ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଉଭଯୋଃ ପ୍ରତିଭୂର୍ଗ୍ରାହ୍ଯଃ ସମର୍ଥଃ କାର୍ଯ୍ଯନିର୍ଗଯେ । ନିହ୍ନଵେ ଭାଵିତୋ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଧନଂ ରାଜ୍ଞେ ତୁ ତତ୍ସମମ୍ ।। ୨୫୩.

ଉଭୟ ପକ୍ଷରୁ ଯେଉଁ ଲୋକ ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇପାରିବେ, ସେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଜମାନତି ନିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି କିଛି ଲୁଚାଯାଇଛି ବୋଲି ଶଙ୍କା ହୁଏ, ତେବେ ସେ ଲୋକ ରାଜାଙ୍କୁ ସେଇ ଟଙ୍କା ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ।

ମିଥ୍ଯାଭିଯୋଗାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣମଭିଯୋଗାଦ୍ଧନଂ ହରେତ୍ । ସାହସସ୍ତେଯପାରୁଷ୍ଯେଷ୍ଵଭିଶାପାତ୍ଯଯେ ସ୍ତ୍ରିଯାଃ ।। ୨୫୩.

ଝୁଟା ଅଭିଯୋଗ ପାଇଁ ଦାବି ହୋଇଥିବା ଟଙ୍କାର ଦୁଇଗୁଣା ଦଣ୍ଡ ନିଆଯିବ। ହିଂସା, ଚୋରି, ଅପମାନ, ଶାପ କିମ୍ବା ମହିଳା ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅପରାଧରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ।

ଵିଚାରଯେତ୍ଯଦ୍ଯ ଏଵ କାଲୋଽନ୍ଯତ୍ରେଛଯା ସ୍ମୃତଃ । ଦେଶଦେଶାନ୍ତରଂ ଯାତି ସୃକ୍କଣୀ ପରିଲେଢି ଚ ।। ୨୫୩.

ଯଦି କେହି କହେ, 'ଏହାକୁ ଏବେ ତଦନ୍ତ କର,' ତେବେ ସମୟ ତୁରନ୍ତ। ନହେଲେ, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ, ଯଦି ସେ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯାଆନ୍ତି କିମ୍ବା ଠୋଠ ଚାଟନ୍ତି।

ଲଲାଟଂ ସ୍ଵିଦ୍ଯତେ ଚାସ୍ଯ ମୁଖଵୈଵର୍ଣ୍ଯମେଵ ଚ । ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ଵିକୃତଂ ଗଚ୍ଛେନ୍ମନୋଵାକ୍‌କାଯକର୍ମଭିଃ ।। ୨୫୩.

ତାଙ୍କର କପାଳରେ ଘାମ ଆସେ, ମୁହଁର ରଙ୍ଗ ହରାଯାଏ; ସ୍ୱଭାବରେ ମନ, କଥା ଓ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଏ।

ଅଭିଯୋଗେଽଥ ଵା ସାକ୍ଷ୍ଯେ ଵାଗ୍ଦୁଷ୍ଟଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ । ସନ୍ଦିଗ୍ଧାର୍ଥଂ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରୋ ଯଃ ସାଧଯେଦ୍ଯଶ୍ଚ ନିଷ୍ପତେତ୍ ।। ୨୫୩.

ଅଭିଯୋଗ କିମ୍ବା ସାକ୍ଷୀ ଦେବାବେଳେ ଯାହାର କଥା ଭୁଲ୍ ଅଟକୁଛି, ସେଉଁଠି ଏହା ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଯିଏ ସ୍ୱାଧୀନ ହୋଇ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ କଥା ସମାଧାନ କରିଥାଏ କିମ୍ବା ପଛୁଆଯାଏ, ସେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।

ନ ଚାହୂତୋ ଵଦେତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ଧନୀ ଦଣ୍ଡ୍ଯଶ୍ଚ ସ ସ୍ମୃତଃ । ସାକ୍ଷିଷୂଭଯତଃ ସତ୍ସୁ ସାକ୍ଷିଣଃ ପୂର୍ଵଵାଦିନଃ ।। ୨୫୩.

ଯଦି ଡାକିଥିବା ଋଣୀ କିଛି କହିନାହାନ୍ତି, ସେ ଦଣ୍ଡନୀୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ ସାକ୍ଷୀ ଥିଲେ, ଦାବିକାରୀ ପକ୍ଷର ସାକ୍ଷୀ ପ୍ରଥମେ କଥା କହିବେ।

ପୂର୍ଵପକ୍ଷେଽଧରୀଭୂତେ ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ୍ତରଵାଦିନଃ । ସଗଣଶ୍ଚେଦ୍ଵିଵାଦଃ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ର ହୀନନ୍ତୁ ଦାପଯେତ୍ ।। ୨୫୩.

ପ୍ରଥମ ପକ୍ଷର ଦାବି ସିଦ୍ଧ ନ ହେଲେ, ପ୍ରତିପକ୍ଷ କଥା କହିବେ। ଯଦି ଦଳ ସହିତ ବିବାଦ ହୁଏ, ତେବେ ଯିଏ କମ୍ ଥାଏ, ସେଠି ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ।

ଦତ୍ତଂ ପଣଂ ଵସୁଞ୍ଚୈଵ ଧନିନୋ ଧନମେଵ ଚ। ଛଲନ୍ନିରସ୍ଯ ଦୂତେନ ଵ୍ଯଵହାରାନ୍ନଯେନ୍ନୃପଃ ।। ୨୫୩.

ଦିଆଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଋଣ ହୋଇଥିବା ଟଙ୍କା, ସାମଗ୍ରୀ କିମ୍ବା ଧନ ଯଦି ଅସ୍ୱୀକାର କରାଯାଏ, ରାଜା ଦୂତ ଦ୍ୱାରା ନ୍ୟାୟ ମାଧ୍ୟମରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଫେରାଇ ନେବା ଉଚିତ୍।

ଭୂତମପ୍ଯର୍ଥମପ୍ଯସ୍ତଂ ହୀଯତେ ଵ୍ଯଵହାରତଃ । ନିହ୍ନତେ ନିଖିଲାନେକମେକଦେଶଵିଭାଵିତମ୍ ।। ୨୫୩.

ଅସଲ କିମ୍ବା ପୂର୍ବରୁ ଥିବା କୌଣସି କଥା ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ହାରାଇଯାଇପାରେ, ସେଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ୱୀକାର, ସ୍ୱୀକାର କିମ୍ବା ଅଂଶିକ ସିଦ୍ଧି ଯେଉଁ ଭଳି ହେଉ।

ଦାପ୍ଯଃ ସର୍ଵାନ୍ନୃପେଣାର୍ଥାନ୍ନ ଗ୍ରାହ୍ଯସ୍ତ୍ଵନିଵେଦିତଃ । ସ୍ମୃତ୍ଯୋର୍ଵିରୋଧେ ନ୍ଯାଯସ୍ତୁ ବଲଵାନ୍ ଵ୍ଯଵହାରତଃ ।। ୨୫୩.

ସମସ୍ତ ମାମଲାରେ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ଯାହା ଅବିବେଚିତ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନୁହେଁ। ନୀତି ଓ ପାରମ୍ପରିକତାରେ ବିରୋଧ ହେଲେ, ନ୍ୟାୟ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।

ପ୍ରମାଣଂ ଲିଖିତଂ ଭୁକ୍ତିଃ ସାକ୍ଷିଣଶ୍ଚେତି କୀର୍ତ୍ତିତମ୍ ।। ୨୫୩.

ଲେଖା, ଅଧିକାର ଓ ସାକ୍ଷୀ—ଏହିମାନେ ପ୍ରମାଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଏଷାମନ୍ଯତମାଭାଵେ ଦିଵ୍ଯାନ୍ଯତମମୁଚ୍ଯତେ । ସର୍ଵେଷ୍ଵେଵ ଵିଵାଦେଷୁ ବଲଵତ୍ଯୁତ୍ତରା କ୍ରିଯା ।। ୨୫୩.

ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଏକ ନଥିଲେ, ପରୀକ୍ଷା ଦିଆଯିବ। ସମସ୍ତ ବିବାଦରେ ଉତ୍ତର ଦିଆଯିବାକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ।

ଆଧୌ ପ୍ରତିଗ୍ରହେ କ୍ରୀତେ ଯୂର୍ଵା ତୁ ବଲଵତ୍ତରା । ପଶ୍ଯତୋ ବ୍ରୁଵତୋ ଭୂମେର୍ହାନିର୍ଵିଂଶତିଵାର୍ଷିକୀ ।। ୨୫୩.

ଅମାନତ, ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା କିଣିବା ମାମଲାରେ ନୂତନତା ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଜମି ମାମଲାରେ, ଦେଖିଥିବା କିମ୍ବା କହିଥିବା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୁଡ଼ିଏ ବର୍ଷ ପରେ ହାନି ହୁଏ।

ପରେଣ ଭୁଜ୍ଯମାନା ଯା ଧନସ୍ଯ ଦଶଵାର୍ଷିକୀ । ଆଧିସୀମୋପନିଃକ୍ଷେପଜଡଵାଚଲଧନୈର୍ଵିନା ।। ୨୫୩.

ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ଧନ, ଅମାନତ, ସୀମା, ଜମା କିମ୍ବା ଅଚଳ ଧନ ବ୍ୟତୀତ।

ତଥୋପନିଧିରାଜସ୍ତ୍ରୀଶ୍ରୋତ୍ରିଯାଣାଂ ଧନୈରପି । ଆଧ୍ଯାଦୀନାଂ ଵିହର୍ତାରଂ ଧନିନେ ଦାପଯେଦ୍ଧନଂ ।। ୨୫୩.

ଏହିପରି ରାଜା, ମହିଳା କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଧନ, ଅମାନତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ରହଣଧନ ମଧ୍ୟ ଯଦି କେହି ଅନୁଚିତ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିଥାଏ, ସେ ଧନ ମାଲିକଙ୍କୁ ଫେରାଇବା ଉଚିତ୍।

ଦଣ୍ଡ୍ଯ ଚ ତତ୍ସମଂ ରାଜ୍ଞେ ଶକ୍ତ୍ଯପେକ୍ଷ୍ଯମଥାପି ଵା । ଆଗମୋପ୍ଯଧିକୋ ଭୁକ୍ତିଂ ଵିନା ପୂର୍ଵକ୍ରମାଗତାଂ ।। ୨୫୩.

ଯେଉଁଠି ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ହେଉଛି, ସେଠି ରାଜାଙ୍କୁ ଯେତେ ନେଇଥିଲେ, କିମ୍ବା ଯେତେ ସମ୍ଭବ, ସେତେ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଯଦି ଆଗରୁ ଅଛିନଥିବା ଅଧିକ ଲାଭ ମିଳିଥାଏ, ସେଠାରେ ସେଠି ମଧ୍ୟ ଦେବା ଦରକାର।

ଆଗମୋପି ବଲନ୍ନୈଵ ଭୁକ୍ତିଃ ସ୍ତୋକାପି ଯତ୍ର ନ । ଆଗମେନ ଵିଶୁଦ୍ଧେନ ଭୋଗୋ ଯାତି ପ୍ରମାଣତାମ୍ ।। ୨୫୩.

ଯଦି ମାନ୍ୟତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଥୋଡ଼େ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ ନାହିଁ, ସେଠି ଏହା ଦୃଢ଼ ନୁହେଁ। ଶୁଦ୍ଧ ମାନ୍ୟତା ଥିଲେ ମାତ୍ର ଭୋଗ ସଠିକ୍ ମନାଯାଏ।

ଅଵିଶୁଦ୍ଧାଗମୋ ଭୋଗଃ ପ୍ରାମାଣ୍ଯଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତି। ଆଗମସ୍ତୁ କୃତୋ ଯେନ ସୋବିଯୁକ୍ତସ୍ତମୁଦ୍ଧରେତ୍ ।। ୨୫୩.

ଅଶୁଦ୍ଧ ମାନ୍ୟତା ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରି ଥିବା ଭୋଗର କୌଣସି ଅଧିକାର ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଏହି ମାନ୍ୟତା ତିଆରି କରିଛି ଏବଂ ଏଥିରେ ଜଡିତ, ସେଠାରୁ ଏହା ଫେରାଇ ନେବା ଉଚିତ।

ନ ତତ୍ସୁତସ୍ତଃସୁତୋ ଵା ଭୁକ୍ତିସ୍ତତ୍ର ଗରୀଯସୀ । ଯୋଭିଯୁକ୍ତଃ ପରେତଃ ସ୍ଯାତ୍ ତସ୍ଯ ଋକ୍‌ଥାତ୍ତମୁଦ୍ଧରେତ୍ ।। ୨୫୩.

ଏହି ମାମଲାରେ ପୁଅ କିମ୍ବା ପୁଅର ପୁଅଙ୍କର ଅଧିକ ଅଧିକାର ନାହିଁ। ଯଦି ଅନ୍ୟ କେହି ଏଥିରେ ଜଡିତ ଥିଲେ ଏବଂ ସେ ମୃତ, ତାଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତିରୁ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଫେରାଇ ଦେବା ଉଚିତ।

ନ ତତ୍ର କାରଣଂ ଭୁକ୍ତିରାଗମେନ ଵିନାକୃତା । ବଲୋପାଧିଵିନିର୍ଵୃତ୍ତାନ୍ ଵ୍ଯଵହାରାନ୍ନିଵର୍ତ୍ତଯେତ୍ ।। ୨୫୩.

ମାନ୍ୟତା ଛଡ଼ା କରାଯାଇଥିବା ଭୋଗର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ। ବଳ ବା ଜବରଦସ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଲେନଦେନ ବାତିଲ କରିଦେବା ଉଚିତ।

ସ୍ତ୍ରୀନକ୍ତମନ୍ତରାଗାରଵହିଃଶତ୍ରୁକୃତସ୍ତଥା । ମତ୍ତୋନ୍ମତ୍ତାର୍ତ୍ତଵ୍ଯସନିବାଲଭୀତପ୍ରଯୋଜିତଃ ।। ୨୫୩.

ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଜଣେ ମହିଳା, ରାତିବେଳେ, ଘର ଭିତରେ, ବାହାରେ, ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା, ମଦ ପିଇଥିବା, ପାଗଳ, ଦୁଃଖିତ, ଶିଶୁ ବା ଭୟରେ କିଛି କରାଯାଇଥାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ।

ଅସମ୍ବଦ୍ଧକୃତଶ୍ଚୈଵ ଵ୍ଯଵହାରୋ ନ ସିଦ୍ଧ୍ଯତି । ପ୍ରନଷ୍ଟାଧିଶତଂ ଦେଯଂ ନୃପେଣ ଧନିନେ ଧନଂ ।। ୨୫୩.

ଯେଉଁ ଲେନଦେନର କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ସେଠି ଏହା ମାନ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ଯଦି ଗଠିତ ଜମାନତ ହରାଯାଏ, ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଣିକୁ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।

ଵିଭାଵଯେନ୍ନ ଚେଲ୍ଲିଙ୍ଗୈସ୍ତତ୍ସମଂ ଦାତୁମର୍ହତି । ଦେଯଞ୍ଚୌରହୃତଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ରାଜ୍ଞା ଜନପଦାଯ ତୁ ।। ୨୫୩.

ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଯଦି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ସମାନ ମୂଲ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଚୋର ଦ୍ୱାରା ଚୋରାଯାଇଥିବା ସମ୍ପତ୍ତି ରାଜା ଦେଶବାସୀଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।

ଅଶୀତିଭାଗୋ ଵୃଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାନ୍ମାସି ମାସି ସବନ୍ଧକେ । ଵର୍ଣକ୍ରମାଚ୍ଛତଂ ଦ୍ଵିତ୍ରିଚତୁଷ୍ପଞ୍ଚକମନ୍ଯଥା ।। ୨୫୩.

ଜମାନତ ଥିଲେ ପ୍ରତି ମାସକୁ ଏକାଶୀ ଅଂଶ ବ୍ୟାଜ ହେବ। ଅନ୍ୟଥା, ଜାତିଅନୁସାରେ ପ୍ରତି ଶତକୁ ଏକ, ଦୁଇ, ତିନି, ଚାରି କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ହେବ।

ସପ୍ତତିସ୍ତୁ ପଶୁସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ରସସ୍ଯାଷ୍ଟଗୁଣା ପରା । ଵସ୍ତ୍ରଧାନ୍ଯହିରଣ୍ଯାନାଂ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଦ୍ଵିଗୁଣା ତଥା ।। ୨୫୩.

ପଶୁ ପାଇଁ ସତରି, ଜନାନୀ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ଆଠଗୁଣା, ରସ ପାଇଁ ଚାରି, ବସ୍ତ୍ର, ଧାନ୍ୟ, ସୁନା ପାଇଁ ଚାରି, ତିନି କିମ୍ବା ଦୁଇ ଗୁଣା ହେବ।

ଗ୍ରାମାନ୍ତରାତ୍ତୁ ଦଶକଂ ସାମୁଦ୍ରାଦପି ଵିଂଶତିଂ । ଦଦ୍ଯର୍ଵା ସ୍ଵକୃତାଂ ଵୃଦ୍ଧିଂ ସର୍ଵେ ସର୍ଵାସୁ ଜାତିଷୁ ।। ୨୫୩.

ଅନ୍ୟ ଗାଁ ପାଇଁ ଦଶ, ସମୁଦ୍ରପାରି ଦେଶ ପାଇଁ କୁହାଯାଏ କି ଏହା କିଶି ଦୁଇ, ସମସ୍ତେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ମାମଲାରେ ନିଜେ ଯେତେ ବ୍ୟାଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେତେ ଦେବା ଉଚିତ।

ପ୍ରପନ୍ନଂ ସାଧଯନ୍ନର୍ଥଂ ନ ଵାଚ୍ଯୋ ନୃପତିର୍ଭଵେତ୍ । ସାଧ୍ଯମାନୋ ନୃପଂ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଦଣ୍ଡ୍ଯୋ ଦାପ୍ଯଶ୍ଚ ତଦ୍ଧନଂ ।। ୨୫୩.

ଯିଏ ଦାବି ସଫଳ କରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ରାଜାଙ୍କୁ ବାଧ୍ୟ କରି ଦାବି ଦେଖାଏ, ସେ ଦଣ୍ଡ ଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ସେଇ ଟଙ୍କା ଦେବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଗୃହୀତାର୍ଥଃ କ୍ରମାଦ୍ଦାପ୍ଯୋ ଧନିନାମଧମର୍ଣିକଃ । ଦତ୍ଵା ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯାଦୌ ନୃପତେସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍ ।। ୨୫୪.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଯିଏ ଧନ ନେଇଛି, ସେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଧନଦାତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଥାଏ, ତାପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।

ରାଜ୍ଞାଧମର୍ଣିକୋ ଦାପ୍ଯଃ ସାଧିତାଦ୍ଦଶକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ପଞ୍ଚକନ୍ତୁ ଶତଂ ଦାପ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତାର୍ଥୋ ହ୍ଯୁତ୍ତମର୍ଣିକଃ ।। ୨୫୪.

ରାଜାଙ୍କ ଚାପରେ ଥିବା ଋଣୀ ଦାବି ସଫଳ ହେଲେ ଦଶ ଅଂଶ ଦେବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧନ ମିଳିଲେ, ଉତ୍ତମ ଋଣୀ ପ୍ରତି ଶତକୁ ପାଞ୍ଚ ଅଂଶ ଦେବା ଉଚିତ।