ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍ବନ୍ଧମପାମାର୍ଗଂ୫ ଭୀମଵେଗଂ ସୁଦର୍ଶନଂ । ସିଂହାକ୍ରାନ୍ତଂ ଗଜାକ୍ରାନ୍ତଂ ଗର୍ଦ୍ଦଭାକ୍ରାନ୍ତମେଵ ଚ ।। ୨୫୨.

ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ବାନ୍ଧିବା, ଅପାମାର୍ଗ ପ୍ରଣାଳୀ, ଭୟଙ୍କର ତୀବ୍ରତା, ସୁଦର୍ଶନ, ସିଂହର ଲାଫ, ହାତୀର ଲାଫ, ଏବଂ ଗଧାର ଲାଫ ମଧ୍ୟ ।

ଗଦାକର୍ମାଣି ଜାନୀଯାନ୍ନିଯୁଦ୍ଧସ୍ଯାଥ କର୍ମ ଚ । ଆକର୍ଷଣଂ ଵିକଷଞ୍ଚ ବାହୂନାଂ ମୂଲମେଵ ଚ ।। ୨୫୨.

ଗଦାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମୁସ୍ତିଯୁଦ୍ଧର କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ବାହୁକୁ ଟାଣିବା, ମୁଡ଼ିବା ଓ ବାହୁର ମୂଳ ।

ଗ୍ରୀଵାଵିପରିଵର୍ତ୍ତଞ୍ଚ ପୃଷ୍ଠଭଙ୍ଗଂ ସୁଦାରୁଣଂ । ପର୍ଯ୍ଯାସନଵିପର୍ଯ୍ଯାସୌ ପଶୁମାରମଜାଵିକଂ ।। ୨୫୨.

ଗଳାକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା, ପିଠି ଭାଙ୍ଗିବା — ଯାହା ବହୁତ ଭୟଙ୍କର, ଉଲ୍ଟାଇବା ଓ ପୁନର୍ବିପରୀତ କରିବା, ଏବଂ ଛାଗ ଓ ମେମନା ମାରିବା ।

ପାଦପ୍ରହାରମାସ୍ଫୋଟଂ କକଟିରେଚିତକନ୍ତଥା । ଗାତ୍ରଶ୍ଲେଷଂ ସ୍କନ୍ଧଗତଂ ମହୀଵ୍ଯାଜନମେଵ ଚ ।। ୨୫୨.

ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଘାତ କରିବା, ଭଙ୍ଗ କରିବା, କମର ଉପରେ ଉଠାଇବା, ଶରୀରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା, କାନ୍ଧରେ ଚଢ଼ିବା, ଏବଂ ଭୂମିକୁ ମୋଛିବା ।

ଉରୋଲଲାଟଘାତଞ୍ଚ ଵିସ୍ପଷ୍ଟକରଣନ୍ତଥା । ଉଦ୍‌ଧୂତମଵଧୂତଞ୍ଚ ତିର୍ଯ୍ଯଙ୍ମାର୍ଗଗତଂ ତଥା ।। ୨୫୨.

ଛାତି ଓ ଲଳାଟରେ ଘାତ କରିବା, ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା, ଉପରକୁ ଉଠାଇ ତଳକୁ ହଲାଇବା, ଏବଂ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ମାର୍ଗରେ ଚଳା ।

ଗଜସ୍କନ୍ଧମଵକ୍ଷେପମପରାଙ୍‌ମୁଖମେଵ ଚ । ଦେଵମାର୍ଗମଧୋମାର୍ଗମମାର୍ଗଗମନାକୁଲଂ ।। ୨୫୨.

ହାତୀର କାନ୍ଧରୁ ତଳକୁ ଫେଙ୍ଗିଦେବା, ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିବା, ଦେବମାର୍ଗ, ତଳମାର୍ଗ ଏବଂ ଭୁଲ୍ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିବାର ଭ୍ରମ ।

ଯଷ୍ଟିଘାତମଵକ୍ଷେପୋ ଵସୁଧାଦାରଣନ୍ତଥା । ଜାନୁବନ୍ଧଂ ଭୁଜାବନ୍ଧଂ ଗାତ୍ରବନ୍ଧଂ ସୁଦାରୁଣଂ ।। ୨୫୨.

ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଘାତ କରିବା, ତଳକୁ ଫେଙ୍ଗିଦେବା, ଭୂମିକୁ ଉଖାଡ଼ିଦେବା, ହାଟୁ ବାନ୍ଧିବା, ବାହୁ ବାନ୍ଧିବା ଓ ଅଙ୍ଗ ବାନ୍ଧିବା — ଯାହା ବହୁତ ଭୟଙ୍କର ।

ଵିପୃଷ୍ଠଂ ସୋଦକଂ ଶୁଭ୍ରଂ ଭୁଜାଵେଷ୍ଟିତମେଵ ଚ । ସନ୍ନଦ୍ଧୈଃ ସଂଯୁଗେ ଭାଵ୍ଯଂ ସଶସ୍ତ୍ରୈସ୍ତୈର୍ଗଜାଦିଭିଃ ।। ୨୫୨.

ପଛରୁ ଘାତ କରିବା, ପାଣି ସହିତ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବରେ, ବାହୁ ବାନ୍ଧିବା; ଯୁଦ୍ଧରେ, ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଲି ଓ ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କରିବା ଉଚିତ ।

ଵରାଙ୍କୁଶଧରୌ ଚୋଭୌ ଏକୋ ଗ୍ରୀଵାଗତୋଽପରଃ । ସ୍କନ୍ଧଗୌ ଦ୍ଵୌ ଚ ଧାନୁଷ୍କୌ ଦ୍ଵୌ ଚ ଖଡ୍‌ଗଧରୌଗଜେ ।। ୨୫୨.

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଙ୍କୁଶ ଧରିଥିବା ଦୁଇଜଣ, ଗଳାରେ ଏକଜଣ, କାନ୍ଧରେ ଦୁଇଜଣ, ଧନୁର୍ବାଣ ଧରିଥିବା ଦୁଇଜଣ, ଏବଂ ହାତୀରେ ତଳୱାର ଧରିଥିବା ଦୁଇଜଣ ।

ରଥେ ରଣେ ଗଜେ ଚୈଵ ତୁରଙ୍ଗାଣାଂ ତ୍ରଯଂ ଭଵେତ୍ । ଧାନୁଷ୍କାଣାନ୍ତ୍ରଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରକ୍ଷଆର୍ଥେ ତୁରଗସ୍ଯ ଚ ।। ୨୫୨.

ରଥରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଓ ହାତୀରେ ତିନିଜଣ ଘୋଡ଼ାଚାଳକ ଥିବା ଉଚିତ; ଘୋଡ଼ାର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ତିନିଜଣ ଧନୁର୍ବାଣୀ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ।

ଧନ୍ଵିନୋ ରକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ଚର୍ମିଣନ୍ତୁ୬ ନିଯୋଜଯେତ୍ । ସ୍ଵମନ୍ତ୍ରୈଃ ଶସ୍ତ୍ରମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଶାସ୍ତ୍ରାନ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମୋହନଂ ।। ୨୫୨.

ଧନୁର୍ବାଣୀର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ଢାଳଧାରୀକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ନିଜ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ପୂଜି, ତିନି ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵ୍ଯଵହାରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷଅଯାମି ନଯାନଯଵିଵେକଦଂ । ଚତୁଷ୍ପାଚ୍ଚ ଚତୁଃସ୍ଥାନଶ୍ଚତୁଃସାଧନ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୫୩.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ନ୍ୟାୟର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ସଠିକ୍ ଓ ଭୁଲକୁ ଚିହ୍ନଟ କରେ। ଏହାର ଚାରିଟି ଆଧାର, ଚାରିଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ ଓ ଚାରିପ୍ରକାର ଉପାୟ ଅଛି।

ଚତୁର୍ହିତଶ୍ଚତୁର୍ଵ୍ଯାପୀ ଚତୁଷ୍କାରୀ ଚକୀତ୍ତର୍ଯତେ । ଅଷ୍ଟାହ୍ଗୋଽଷ୍ଟାଦଶପଦଃ ଶତଶାଖସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୫୩.

ଏହାର ଚାରିପ୍ରକାର ଉପକାର, ଚାରିପ୍ରକାର କ୍ଷେତ୍ର, ଚାରିପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି; ଏହିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହାର ଆଠଟି ଅଂଶ, ଏଠାରେ ଅଠାରଟି ବିଭାଗ ଓ ଶତାଧିକ ଶାଖା ଅଛି।

ତ୍ରିଯୋନିର୍ଦ୍ଵ୍ଯଭିଯୋଗଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଦ୍ଵାରୋ ଦ୍ଵିଗତିସ୍ତଥା । ଧର୍ମଶ୍ଚ ଵ୍ଯଵହାରଶ୍ଚ ଚରିତ୍ରଂ ରାଜଶାସନଂ ।। ୨୫୩.

ତିନିପ୍ରକାର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଦୁଇପ୍ରକାର ମାମଲା, ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାର ଓ ଦୁଇପ୍ରକାର ମାର୍ଗ ଅଛି; ଧର୍ମ, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଚାଳଚଳନ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ।

ଚତୁଷ୍ପାଦ୍ଵ୍ଯଵହାରାଣାମୁତ୍ତରଃ ପୂର୍ଵସାଧକଃ । ତତ୍ର ସତ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋ ଧର୍ମୋ ବ୍ଯଵହାରସ୍ତୁ ସାକ୍ଷିଷୁ ।। ୨୫୩.

ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଚାରିଟି ଆଧାର ମଧ୍ୟରୁ, ଶେଷଟି ପ୍ରଥମଟିକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ। ଏଠାରେ ଧର୍ମ ସତ୍ୟରେ ଭିତି କରିଥାଏ, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସାକ୍ଷୀମାନେ ଉପରେ ଭରସା କରେ।

ଚରିତ୍ରଂ ସଙ୍‌ଗ୍ରହେ ପୁଂସାଂ ରାଜାଜ୍ଞାଯାନ୍ତୁ ଶାସନଂ । ସାମାଭ୍ଯୁପାଯସାଧ୍ଯତ୍ଵାଚ୍ଚତୁଃସାଧନ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୫୩.

ଚାଳଚଳନ ହେଉଛି ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି ତାହାର ସମୁଦାୟ ରୂପ; ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ହେଉଛି ରାଜାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ। ଚାରିପ୍ରକାର ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଫଳ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଏଭଳି କୁହାଯାଏ।

ଚତୁର୍ଣାମାଶ୍ରମାଣାଞ୍ଚ ରକ୍ଷଣାତ୍ସ ଚତୁର୍ହିତଃ । କର୍ତ୍ତାରଂ ସାକ୍ଷଇଣଶ୍ଚୈଵ ସତ୍ଯାନ୍ରାଜାନମେଵ ଚ ।। ୨୫୩.

ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମର ରକ୍ଷା କରିଥିବାରୁ ଏହା ଚାରିପ୍ରକାର ଉପକାର ଦେଇଥାଏ। କର୍ତ୍ତା, ସାକ୍ଷୀମାନେ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ରାଜା ନିଜେ।

ଵ୍ଯାପ୍ନୋତେ ପାଦଗୋ ଯସ୍ମାଚ୍ଚତୁର୍ଵ୍ଯାପୀ ତତଃ ସ୍ମୃତଃ । ଧର୍ମସ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯ ଯଶସୋ ଲୋକପଙକ୍ତେସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୫୩.

କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଚାରିଟି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଚାରିପ୍ରକାର ବ୍ୟାପ୍ତି ଭାବେ ଗଣାଯାଏ—ଧର୍ମ, ଧନ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଲୋକମଙ୍ଗଳ।

ଚତୁର୍ଣାଙ୍କରଣାଦେଷ ଚତୁଷ୍କାରୀ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ । ରାଜା ସ ପୁରୁଷଃ ସଭ୍ଯାଃ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଗଣକଲେଖକୌ ।। ୨୫୩.

ଚାରିଜଣ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଂପାଦିତ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଚାରିପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ରାଜା, ବ୍ୟକ୍ତି, ସଭ୍ୟମାନେ, ଶାସ୍ତ୍ର, ଗଣନାକାରୀ ଓ ଲେଖକ।

ହିରଣ୍ଯମଗ୍ନିରୁଦକମଷ୍ଟାଙ୍ଗଃ ସମୁଦାହୃତଃ । କାମାତ୍ କ୍ରୋଧାଚ୍ଚ ଲୋଭାଚ୍ଚ ତ୍ରିଭ୍ଯୋ ଯସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୨୫୩.

ସୁନା, ଅଗ୍ନି, ପାଣି—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଆଠଟି ଅଂଶ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଏହାର ତିନିଟି ଉତ୍ସ।

ତ୍ରିଯୋନିଃ କୀର୍ତ୍ଯତେ ତେନ ତ୍ରଯମେତଦ୍ଵିଵାଦକୃତ୍ । ଦ୍ଵ୍ଯଭିଯୋଗସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ଶଙ୍କାତତ୍ତ୍ଵାଭିଯୋଗତଃ ।। ୨୫୩.

ଏଭଳି ତିନିପ୍ରକାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଏହି ତିନିଟି ଦ୍ୱାରା ବିବାଦ ହୁଏ। ଦୁଇପ୍ରକାର ମାମଲା ଅଛି—ସନ୍ଦେହ ଓ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ।

ଶଙ୍କାଷଡ୍‌ଭିସ୍ତୁ ସଂସର୍ଗାତ୍ତତ୍ତ୍ଵଷୋଢ଼ାଦିଦର୍ଶଣାତ୍ । ପଜ୍ଞଦ୍ଵଯାଭିସମ୍ବନ୍ଧାଦ୍‌ଦ୍ଵିଦ୍ଵାରଃ ସମୁଦାହୃତଃ ।। ୨୫୩.

ସନ୍ଦେହ ଛଟିପ୍ରକାର ସଂଯୋଗରୁ ହୁଏ, ସତ୍ୟ ଦେଖିବାରୁ ଦାବି ହୁଏ। ଦୁଇପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନର ସମ୍ପର୍କରୁ ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାର ଥାଏ।

ପୂର୍ଵଵାଦସ୍ତଯୋଃ ପକ୍ଷଃ ପ୍ରତିପକ୍ଷସ୍ତ୍ଵନନ୍ତରଃ । ଭୂତଚ୍ଛଲାନୁସାରିତ୍ଵାଦ୍‌ଦ୍ଵିଗତିଃ ସମୁଦାହୃତା ।। ୨୫୩.

ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରଥମ ଉପସ୍ଥାପନା ହେଉଛି ମୂଳ ଦାବି, ତାପରେ ପ୍ରତିଦାବି ଆସେ। ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ ଉପାୟ ଅନୁସାରେ ଦୁଇପ୍ରକାର ମାର୍ଗ ଅଛି।

ଋଣନ୍ଦେଯମଦେଯଞ୍ଚ ଯେନ ଯତ୍ର ଯଥା ଚ ଯତ୍ । ଦାନଗ୍ରହଣଘର୍ମଶ୍ଚ ଋଣାଦାନମିତି ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୫୩.

ଋଣ, ଦେବାକଥା, ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କିଏ, କେଉଁଠି, କିପରି, କଣ; ଦେବା, ନେବା ଓ ଋଣ ନେବା—ଏହାକୁ ଋଣ ଗ୍ରହଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଵଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଯତ୍ର ଵିଶ୍ରମ୍ଭାନ୍ନିକ୍ଷିପତ୍ଯଵିଶଙ୍କିତଃ । ନିକ୍ଷଏପନ୍ନାମତତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵ୍ଯଵହାରପଦମ୍ବୁଧୈଃ ।। ୨୫୩.

ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କଠାରେ ରଖିଦିଏ, ଏହାକୁ ନିକ୍ଷେପ ବୋଲି ନ୍ୟାୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।

ଵଣିକ୍ପ୍ରଭୃତଯୋ ଯତ୍ର କର୍ମ ସମ୍ଭୂଯ କୁର୍ଵତେ । ତତ୍ସମ୍ଭୂଯସମୁତ୍ଥାନଂ ଵ୍ଯଵହାରପଦଂ ଵିଦୁଃ ।। ୨୫୩.

ଯେଉଁଠି ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ କାମ କରନ୍ତି, ଏହି ସଂଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ମାମଲାକୁ ନ୍ୟାୟ ପଦ କୁହାଯାଏ।

ଦତ୍ତ୍ଵା ଦ୍ରଵ୍ଯଞ୍ଚ ଚସମ୍ଯଗ୍ଯଃ ପୁନରାଦାତୁମିଚ୍ଛତି । ଦତ୍ତ୍ଵାପ୍ରଦାନିକଂ ନାମ ତଦ୍ଵିଵାଦପଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୫୩.

ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଇଥିବା ସମ୍ପତ୍ତି ପୁଣି ଫେରତ ନେବାକୁ ଚାହାଏ, ଏହାକୁ 'ଦିଆଯାଇଛି କିନ୍ତୁ ଫେରାଇ ଦିଆଯାଇନାହିଁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ ଏହା ବିବାଦର କାରଣ ହୁଏ।

ଅଭ୍ଯୁପେତ୍ଯ ଚ ଶୁଶ୍ରୂଷାଂ ଯସ୍ତାଂ ନ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ । ଅଶୁଶ୍ରୂଷାବ୍ଯୁପେତ୍ଯୈତଦ୍ଵିଵାଦପଦମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୫୩.

ଯେଉଁଠି ଜଣେ ସେବା କରିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଇଥିଲେ ଓ ସେହି ସେବା ପୂରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହାକୁ 'ସମ୍ମତି ଦେଇ ସେବା ନ କରିବା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ ଏହା ବିବାଦର କାରଣ।

ଭୃତ୍ଯାନାଂ ଵେତନସ୍ଯୋକ୍ତାଦାନାଦାନଵିଧିକ୍ରିଯା । ଵେତନସ୍ଯାନପାକର୍ମ ତଦ୍ଵିଵାଦପଦଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୨୫୩.

ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ବେତନ ଦେବା ଓ ନେବା ନିୟମ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ବେତନ ନ ଦେବା ମାମଲା ବିବାଦର କାରଣ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।