ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

କରାଲମଵଘାତଞ୍ଚ ଦଂଶୋପପ୍ଲୁତମେଵ ଚ । କ୍ଷିପ୍ତହସ୍ତଂ ସ୍ଥିତଂ ଶୂନ୍ଯଂ ପରଶୋସ୍ତୁ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।। ୨୫୨.

ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ, କାମୂଡ଼ି ଉଛାଳ, ହାତ ଫେଙ୍ଗିବା, ଦଢ଼ି ରଖିବା, ଖାଲି—ଏହି ପରଶୁ ବିଦ୍ୟାର ବିଶେଷ।

ତାଡନଂ ଛେଦନଂ ଵିପ୍ର ତଥା ଚୂର୍ଣନମେଵ ଚ । ମୁଦ୍‌ଗରସ୍ଯ ତୁ କର୍ମାଣି ତଥା ପ୍ଲଵନଘାତନଂ ।। ୨୫୨.

ତାଡ଼ିବା, କଟିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା—ଏହି ମୁଦ୍ଗର କାର୍ଯ୍ୟ; ଉଛାଳିବା ଓ ଆଘାତ କରିବା ମଧ୍ୟ।

ସଂ ଶ୍ରାନ୍ତମଥ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ଗୋଵିସର୍ଗଂ ସୁଦୁର୍ଦ୍ଧରଂ । ଭିନ୍ଦିପାଲସ୍ଯ କର୍ମାଣି ଲଗୁଡସ୍ଯ ଚ ତାନ୍ଯପି ।। ୨୫୨.

କ୍ଲାନ୍ତ, ବିଶ୍ରାମ, ଗୋବିସର୍ଗ, ବହୁତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ—ଏହି ଭିନ୍ଦିପାଳ ଓ ଲଠିର କାର୍ଯ୍ୟ।

ଅନ୍ତ୍ଯଂ ମଧ୍ଯଂ ପରାଵୃତ୍ତଂ ନିଦେଶାନ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଵଜ୍ରସ୍ଯୈତାନି କର୍ମାଣି ଲଗୁଡସ୍ଯ ଚ ତାନ୍ଯପି ।। ୨୫୨.

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶେଷ, ମଧ୍ୟ, ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିବା ଓ ଆଦେଶରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା — ଏହି ସବୁ ଗଦା ଓ ମୁସଳର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛି ।

ହରଣଂ ଛେଦନଂ ଘାତୋ ବଲୋଦ୍ଧାରଣମାଯତଂ । କୃପାଣକର୍ମ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ପାତନଂ ସ୍ଫୋଟନଂ ତଥା ।। ୨୫୨.

ଧରିବା, କାଟିବା, ମାରିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉଠାଇବା ଓ ଲମ୍ବା କରିବା — ଏହି ସବୁ ତଳୱାରର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଏହା ସହିତ ଫେଙ୍ଗିଦେବା ଓ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବା ମଧ୍ୟ ।

ତ୍ରାସନଂ ରକ୍ଷଣଂ ଘାତୋ ବଲୋଦ୍ଧରଣମାଯତମ୍ । କ୍ଷେପଣୀକର୍ମ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ଯନ୍ତ୍ରକର୍ମୈତଦେଵ ତୁ ।। ୨୫୨.

ଭୟଭୀତ କରିବା, ରକ୍ଷା କରିବା, ମାରିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉଠାଇବା ଓ ଲମ୍ବା କରିବା — ଏହି ସବୁ ଫିଙ୍ଗା ଅସ୍ତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଏହିପରି ଯନ୍ତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ।

ସନ୍ତ୍ଯାଗମଵଦଂଶଶ୍ଚ ଵରାହୋଦ୍ଧୂତକଂ ତଥା । ହସ୍ତାଵହସ୍ତମାଲୀନମେକହସ୍ତାଵହସ୍ତକେ ।। ୨୫୨.

ତ୍ୟାଗ କରିବା, କାମଡ଼ିବା ଓ ବରାହ ଭଳି ଉଠାଇ ଫେଙ୍ଗିଦେବା; ଏକ ହାତ କିମ୍ବା ଦୁଇ ହାତରେ ଧରିବା, ଏକ କିମ୍ବା ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି ରଖିବା ।

ଦ୍ଵିହସ୍ତଵାହୁପାଶେ ଚ କଟିରେଚିତକୋଦ୍‌ଗତେ । ଉରୋଲଲାଟଘାତେ ଚ ଭୁଜାଵିଧମନନ୍ତଥା ।। ୨୫୨.

ଦୁଇ ହାତ ଓ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିବା, କମର ଉପରେ ଉଠାଇବା, ଛାତି ଓ ଲଳାଟରେ ଘାତ କରିବା, ଏବଂ ବାହୁକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ।

ଦ୍ଵିହସ୍ତଵାହୁପାଶେ ଚ କଟିରେଚିକକୋଦ୍‌ଗତେ । ଗାତ୍ରସଂଶ୍ଲେଷଣଂ ଶାନ୍ତଂ ତଥା ଗାତ୍ରଵିପର୍ଯ୍ଯଯଃ ।। ୨୫୨.

ଦୁଇ ହାତ ଓ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିବା, କମର ଉପରେ ଉଠାଇବା, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଅଙ୍ଗକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା, ଏବଂ ଅଙ୍ଗକୁ ଉଲ୍ଟାଇବା ।

ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵପ୍ର୍ହାରଂ ଘାତଞ୍ଚ ଗୋମୂତ୍ରଂ ସଵ୍ଯଦକ୍ଷିଣେ । ପାରକନ୍ତାରକଂ ଦଣ୍ଡଂ୪ କରଵୀରନ୍ଧମାକୁଲଂ ।। ୨୫୨.

ଉପରକୁ ଘାତ କରିବା, ମାରିବା, ଗାଈର ମୁତ୍ର ଭଙ୍ଗିମା, ବାମ ଓ ଡାହାଣ, ବାଧା ଅଟକାଇବା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ, ଏବଂ କରବୀର ଦଣ୍ଡ, ଶତ୍ରୁକୁ ଭ୍ରମିତ କରିବା ।

ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍ବନ୍ଧମପାମାର୍ଗଂ୫ ଭୀମଵେଗଂ ସୁଦର୍ଶନଂ । ସିଂହାକ୍ରାନ୍ତଂ ଗଜାକ୍ରାନ୍ତଂ ଗର୍ଦ୍ଦଭାକ୍ରାନ୍ତମେଵ ଚ ।। ୨୫୨.

ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ବାନ୍ଧିବା, ଅପାମାର୍ଗ ପ୍ରଣାଳୀ, ଭୟଙ୍କର ତୀବ୍ରତା, ସୁଦର୍ଶନ, ସିଂହର ଲାଫ, ହାତୀର ଲାଫ, ଏବଂ ଗଧାର ଲାଫ ମଧ୍ୟ ।

ଗଦାକର୍ମାଣି ଜାନୀଯାନ୍ନିଯୁଦ୍ଧସ୍ଯାଥ କର୍ମ ଚ । ଆକର୍ଷଣଂ ଵିକଷଞ୍ଚ ବାହୂନାଂ ମୂଲମେଵ ଚ ।। ୨୫୨.

ଗଦାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମୁସ୍ତିଯୁଦ୍ଧର କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ବାହୁକୁ ଟାଣିବା, ମୁଡ଼ିବା ଓ ବାହୁର ମୂଳ ।

ଗ୍ରୀଵାଵିପରିଵର୍ତ୍ତଞ୍ଚ ପୃଷ୍ଠଭଙ୍ଗଂ ସୁଦାରୁଣଂ । ପର୍ଯ୍ଯାସନଵିପର୍ଯ୍ଯାସୌ ପଶୁମାରମଜାଵିକଂ ।। ୨୫୨.

ଗଳାକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା, ପିଠି ଭାଙ୍ଗିବା — ଯାହା ବହୁତ ଭୟଙ୍କର, ଉଲ୍ଟାଇବା ଓ ପୁନର୍ବିପରୀତ କରିବା, ଏବଂ ଛାଗ ଓ ମେମନା ମାରିବା ।

ପାଦପ୍ରହାରମାସ୍ଫୋଟଂ କକଟିରେଚିତକନ୍ତଥା । ଗାତ୍ରଶ୍ଲେଷଂ ସ୍କନ୍ଧଗତଂ ମହୀଵ୍ଯାଜନମେଵ ଚ ।। ୨୫୨.

ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଘାତ କରିବା, ଭଙ୍ଗ କରିବା, କମର ଉପରେ ଉଠାଇବା, ଶରୀରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା, କାନ୍ଧରେ ଚଢ଼ିବା, ଏବଂ ଭୂମିକୁ ମୋଛିବା ।

ଉରୋଲଲାଟଘାତଞ୍ଚ ଵିସ୍ପଷ୍ଟକରଣନ୍ତଥା । ଉଦ୍‌ଧୂତମଵଧୂତଞ୍ଚ ତିର୍ଯ୍ଯଙ୍ମାର୍ଗଗତଂ ତଥା ।। ୨୫୨.

ଛାତି ଓ ଲଳାଟରେ ଘାତ କରିବା, ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା, ଉପରକୁ ଉଠାଇ ତଳକୁ ହଲାଇବା, ଏବଂ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ମାର୍ଗରେ ଚଳା ।

ଗଜସ୍କନ୍ଧମଵକ୍ଷେପମପରାଙ୍‌ମୁଖମେଵ ଚ । ଦେଵମାର୍ଗମଧୋମାର୍ଗମମାର୍ଗଗମନାକୁଲଂ ।। ୨୫୨.

ହାତୀର କାନ୍ଧରୁ ତଳକୁ ଫେଙ୍ଗିଦେବା, ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିବା, ଦେବମାର୍ଗ, ତଳମାର୍ଗ ଏବଂ ଭୁଲ୍ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିବାର ଭ୍ରମ ।

ଯଷ୍ଟିଘାତମଵକ୍ଷେପୋ ଵସୁଧାଦାରଣନ୍ତଥା । ଜାନୁବନ୍ଧଂ ଭୁଜାବନ୍ଧଂ ଗାତ୍ରବନ୍ଧଂ ସୁଦାରୁଣଂ ।। ୨୫୨.

ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଘାତ କରିବା, ତଳକୁ ଫେଙ୍ଗିଦେବା, ଭୂମିକୁ ଉଖାଡ଼ିଦେବା, ହାଟୁ ବାନ୍ଧିବା, ବାହୁ ବାନ୍ଧିବା ଓ ଅଙ୍ଗ ବାନ୍ଧିବା — ଯାହା ବହୁତ ଭୟଙ୍କର ।

ଵିପୃଷ୍ଠଂ ସୋଦକଂ ଶୁଭ୍ରଂ ଭୁଜାଵେଷ୍ଟିତମେଵ ଚ । ସନ୍ନଦ୍ଧୈଃ ସଂଯୁଗେ ଭାଵ୍ଯଂ ସଶସ୍ତ୍ରୈସ୍ତୈର୍ଗଜାଦିଭିଃ ।। ୨୫୨.

ପଛରୁ ଘାତ କରିବା, ପାଣି ସହିତ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବରେ, ବାହୁ ବାନ୍ଧିବା; ଯୁଦ୍ଧରେ, ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଲି ଓ ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କରିବା ଉଚିତ ।

ଵରାଙ୍କୁଶଧରୌ ଚୋଭୌ ଏକୋ ଗ୍ରୀଵାଗତୋଽପରଃ । ସ୍କନ୍ଧଗୌ ଦ୍ଵୌ ଚ ଧାନୁଷ୍କୌ ଦ୍ଵୌ ଚ ଖଡ୍‌ଗଧରୌଗଜେ ।। ୨୫୨.

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଙ୍କୁଶ ଧରିଥିବା ଦୁଇଜଣ, ଗଳାରେ ଏକଜଣ, କାନ୍ଧରେ ଦୁଇଜଣ, ଧନୁର୍ବାଣ ଧରିଥିବା ଦୁଇଜଣ, ଏବଂ ହାତୀରେ ତଳୱାର ଧରିଥିବା ଦୁଇଜଣ ।

ରଥେ ରଣେ ଗଜେ ଚୈଵ ତୁରଙ୍ଗାଣାଂ ତ୍ରଯଂ ଭଵେତ୍ । ଧାନୁଷ୍କାଣାନ୍ତ୍ରଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରକ୍ଷଆର୍ଥେ ତୁରଗସ୍ଯ ଚ ।। ୨୫୨.

ରଥରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଓ ହାତୀରେ ତିନିଜଣ ଘୋଡ଼ାଚାଳକ ଥିବା ଉଚିତ; ଘୋଡ଼ାର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ତିନିଜଣ ଧନୁର୍ବାଣୀ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ।

ଧନ୍ଵିନୋ ରକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ଚର୍ମିଣନ୍ତୁ୬ ନିଯୋଜଯେତ୍ । ସ୍ଵମନ୍ତ୍ରୈଃ ଶସ୍ତ୍ରମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଶାସ୍ତ୍ରାନ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମୋହନଂ ।। ୨୫୨.

ଧନୁର୍ବାଣୀର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ଢାଳଧାରୀକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ନିଜ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ପୂଜି, ତିନି ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵ୍ଯଵହାରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷଅଯାମି ନଯାନଯଵିଵେକଦଂ । ଚତୁଷ୍ପାଚ୍ଚ ଚତୁଃସ୍ଥାନଶ୍ଚତୁଃସାଧନ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୫୩.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ ନ୍ୟାୟର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ସଠିକ୍ ଓ ଭୁଲକୁ ଚିହ୍ନଟ କରେ। ଏହାର ଚାରିଟି ଆଧାର, ଚାରିଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ ଓ ଚାରିପ୍ରକାର ଉପାୟ ଅଛି।

ଚତୁର୍ହିତଶ୍ଚତୁର୍ଵ୍ଯାପୀ ଚତୁଷ୍କାରୀ ଚକୀତ୍ତର୍ଯତେ । ଅଷ୍ଟାହ୍ଗୋଽଷ୍ଟାଦଶପଦଃ ଶତଶାଖସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୫୩.

ଏହାର ଚାରିପ୍ରକାର ଉପକାର, ଚାରିପ୍ରକାର କ୍ଷେତ୍ର, ଚାରିପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି; ଏହିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହାର ଆଠଟି ଅଂଶ, ଏଠାରେ ଅଠାରଟି ବିଭାଗ ଓ ଶତାଧିକ ଶାଖା ଅଛି।

ତ୍ରିଯୋନିର୍ଦ୍ଵ୍ଯଭିଯୋଗଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଦ୍ଵାରୋ ଦ୍ଵିଗତିସ୍ତଥା । ଧର୍ମଶ୍ଚ ଵ୍ଯଵହାରଶ୍ଚ ଚରିତ୍ରଂ ରାଜଶାସନଂ ।। ୨୫୩.

ତିନିପ୍ରକାର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଦୁଇପ୍ରକାର ମାମଲା, ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାର ଓ ଦୁଇପ୍ରକାର ମାର୍ଗ ଅଛି; ଧର୍ମ, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଚାଳଚଳନ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ।

ଚତୁଷ୍ପାଦ୍ଵ୍ଯଵହାରାଣାମୁତ୍ତରଃ ପୂର୍ଵସାଧକଃ । ତତ୍ର ସତ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋ ଧର୍ମୋ ବ୍ଯଵହାରସ୍ତୁ ସାକ୍ଷିଷୁ ।। ୨୫୩.

ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଚାରିଟି ଆଧାର ମଧ୍ୟରୁ, ଶେଷଟି ପ୍ରଥମଟିକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ। ଏଠାରେ ଧର୍ମ ସତ୍ୟରେ ଭିତି କରିଥାଏ, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସାକ୍ଷୀମାନେ ଉପରେ ଭରସା କରେ।

ଚରିତ୍ରଂ ସଙ୍‌ଗ୍ରହେ ପୁଂସାଂ ରାଜାଜ୍ଞାଯାନ୍ତୁ ଶାସନଂ । ସାମାଭ୍ଯୁପାଯସାଧ୍ଯତ୍ଵାଚ୍ଚତୁଃସାଧନ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୨୫୩.

ଚାଳଚଳନ ହେଉଛି ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି ତାହାର ସମୁଦାୟ ରୂପ; ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ହେଉଛି ରାଜାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ। ଚାରିପ୍ରକାର ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଫଳ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଏଭଳି କୁହାଯାଏ।

ଚତୁର୍ଣାମାଶ୍ରମାଣାଞ୍ଚ ରକ୍ଷଣାତ୍ସ ଚତୁର୍ହିତଃ । କର୍ତ୍ତାରଂ ସାକ୍ଷଇଣଶ୍ଚୈଵ ସତ୍ଯାନ୍ରାଜାନମେଵ ଚ ।। ୨୫୩.

ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମର ରକ୍ଷା କରିଥିବାରୁ ଏହା ଚାରିପ୍ରକାର ଉପକାର ଦେଇଥାଏ। କର୍ତ୍ତା, ସାକ୍ଷୀମାନେ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ରାଜା ନିଜେ।

ଵ୍ଯାପ୍ନୋତେ ପାଦଗୋ ଯସ୍ମାଚ୍ଚତୁର୍ଵ୍ଯାପୀ ତତଃ ସ୍ମୃତଃ । ଧର୍ମସ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯ ଯଶସୋ ଲୋକପଙକ୍ତେସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୫୩.

କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଚାରିଟି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବ୍ୟାପିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଚାରିପ୍ରକାର ବ୍ୟାପ୍ତି ଭାବେ ଗଣାଯାଏ—ଧର୍ମ, ଧନ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଲୋକମଙ୍ଗଳ।

ଚତୁର୍ଣାଙ୍କରଣାଦେଷ ଚତୁଷ୍କାରୀ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ । ରାଜା ସ ପୁରୁଷଃ ସଭ୍ଯାଃ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଗଣକଲେଖକୌ ।। ୨୫୩.

ଚାରିଜଣ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଂପାଦିତ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଚାରିପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ରାଜା, ବ୍ୟକ୍ତି, ସଭ୍ୟମାନେ, ଶାସ୍ତ୍ର, ଗଣନାକାରୀ ଓ ଲେଖକ।