ରଥେ ରଣେ ଗଜେ ଚୈଵ ତୁରଙ୍ଗାଣାଂ ତ୍ରଯଂ ଭଵେତ୍ । ଧାନୁଷ୍କାଣାନ୍ତ୍ରଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରକ୍ଷଆର୍ଥେ ତୁରଗସ୍ଯ ଚ ।। ୨୫୨.
ରଥରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଓ ହାତୀରେ ତିନିଜଣ ଘୋଡ଼ାଚାଳକ ଥିବା ଉଚିତ; ଘୋଡ଼ାର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ତିନିଜଣ ଧନୁର୍ବାଣୀ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ।
ଧନ୍ଵିନୋ ରକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ଚର୍ମିଣନ୍ତୁ୬ ନିଯୋଜଯେତ୍ । ସ୍ଵମନ୍ତ୍ରୈଃ ଶସ୍ତ୍ରମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଶାସ୍ତ୍ରାନ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମୋହନଂ ।। ୨୫୨.
ଧନୁର୍ବାଣୀର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ଢାଳଧାରୀକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ନିଜ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ପୂଜି, ତିନି ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ।
ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵ୍ଯଵହାରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷଅଯାମି ନଯାନଯଵିଵେକଦଂ । ଚତୁଷ୍ପାଚ୍ଚ ଚତୁଃସ୍ଥାନଶ୍ଚତୁଃସାଧନ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୫୩.
ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ନ୍ୟାୟର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ସଠିକ୍ ଓ ଭୁଲକୁ ଚିହ୍ନଟ କରେ। ଏହାର ଚାରିଟି ଆଧାର, ଚାରିଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ ଓ ଚାରିପ୍ରକାର ଉପାୟ ଅଛି।
ଚତୁର୍ହିତଶ୍ଚତୁର୍ଵ୍ଯାପୀ ଚତୁଷ୍କାରୀ ଚକୀତ୍ତର୍ଯତେ । ଅଷ୍ଟାହ୍ଗୋଽଷ୍ଟାଦଶପଦଃ ଶତଶାଖସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୫୩.
ଏହାର ଚାରିପ୍ରକାର ଉପକାର, ଚାରିପ୍ରକାର କ୍ଷେତ୍ର, ଚାରିପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି; ଏହିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହାର ଆଠଟି ଅଂଶ, ଏଠାରେ ଅଠାରଟି ବିଭାଗ ଓ ଶତାଧିକ ଶାଖା ଅଛି।
ତ୍ରିଯୋନିର୍ଦ୍ଵ୍ଯଭିଯୋଗଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଦ୍ଵାରୋ ଦ୍ଵିଗତିସ୍ତଥା । ଧର୍ମଶ୍ଚ ଵ୍ଯଵହାରଶ୍ଚ ଚରିତ୍ରଂ ରାଜଶାସନଂ ।। ୨୫୩.
ତିନିପ୍ରକାର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଦୁଇପ୍ରକାର ମାମଲା, ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାର ଓ ଦୁଇପ୍ରକାର ମାର୍ଗ ଅଛି; ଧର୍ମ, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଚାଳଚଳନ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ।
ଚତୁଷ୍ପାଦ୍ଵ୍ଯଵହାରାଣାମୁତ୍ତରଃ ପୂର୍ଵସାଧକଃ । ତତ୍ର ସତ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋ ଧର୍ମୋ ବ୍ଯଵହାରସ୍ତୁ ସାକ୍ଷିଷୁ ।। ୨୫୩.
ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଚାରିଟି ଆଧାର ମଧ୍ୟରୁ, ଶେଷଟି ପ୍ରଥମଟିକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ। ଏଠାରେ ଧର୍ମ ସତ୍ୟରେ ଭିତି କରିଥାଏ, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସାକ୍ଷୀମାନେ ଉପରେ ଭରସା କରେ।
ଚରିତ୍ରଂ ସଙ୍ଗ୍ରହେ ପୁଂସାଂ ରାଜାଜ୍ଞାଯାନ୍ତୁ ଶାସନଂ । ସାମାଭ୍ଯୁପାଯସାଧ୍ଯତ୍ଵାଚ୍ଚତୁଃସାଧନ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୫୩.
ଚାଳଚଳନ ହେଉଛି ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି ତାହାର ସମୁଦାୟ ରୂପ; ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ହେଉଛି ରାଜାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ। ଚାରିପ୍ରକାର ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଫଳ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଏଭଳି କୁହାଯାଏ।
ଚତୁର୍ଣାମାଶ୍ରମାଣାଞ୍ଚ ରକ୍ଷଣାତ୍ସ ଚତୁର୍ହିତଃ । କର୍ତ୍ତାରଂ ସାକ୍ଷଇଣଶ୍ଚୈଵ ସତ୍ଯାନ୍ରାଜାନମେଵ ଚ ।। ୨୫୩.
ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମର ରକ୍ଷା କରିଥିବାରୁ ଏହା ଚାରିପ୍ରକାର ଉପକାର ଦେଇଥାଏ। କର୍ତ୍ତା, ସାକ୍ଷୀମାନେ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ରାଜା ନିଜେ।
ଵ୍ଯାପ୍ନୋତେ ପାଦଗୋ ଯସ୍ମାଚ୍ଚତୁର୍ଵ୍ଯାପୀ ତତଃ ସ୍ମୃତଃ । ଧର୍ମସ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯ ଯଶସୋ ଲୋକପଙକ୍ତେସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୫୩.
କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଚାରିଟି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଚାରିପ୍ରକାର ବ୍ୟାପ୍ତି ଭାବେ ଗଣାଯାଏ—ଧର୍ମ, ଧନ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଲୋକମଙ୍ଗଳ।
ଚତୁର୍ଣାଙ୍କରଣାଦେଷ ଚତୁଷ୍କାରୀ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ । ରାଜା ସ ପୁରୁଷଃ ସଭ୍ଯାଃ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଗଣକଲେଖକୌ ।। ୨୫୩.
ଚାରିଜଣ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଂପାଦିତ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଚାରିପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ରାଜା, ବ୍ୟକ୍ତି, ସଭ୍ୟମାନେ, ଶାସ୍ତ୍ର, ଗଣନାକାରୀ ଓ ଲେଖକ।
ହିରଣ୍ଯମଗ୍ନିରୁଦକମଷ୍ଟାଙ୍ଗଃ ସମୁଦାହୃତଃ । କାମାତ୍ କ୍ରୋଧାଚ୍ଚ ଲୋଭାଚ୍ଚ ତ୍ରିଭ୍ଯୋ ଯସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୨୫୩.
ସୁନା, ଅଗ୍ନି, ପାଣି—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଆଠଟି ଅଂଶ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଏହାର ତିନିଟି ଉତ୍ସ।
ତ୍ରିଯୋନିଃ କୀର୍ତ୍ଯତେ ତେନ ତ୍ରଯମେତଦ୍ଵିଵାଦକୃତ୍ । ଦ୍ଵ୍ଯଭିଯୋଗସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ଶଙ୍କାତତ୍ତ୍ଵାଭିଯୋଗତଃ ।। ୨୫୩.
ଏଭଳି ତିନିପ୍ରକାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଏହି ତିନିଟି ଦ୍ୱାରା ବିବାଦ ହୁଏ। ଦୁଇପ୍ରକାର ମାମଲା ଅଛି—ସନ୍ଦେହ ଓ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ।
ଶଙ୍କାଷଡ୍ଭିସ୍ତୁ ସଂସର୍ଗାତ୍ତତ୍ତ୍ଵଷୋଢ଼ାଦିଦର୍ଶଣାତ୍ । ପଜ୍ଞଦ୍ଵଯାଭିସମ୍ବନ୍ଧାଦ୍ଦ୍ଵିଦ୍ଵାରଃ ସମୁଦାହୃତଃ ।। ୨୫୩.
ସନ୍ଦେହ ଛଟିପ୍ରକାର ସଂଯୋଗରୁ ହୁଏ, ସତ୍ୟ ଦେଖିବାରୁ ଦାବି ହୁଏ। ଦୁଇପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନର ସମ୍ପର୍କରୁ ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାର ଥାଏ।
ପୂର୍ଵଵାଦସ୍ତଯୋଃ ପକ୍ଷଃ ପ୍ରତିପକ୍ଷସ୍ତ୍ଵନନ୍ତରଃ । ଭୂତଚ୍ଛଲାନୁସାରିତ୍ଵାଦ୍ଦ୍ଵିଗତିଃ ସମୁଦାହୃତା ।। ୨୫୩.
ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଥମ ଉପସ୍ଥାପନା ହେଉଛି ମୂଳ ଦାବି, ତାପରେ ପ୍ରତିଦାବି ଆସେ। ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ ଉପାୟ ଅନୁସାରେ ଦୁଇପ୍ରକାର ମାର୍ଗ ଅଛି।
ଋଣନ୍ଦେଯମଦେଯଞ୍ଚ ଯେନ ଯତ୍ର ଯଥା ଚ ଯତ୍ । ଦାନଗ୍ରହଣଘର୍ମଶ୍ଚ ଋଣାଦାନମିତି ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୫୩.
ଋଣ, ଦେବାକଥା, ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କିଏ, କେଉଁଠି, କିପରି, କଣ; ଦେବା, ନେବା ଓ ଋଣ ନେବା—ଏହାକୁ ଋଣ ଗ୍ରହଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଵଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଯତ୍ର ଵିଶ୍ରମ୍ଭାନ୍ନିକ୍ଷିପତ୍ଯଵିଶଙ୍କିତଃ । ନିକ୍ଷଏପନ୍ନାମତତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵ୍ଯଵହାରପଦମ୍ବୁଧୈଃ ।। ୨୫୩.
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କଠାରେ ରଖିଦିଏ, ଏହାକୁ ନିକ୍ଷେପ ବୋଲି ନ୍ୟାୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ଵଣିକ୍ପ୍ରଭୃତଯୋ ଯତ୍ର କର୍ମ ସମ୍ଭୂଯ କୁର୍ଵତେ । ତତ୍ସମ୍ଭୂଯସମୁତ୍ଥାନଂ ଵ୍ଯଵହାରପଦଂ ଵିଦୁଃ ।। ୨୫୩.
ଯେଉଁଠି ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ କାମ କରନ୍ତି, ଏହି ସଂଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ମାମଲାକୁ ନ୍ୟାୟ ପଦ କୁହାଯାଏ।
ଦତ୍ତ୍ଵା ଦ୍ରଵ୍ଯଞ୍ଚ ଚସମ୍ଯଗ୍ଯଃ ପୁନରାଦାତୁମିଚ୍ଛତି । ଦତ୍ତ୍ଵାପ୍ରଦାନିକଂ ନାମ ତଦ୍ଵିଵାଦପଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୫୩.
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଇଥିବା ସମ୍ପତ୍ତି ପୁଣି ଫେରତ ନେବାକୁ ଚାହାଏ, ଏହାକୁ 'ଦିଆଯାଇଛି କିନ୍ତୁ ଫେରାଇ ଦିଆଯାଇନାହିଁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ ଏହା ବିବାଦର କାରଣ ହୁଏ।
ଅଭ୍ଯୁପେତ୍ଯ ଚ ଶୁଶ୍ରୂଷାଂ ଯସ୍ତାଂ ନ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ । ଅଶୁଶ୍ରୂଷାବ୍ଯୁପେତ୍ଯୈତଦ୍ଵିଵାଦପଦମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୫୩.
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ସେବା କରିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇଥିଲେ ଓ ସେହି ସେବା ପୂରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହାକୁ 'ସମ୍ମତି ଦେଇ ସେବା ନ କରିବା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ ଏହା ବିବାଦର କାରଣ।
ଭୃତ୍ଯାନାଂ ଵେତନସ୍ଯୋକ୍ତାଦାନାଦାନଵିଧିକ୍ରିଯା । ଵେତନସ୍ଯାନପାକର୍ମ ତଦ୍ଵିଵାଦପଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୫୩.
ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ବେତନ ଦେବା ଓ ନେବା ନିୟମ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ବେତନ ନ ଦେବା ମାମଲା ବିବାଦର କାରଣ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
ନିକ୍ଷିପ୍ତଂ ଵା ପରଦ୍ରଵ୍ଯଂ ନଷ୍ଟଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ପ୍ରହୃତ୍ଯ ଵା । ଵିକ୍ରୀଯତେ ପରୋକ୍ଷଂ ଯତ୍ ସ ଜ୍ଞେଯୋଽସ୍ଵାମିଵିକ୍ରଯଃ ।। ୨୫୩.
ଯଦି କେହି ଅନ୍ୟର ହରାଇଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ରଖିଦିଆ ଜିନିଷ ମିଳିଥିବା ବେଳେ, କିମ୍ବା ଜୋରଦରିରେ ନେଇଥିବା ଜିନିଷକୁ ଲୁଚିଚୁପେ ଉପରେ ବେଚିଦିଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ଅନଧିକୃତ ଭାବେ ବିକ୍ରୟ କରିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵିକ୍ରୀଯ ପଣ୍ଯଂ ମୂଲ୍ଯେନ କ୍ରେତ୍ରେ ଯଞ୍ଚ ନ ଦୀଯତେ । ଵିକ୍ରୀଯାସମ୍ପ୍ରଦାନନ୍ତଦ୍ଵିଵାଦପଦମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୫୩.
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଜିନିଷ ବେଚି ଦାମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବିକ୍ରେତାଙ୍କୁ ଟଙ୍କା ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ଏହାକୁ ବିକ୍ରୟ ପରେ ଦେୟ ନ ମିଳିବା ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କ୍ରୀତ୍ଵା ମୂଲ୍ଯେନ ଯତ୍ପଣ୍ଯଂ କ୍ରେତା ନ ବହୁ ମନ୍ଯତେ । କ୍ରୀତ୍ଵା ମୂଲ୍ଯେନ ଯତ୍ ପଣ୍ଯଂ ଦୁଷ୍କ୍ରୀତଂ ମନ୍ଯତେକ୍ରଯୀ ।। ୨୫୩.
ଯେତେବେଳେ କିଣ୍ତା ଦାମ ଦେଇ କୌଣସି ଜିନିଷ କିଣିଥିବା ପରେ ସେ ତାହାକୁ ଭଲ ମନେ କରେନି, କିମ୍ବା ତାହା ଖରାପ ବୋଲି ଭାବେ, ଏହାକୁ ଭୁଲ ବିକ୍ରୟ ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପାଖଣ୍ଡନୈଗମାଦୀନାଂ ସ୍ଥିତିଃ ସମଯ ଉଚ୍ଯତେ । ସମଯସ୍ଯାନପାକର୍ମ ତଦ୍ଵିଵାଦପଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୫୩.
ପାଖଣ୍ଡୀ, ବ୍ୟାପାରୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ ନିୟମ ମାନନ୍ତି, ସେଗୁଡିକୁ ଚୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଚୁକ୍ତି ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ତାହାକୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ସେତୁକେଦାରମର୍ଯ୍ଯାଦାଵିକୃଷ୍ଟାକୃଷ୍ଟନିଶ୍ଚଯାଃ । ଶେତ୍ରାଧିକାରେ ଯତ୍ର ସ୍ଯୁର୍ଵିଵାଦଃ କ୍ଷେତ୍ରଜସ୍ତୁ ସଃ ।। ୨୫୩.
ସୀମା, ଆଳ, ମାର୍ଜ୍ଜିନା, ଚାଷ ଓ ଅଚାଷ ଜମିର ଭେଦ ନେଇ ଯେଉଁଠି ବିବାଦ ହୁଏ, ଏହାକୁ ଜମି ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵୈଵାହିକୋ ଵିଧିଃ ସ୍ତ୍ରୀଣଂ ଯତ୍ର ପୁଂସାଞ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ । ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସଂଯୋଗସଂଜ୍ଞନ୍ତୁ ତଦ୍ଵିଵାଦପଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୫୩.
ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ବିବାହ ନିୟମ ଯେଉଁଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ଏହାକୁ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ଏକତା ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵିଭାଗୋର୍ଥସ୍ଯ ପୈତ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରୈର୍ଯସ୍ତୁ ପ୍ରକଲ୍ପ୍ଯତେ । ଦାଯଭାଗମିତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିଵାଦପଦମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୫୩.
ପିତୃପାର୍ଶ୍ୱୀୟ ସମ୍ପତ୍ତି ପୁଅମାନେ ବାଣ୍ଟିବାକୁ ଚାହିଁଲେ, ଏହାକୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସହସା କ୍ରିଯତେ କର୍ମ୍ମ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ ବଲଦର୍ପିତୈଃ । ତତ୍ ସାହସମିତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିଵାଦପଦମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୫୩.
ଯେଉଁ କାମ କିଛି ହଠାତ୍ ଶକ୍ତି ବା ଅହଂକାରରେ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ହିଂସାମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ ଏହା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ବିଷୟ।
ଦେଶଜାତିକୁଲାଦୀନାମାକ୍ରୋଶତ୍ଯଙ୍ଗସଂଯୁତମ୍ । ଯଦ୍ଵଚଃ ପ୍ରତିକୂଲାର୍ଥଂ ଵାକ୍ପାରୁଷ୍ଯଂ ତଦୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୫୩.
ଦେଶ, ଜାତି, କୁଳ ଇତ୍ୟାଦି ଉପରେ ଅପମାନ ଦେଇ ଯେଉଁ କଥା ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ ରଖେ, ଏହାକୁ ମୁଖିକ ଅପମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପରଗାତ୍ରେଷ୍ଵଭିଦ୍ରୋହୋ ହସ୍ତପାଦାଯୁଧାଦିଭିଃ । ଅଗ୍ନ୍ଯାଦିଭିଶ୍ଚୋପଘାତୈର୍ଦଣ୍ଡପାରୁଷ୍ଯମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୫୩.
ଅନ୍ୟର ଦେହକୁ ହାତ, ପାଦ, ଅସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ, ଏହାକୁ ଶାରୀରିକ ଅପମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।