ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଋକ୍ଷାତ୍ସମ୍ବଲଣୋ ଜଜ୍ଞେ କୁରୁଃ ସମ୍ଵରଣାତ୍ତତଃ । ଯଃ ପ୍ରଯାଗାଦପାକ୍ରମ୍ଯ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଞ୍ଚକାର ହ ।। ୨୭୮.

ଋକ୍ଷଠାରୁ ସମ୍ବଳଣ ହେଲେ, ସମ୍ବଳଣଠାରୁ କୁରୁ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ପ୍ରୟାଗ ଛାଡି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସ୍ଥାପନ କଲେ।

କୁରୋଃ ସୁଧନ୍ଵା ସୁଧନୁଃ ପରିକ୍ଷଇଚ୍ଚାରିମେଜଯଃ । ସୁଧନ୍ଵନଃ ସୁହୋତ୍ରୋଽଭୂତ୍ ସୁହୋତ୍ରାଚ୍ଚ୍ଯଵନୋ ହ୍ଯଭୂତ୍ ।। ୨୭୮.

କୁରୁଙ୍କଠାରୁ ସୁଧନ୍ବା, ସେଠାରୁ ସୁଧନୁ, ପରେ ପରିକ୍ଷିତ ଏବଂ ଅରିମେଜୟ; ସୁଧନ୍ବାଠାରୁ ସୁହୋତ୍ର, ସୁହୋତ୍ରଠାରୁ ଚ୍ୟବନ ଜନ୍ମିଲେ।

ଵଶିଷ୍ଠପରିଚାରାଭ୍ଯାଂ ସପ୍ତାସନ୍ ଗିରିକାସୁତାଃ । ଵୃହଦ୍ରଥଃ କୁଶୋ ଵୀରୋ ଯଦୁଃ ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ରହୋ ବଲଃ ।। ୨୭୮.

ବଶିଷ୍ଠ ଓ ପରିଚାରଙ୍କଠାରୁ ଗିରିକାଙ୍କୁ ସାତିଜଣ ପୁଅ ହେଲେ: ବୃହଦ୍ରଥ, କୁଶ, ବୀର, ଯଦୁ, ପ୍ରତ୍ୟାଗ୍ରହ, ବଳ।

ମତ୍ସ୍ଯକାଲୀ କୁଶାଗ୍ରୋଽତୋ ହ୍ଯାସୀଦ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵୃହଦ୍ରଥାତ୍ । କୁଶାଗ୍ରାଦ୍‌ଵୃଷଭୋ ଜଜ୍ଞେ ତସ୍ଯ ସତ୍ଯହିତଃ ସୁତଃ ।। ୨୭୮.

ରାଜା ବୃହଦ୍ରଥଙ୍କଠାରୁ ମତ୍ସ୍ୟକାଳୀ ଓ କୁଶାଗ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; କୁଶାଗ୍ରଠାରୁ ବୃଷଭ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ସତ୍ୟହିତ।

ସୁଧନ୍ଵା ତତ୍ସୁତଶ୍ଚୋର୍ଜ୍ଜ ଊର୍ଜ୍ଜାଦାସୀଚ୍ଚ ସମ୍ଭଵଃ । ସମ୍ଭଵାଚ୍ଚ ଜରାସନ୍ଧଃ ସହଦେଵଶ୍ଚ ତତ୍‌ସୁତଃ ।। ୨୭୮.

ସୁଧନ୍ବାଙ୍କ ପୁଅ ଉର୍ଜ୍ଜ, ଉର୍ଜ୍ଜଠାରୁ ସମ୍ଭବ, ସମ୍ଭବଠାରୁ ଜରାସନ୍ଧ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ସହଦେବ।

ସହଦେଵାଦୁଦାପିଶ୍ଚ ଉଦାପେଃ ଶ୍ରୁତକର୍ମକଃ । ପରିକ୍ଷଇତସ୍ଯ ଦାଯାଦୋ ଧାର୍ମିକୋ ଜନମେଜଯଃ ।। ୨୭୮.

ସହଦେବଠାରୁ ଉଦାପି, ଉଦାପିଠାରୁ ଶ୍ରୁତକର୍ମା; ପରିକ୍ଷିତଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଧର୍ମିକ ଜନମେଜୟ।

ଜନମେଜଯାତ୍ତ୍ରସଦସ୍ଯୁର୍ଜହ୍ରୋସ୍ତୁ ସୁରଥଃ ସୁତଃ । ଶ୍ରୁତସେନୋଗ୍ରସେନୌ ଚ ଭୀମସେନଶ୍ଚ ନାମତଃ ।। ୨୭୮.

ଜନମେଜୟଠାରୁ ତ୍ରସଦସ୍ୟୁ ଜନ୍ମିଲେ, ଜହ୍ରୋଠାରୁ ସୁରଥ ହେଲେ; ଶ୍ରୁତସେନ, ଉଗ୍ରସେନ ଓ ଭୀମସେନ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

ଜନମେଜଯସ୍ଯ ପୁତ୍ରୌ ତୁ ସୁରଥୋ ମହିମାଂସ୍ତଥା । ସୁରଥାଦ୍‌ଵିଦୂରଥୋଽଭୂଦୃକ୍ଷ ଆସୀଦ୍ଵିଦୂରଥାତ୍ ।। ୨୭୮.

ଜନମେଜୟଙ୍କର ପୁଅ ସୁରଥ ଓ ମହିମାନ; ସୁରଥଠାରୁ ବିଦୂରଥ, ବିଦୂରଥଠାରୁ ଋକ୍ଷ ଜନ୍ମିଲେ।

ଋକ୍ଷସ୍ଯ ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଯ ଭୀମସେନୋଽଭଵତ୍‌ସୁତଃ । ପ୍ରତୀପୋ ଭୀମସେନାତ୍ତୁ ପ୍ରତୀପସ୍ଯ ତୁ ଶାନ୍ତନୁଃ ।। ୨୭୮.

ଦ୍ୱିତୀୟ ଋକ୍ଷଙ୍କ ପୁଅ ଭୀମସେନ, ଭୀମସେନଠାରୁ ପ୍ରତୀପ, ପ୍ରତୀପଠାରୁ ଶାନ୍ତନୁ ହେଲେ।

ଦେଵାପିର୍ଵ୍ଵାହ୍ଲିକଶ୍ଚୈଵ ସୋମଦତ୍ତସ୍ତୁ ଶାନ୍ତନୋଃ । ଵାହ୍ଲିକାତ୍ସୋମଦତ୍ତୋଽଭୂଦ୍‌ଭୂରିର୍ଭୂରିସ୍ରଵାଃ ଶଲଃ ।। ୨୭୮.

ଶାନ୍ତନୁଙ୍କଠାରୁ ଦେବାପି, ବାହ୍ଲିକ ଓ ସୋମଦତ୍ତ; ବାହ୍ଲିକଠାରୁ ସୋମଦତ୍ତ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଭୂରି, ଭୂରିଶ୍ରବା ଓ ଶଲ।

ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଶାନ୍ତନୋର୍ଭୀଷ୍ମଃ କାଲ୍ଯାଯାଂ ଵିଚିତ୍ରଵୀର୍ଯ୍ଯକଃ । କୃଷ୍ଣଦ୍ଵୈପାଯନଶ୍ଚୈଵ କ୍ଷେତ୍ରେ ଵୈଚିତ୍ରଵୀର୍ଯ୍ଯକେ ।। ୨୭୮.

ଗଙ୍ଗାଠାରୁ ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ପୁଅ ଭୀଷ୍ମ, କାଳ୍ୟାଠାରୁ ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟ, ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ଜନ୍ମିଲେ।

ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡୁଞ୍ଚ ଵିଦୁରଞ୍ଚାପ୍ଯଜୀଜନତ୍ । ପାଣ୍ଡୋର୍ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ କୁନ୍ତ୍ଯାଂ ଭୀମଶ୍ଚୈଵାର୍ଜୁନସ୍ତ୍ରଯଃ ।। ୨୭୮.

ତିନିଜଣ: ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ପାଣ୍ଡୁ ଓ ବିଦୁର ଜନ୍ମିଲେ; ପାଣ୍ଡୁଙ୍କଠାରୁ କୁନ୍ତୀ ଗର୍ଭରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଭୀମ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଜନ୍ମିଲେ।

ନକୁଲଃ ସହଦେଵଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡୋର୍ମ୍ମାଦ୍ଯ୍ରାଞ୍ଚ ଦୈଵତଃ । ଅର୍ଜୁନସ୍ଯ ଚ ସୌଭଦ୍ରଃ ପରିକ୍ଷିଦଭିମନ୍ଯୁତଃ ।। ୨୭୮.

ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଣ୍ଡୁଙ୍କୁ ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ ମିଳିଲେ; ଅର୍ଜୁନଙ୍କଠାରୁ ସୌଭଦ୍ର, ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ପୁଅ ପରିକ୍ଷିତ ହେଲେ।

ଦ୍ରୌପଦୀ ପାଣ୍ଡଵାନାଞ୍ଚ ପ୍ରିଯା ତସ୍ଯାଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରାତ୍ । ପ୍ରତିଵିନ୍ଧ୍ଯୋ ଭୀମସେନାଚ୍ଛ୍ରୁତକୀର୍ତ୍ତିର୍ଦ୍ଧନଞ୍ଜଯାତ୍ ।। ୨୭୮.

ଦ୍ରୌପଦୀ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରତିବିନ୍ଧ୍ୟ, ଭୀମସେନଠାରୁ ଶ୍ରୁତକୀର୍ତ୍ତି, ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

ସହଦେଵାଚ୍ଛ୍ରୁତକର୍ମ୍ମା ଶତାନୀକସ୍ତୁ ନାକୁଲିଃ । ଭୀମସେନାଦ୍ଧିଡ଼ିମ୍ବାଯାମନ୍ଯ ଆସୀଦ୍ ଘଟୋତ୍‌କଚଃ ।। ୨୭୮.

ସହଦେବଠାରୁ ଶ୍ରୁତକର୍ମା, ନକୁଳଙ୍କ ପୁଅ ଶତାନୀକ; ଭୀମସେନ ଓ ହିମ୍ବାଙ୍କଠାରୁ ଘଟୋଟ୍କଚ ଜନ୍ମିଲେ।

ଏତେ ଭୂତା ଭଵିଷ୍ଯାଶ୍ଚ ନୃପାଃ ସଂଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଗତାଃ କାଲେନ କାଲୋ ହି ହରିସ୍ତଂ ପୂଜଯେଦ୍‌ଦ୍ଵିଜ ।। ୨୭୮.

ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ, ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ, ଗଣନାରେ ଅସଂଖ୍ୟ; ସମୟ ସହିତ ସମସ୍ତେ ଚାଲିଗଲେ, କାଳ ହେଉଛନ୍ତି ହରି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତୁ।

ହୋମମଗ୍ନୌସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କୁରୁ ସର୍ଵ୍ଵପ୍ରଦଂ ଯତଃ ।। ୨୭୮.

ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ହୋମ କର।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଆଯୁର୍ଵେଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୁଶ୍ରୁତାଯ ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ଦେଵୋ ଧନ୍ଵନ୍ତରିଃ ସାରଂ ମୃତସଞ୍ଜୀଵନୀକରଂ ।। ୨୭୯.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ — ମୁଁ ଏହିବେଳେ ଆୟୁର୍ବେଦ ଉପଦେଶ କରିବି, ଯାହା ଦେବତା ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ କହିଥିଲେ; ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ମୃତକଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେଇପାରେ।

ସୁଶ୍ରୁତ ଉଵାଚ ଆଯୁର୍ଵେଦଂ ମମ ବ୍ରୂହି ନରାଶ୍ଵେଭରୁଗର୍ଦନମ୍ । ସିଦ୍ଧଯୋଗାନ୍‌ ସିଦ୍ଧମନ୍ତ୍ରାନ୍‌ ମୃତସଞ୍ଜୀଵନୀକରାନ୍ ।। ୨୭୯.

ସୁଶ୍ରୁତ କହିଲେ — ମୋତେ ସେହି ଆୟୁର୍ବେଦ ଶିଖାଅ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଗାଈଙ୍କ ରୋଗ ଦୂର କରେ; ଏହି ସହିତ ସଫଳ ଯୋଗ, ସିଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ର ଓ ମୃତକଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେଇପାରୁଥିବା ଉପାୟ ମଧ୍ୟ କୁହ।

ଧନ୍ଵନ୍ତରିରୁଵାଚ ରକ୍ଷନ୍ ବଲଂ ହି ଜ୍ଵରିତଂ ଲଙ୍ଘିତଂ ଭୋଜଯେଦ୍ଭିଷକ୍ । ସଵିଶ୍ଵଂ ଲାଜମଣ୍ଡନ୍ତୁ ତୃଡ୍‌ଜ୍ଵରାନ୍ତଂ ଶ୍ରୃତଂ ଜଲମ୍ ।। ୨୭୯.

ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ — ଜ୍ୱର ହେଲେ ଶକ୍ତିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଡାକ୍ତର ଉପବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ହଳୁକା ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଭୁନା ଯବ ଓ ଲାଜା, ଏବଂ ଉବା ଏବଂ ଶିତଳ ଜଳ ପାନ କଲେ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ ଜ୍ୱର ଶମିତ ହୁଏ।

ମୁସ୍ତପର୍ପଟକୋଶୀରଚନ୍ଦନୋଦୀଚ୍ଯନାଗରୈଃ । ଷଡ଼ହେ ଚ ଵ୍ଯତିକ୍ରାନ୍ତେ ତିକ୍ତକଂ ପାଯଯେଦ୍‌ଧ୍ରୁଵମ୍ ।। ୨୭୯.

ମୁସ୍ତା, ପର୍ପଟ, କୋଶୀର, ଚନ୍ଦନ, ଉଦୀଚ୍ୟ, ନାଗର ଏବଂ ଜ୍ୱର ଶୀଘ୍ର ଅତିକ୍ରମ କଲେ ତିକ୍ତ ଔଷଧ ଦେବା ନିଶ୍ଚିତ ଭଲ।

ସ୍ନେହଯେତ୍ତ୍ଯକ୍ତଦୋଷନ୍ତୁ ତତସ୍ତଞ୍ଚ ଵିରେଚଯେତ୍ । ଜୀର୍ଣାଃ ଷଷ୍ଟିକନୀଵାରରକ୍ତଶାଲିପ୍ରମୋଦକାଃ ।। ୨୭୯.

ତେଲ ଲଗାଇ ଦୋଷ ଦୂର କରିବା ପରେ ବିରେଚନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଭଲ ଭାବେ ରନ୍ଧା ଷଷ୍ଟିକ ଚାଉଳ, ନିବାର, ରକ୍ତ ଚାଉଳ ଓ ପ୍ରମୋଦକ ଖାଇବା ଉପଯୁକ୍ତ।

ତଦ୍ଵିଧାସ୍ତେ ଜ୍ଵରେଷ୍ଵିଷ୍ଟା ଯଵାନାଂ ଵିକୃତିସ୍ତଥା । ମୁଦ୍‌ଗା ମସୂରାଶ୍ଚଣକାଃ କୁଲତ୍ଥାସ୍ଚ ସକୁଷ୍ଠକାଃ ।। ୨୭୯.

ଏପରି ଖାଦ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଜ୍ୱରରେ ଦେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ସହିତ ଯବର ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ, ମୁଗ ଡାଲି, ମସୁର ଡାଲି, ଚଣା, କୁଳଥି ଓ କୁଷ୍ଠ ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଆଟକ୍ଯୋ ନାରକାଦ୍ଯାଶ୍ଚ କର୍କ୍କୋଟକକଟୋଲ୍ଵକମ୍ । ପଟୋଲଂ ସଫଲଂ ନିମ୍ବଂ ପର୍ପଟଂ ଦାଡିମଂ ଜ୍ଵରେ ।। ୨୭୯.

ଆଟକ୍ୟ, ନରକ, କର୍କଟକ, କଟୋଲ୍ବକ, ଫଳ ସହିତ ପଟୋଳ, ନିମ୍ବ, ପର୍ପଟ ଓ ଦାଡିମା ଜ୍ୱରରେ ଉପକାରୀ।

ଅଧୋଗେ ଵମନଂ ଶସ୍ତମୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଗେ ଚ ଵିରେଚନମ୍ । ରକ୍ତପିତ୍ତେ ତଥା ପାନଂ ଷଡଙ୍ଗଂ ଶୁଣ୍ଠିଵର୍ଜ୍ଜିତମ୍ ।। ୨୭୯.

ଅଧୋଗତ ରୋଗରେ ବମନ ଭଲ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତ ରୋଗରେ ବିରେଚନ ଉପଯୁକ୍ତ; ରକ୍ତପିତ୍ତରେ ଶୁଂଠି ବିନା ଷଡଅଙ୍ଗ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାନ କରିବା ଉଚିତ।

ଶକ୍ରୁଗୋଧୂମଲାଜାଶ୍ଚ ଯଵଶାଲିମସୂରକାଃ । ସକୁଷ୍ଠଚଣକା ମୁଦ୍‌ଗା ଭକ୍ଷ୍ଯା ଗୋଧୂମକା ହିତାଃ ।। ୨୭୯.

ଭୁନା ଯବ, ଗହୁଁ, ଚାଉଳ, ମସୁର ଡାଲି, କୁଷ୍ଠ ଓ ଚଣା ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟ, ମୁଗ ଡାଲି ଭଲ; ଗହୁଁର ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ଉପକାରୀ।

ସାଧିତା ଘୃତଦୁଗ୍ଧାଭ୍ଯାଂ କ୍ଷୌଦ୍ରଂ ଵୃଷରସୋ ମଧୁ । ଅତୀସାରେ ପୁରାଣାନାଂ ଶାଲୀନାଂ ଭକ୍ଷଣଂ ହିତଂ ।। ୨୭୯.

ଘିଅ ଓ ଦୁଧରେ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ, ମଧୁ, ବୃଷ ମୁତ୍ର ଓ ମଧୁ ଉପଯୁକ୍ତ; ପୁରୁଣା ଚାଉଳ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଅତିସାରରେ ଭଲ।

ଅନଭିଷ୍ଯନ୍ଦି ଯଚ୍ଚାନ୍ନଂ ଲୋଧ୍ରଵଲ୍କଲସଂଯୁତମ୍ । ମାରୁତଂ ଵର୍ଜ୍ଜଯେଦ୍ ଯତ୍ନଃ କାର୍ଯ୍ଯୋ ଗୁଲ୍ମେଷୁ ସର୍ଵଥା ।। ୨୭୯.୧୧ ଵାଟ୍ଯଂ କ୍ଷୀରେଣ ଚାଶ୍ନୀଯାଦ୍ଵାସ୍ତୂକଂ ଘୃତସାଧିତଂ । ଗୋଧୂମଶାଲଯସ୍ତିକ୍ତା ହିତା ଜଠରିଣାମଥ ।। ୨୭୯.

ଯେଉଁ ଅନ୍ନ ଅବରୋଧ କରେନାହିଁ, ଲୋଧ୍ର ଛାଲ ମିଶିଥିବା ତାହା ଉପଯୁକ୍ତ; ଗୁଲ୍ମ ରୋଗରେ ବାୟୁକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାବଧାନିରେ ଏଡ଼ାଯିବା ଉଚିତ। ଦୁଧ ସହିତ ଭାଜା ଶାକ ଖାଇବା, ଘିଅରେ ତିଆରି ଭାଜି ଖାଇବା ଭଲ; ଗହୁଁ ଓ ଚାଉଳ, ତିକ୍ତ ଶାକ ଜଠର ରୋଗୀଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଗୋଧୂମଶାଲଯୋ ମୁଦ୍‌ଗା ବ୍ରହ୍ମର୍କ୍ଷଖଦିରୋଽଭଯା । ପଞ୍ଚକୋଲଞ୍ଜାଙ୍ଗଲାଶ୍ଚ ନିମ୍ବଧାତ୍ର୍ଯାଃ ପଟୋଲକାଃ ।। ୨୭୯.

ଗହୁଁ, ଚାଉଳ, ମୁଗ ଡାଲି, ବ୍ରାହ୍ମୀ, ଖଦିର, ହରିତକୀ, ପଞ୍ଚ କୋଳ, ଜଙ୍ଗଲ ଶାକ, ନିମ୍ବ, ଆମଳକୀ ଓ ପଟୋଳ ଖାଇବାକୁ ସୁପାରିଶ କରାଯାଇଛି।