚ୍ଚଳ ସହିତ ଉପଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

ତ୍ରପୁଷୈର୍ଵାରୁଗୋଧୂମାଃ କ୍ଷୀରେକ୍ଷୁଘୃତସଂଯୁତାଃ । ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ରେ ଚ ଶସ୍ତାଃ ସ୍ଯୁଃ ପାନେ ମଣ୍ଡସୁରାଦଯଃ ।। ୨୭୯.

ତ୍ରପୁଷ, ଯବ, ଗହୁଁ ଦୁଧ, ଇଖ ରସ ଓ ଘିଅ ସହିତ ମିଶାଇ ମୁତ୍ରକ୍ରିଚ୍ଛରେ ଭଲ; ପାଇଁ ମଣ୍ଡ ଓ ସୁରା ଉପଯୋଗୀ।

ଲାଜାଃ ଶକ୍ତୁସ୍ତଥା କ୍ଷୌଦ୍ରଂ ଶୂଲ୍ଯଂ ମାଂସଂ ପରୂଷକମ୍ । ଵାର୍ତ୍ତାକୁଲାଵଶିଖିନଶ୍ଛର୍ଦ୍ଦିଘ୍ନାଃ ପାନକାନି ଚ ।। ୨୭୯.

ଲାଜା, ଶକ୍ତୁ, ମଧୁ, ପୋଡ଼ା ମାଂସ, ପରୁଷକ, ବେଗୁନ, କୁଳାଉ ଓ ଶିଖିନ୍ ଏବଂ ପାନୀୟ ବାନ୍ତି ରୋଗରେ ଉପକାରୀ।