ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଵିକରାଲନିପାତୌ ଚ ଵିଭୀଷଣଭଯାନକୌ । ସମଗ୍ରାର୍ଦ୍ଧତୀଯାଂଶପାଦପାଦାର୍ଦ୍ଧଵାରିଜାଃ ।। ୨୫୨.

ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୀତିଦାୟକ ଆଘାତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅର୍ଧ ଓ ତୃତୀୟ ଭାଗ, ପଦ୍ମାକାର ପାଦ ରଖିବା—

ପ୍ରାତ୍ଯାଲୀଢମଥାଲୀଢଂ ଵରାହଂ ଲୁଲିତନ୍ତଥା । ଇତି ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ଖଡ୍ଗଚର୍ମଵିଧୌ ରଣେ ।। ୨୫୨.

ପଛକୁ ଆଲିଢ଼, ସାମ୍ନାକୁ ଆଲିଢ଼, ବରାହ ଭାବ, ଏବଂ ମୁଡ଼ିବା—ଏହି ପ୍ରକାର ଏକତିଶି ରଣରେ ଖଡ଼ ଓ ଢାଲର ବିଦ୍ୟାରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ପରଵୃତ୍ତମପାଵୃତ୍ତଂ ଗୃହୀତଂ ଲଘୁସଞ୍ଜ୍ଞିତଂ । ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵାତ୍ କ୍ଷଇପ୍ତମଧଃ କ୍ଷିପ୍ତଂ ସନ୍ଧାରିତଵିଧାରିତଂ ।। ୨୫୨.

ପ୍ରତିକ୍ରିୟା, ପଛକୁ ଫେରା, ଧରିବା, ହାଲୁକା ଚଳାଚଳ, ଉପରକୁ ଫେଙ୍ଗିବା, ତଳକୁ ଫେଙ୍ଗିବା, ଧରିବା ଓ ଅଟକାଇବା—

ଶ୍ଯେନପାତଂ ଗଜପାନଂ ଗ୍ରାହଗ୍ରାହ୍ଯନ୍ତଥୈଵ ଚ । ଏଵମେକାଦଶଵିଧା ଜ୍ଞେଯାଃ ପାଶଵିଧା ରଣାଃ ।। ୨୫୨.

ଶ୍ୟେନ ପରି ପଡ଼ିବା, ହାତୀ ପରି ପିଇବା, ମଗର ପରି ଧରିବା—ଏଭଳି ଏଗାରଟି ପାଶ ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରକାର ରଣରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଋଜ୍ଵାଯତଂ ଵିଶାଲଞ୍ଚ ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍‌ଭ୍ରାମିତମେଵ ଚ । ପଞ୍ଚକର୍ମ ଵିନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଵ୍ଯସ୍ତେ ପାଶେ ମହାତ୍ମଭିଃ ।। ୨୫୨.

ସିଧା, ବିସ୍ତୃତ, ତିର୍ଯ୍ୟକ୍, ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟ ବଡ଼ ମନ୍ୟାମାନେ ପାଶ ବିଭାଗରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛନ୍ତି।

ଛେଦନଂ ଭେଦନଂ ପାତୋ ଭ୍ରମଣଂ ଶଯନଂ ତଥା । ଵିକର୍ତ୍ତନଂ କର୍ତ୍ତऩଞ୍ଚ ଚକ୍ରକର୍ମେଦମେଵ ଚ ।। ୨୫୨.

କଟିବା, ଭାଗ କରିବା, ପଡ଼ିବା, ଘୂର୍ଣ୍ଣନ, ଶୋଇବା, ଚିରିବା, କାଟିବା, ଚକ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ।

ଆସ୍ଫୋଟଃ କ୍ଷ୍ଵେଡନଂ ଭେଦସ୍ତ୍ରାସାନ୍ଦୋଲିତକୌ ତଥା । ଶୂଲକର୍ମାଣି ଜାନୀହି ଷଷ୍ଠମାଘାତସଞ୍ଜ୍ଞିତଂ ।। ୨୫୨.

ପାଦ ଦେଇ ଆଘାତ, ଶବ୍ଦ କରିବା, ଭାଗ କରିବା, ଭୟ ଦେଇବା, ଦୋଳାଇବା—ଏହି ଶୂଳ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଜଣିବା; ଛଅଟି ଆଘାତ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

ଦୃଷ୍ଟିଘାତଂ ଭୁଜାଘାତଂ ପାର୍ଶ୍ଵଘାତଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଋଜୁପକ୍ଷେଷୁଣା ପାତଂ ତୋମରସ୍ଯ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୫୨.

ଚକ୍ଷୁ ଆଘାତ, ଭୁଜ ଆଘାତ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଆଘାତ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସିଧା ପାଖରେ ଶର ଦେଇ ପଡ଼ିବା, ତୋମର ବିଦ୍ୟାର ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି।

ଆହତଂ ଵିପ୍ର ଗୋମୂତ୍ରପ୍ରଭୂତଙ୍କମଲାସନଂ । ତତୋର୍ଦ୍ଧଗାତ୍ରଂ ନମିତଂ ଵାମଦକ୍ଷିଣମେଵ ଚ ।। ୨୫୨.

ଆଘାତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୋମୂତ୍ର, ପ୍ରଚୁର, ପଦ୍ମାସନ, ଉପରକୁ ଶରୀର ଉଠାଇବା, ଭଙ୍ଗିବା, ବାମ ଓ ଡାହାଣ—

ଆଵୃତ୍ତଞ୍ଚ ଚପରାଵୃତ୍ତଂ ପାଦୋଦ୍ଧତମଵପ୍ଲୁତଂ । ହଂସମର୍ଦ୍ଦଂ ଵିମର୍ଦଞ୍ଚ୩ ଗଦାକର୍ମ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୫୨.

ଘୁଞ୍ଚିବା ଓ ପ୍ରତିଘୁଞ୍ଚିବା, ପାଦ ଉଠାଇବା, ଉଛାଳିବା, ହଂସ ପରି ଚେପିବା, ଦବାଇବା—ଏହି ଗଦା କାର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ନିତ।

କରାଲମଵଘାତଞ୍ଚ ଦଂଶୋପପ୍ଲୁତମେଵ ଚ । କ୍ଷିପ୍ତହସ୍ତଂ ସ୍ଥିତଂ ଶୂନ୍ଯଂ ପରଶୋସ୍ତୁ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।। ୨୫୨.

ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ, କାମୂଡ଼ି ଉଛାଳ, ହାତ ଫେଙ୍ଗିବା, ଦଢ଼ି ରଖିବା, ଖାଲି—ଏହି ପରଶୁ ବିଦ୍ୟାର ବିଶେଷ।

ତାଡନଂ ଛେଦନଂ ଵିପ୍ର ତଥା ଚୂର୍ଣନମେଵ ଚ । ମୁଦ୍‌ଗରସ୍ଯ ତୁ କର୍ମାଣି ତଥା ପ୍ଲଵନଘାତନଂ ।। ୨୫୨.

ତାଡ଼ିବା, କଟିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା—ଏହି ମୁଦ୍ଗର କାର୍ଯ୍ୟ; ଉଛାଳିବା ଓ ଆଘାତ କରିବା ମଧ୍ୟ।

ସଂ ଶ୍ରାନ୍ତମଥ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ଗୋଵିସର୍ଗଂ ସୁଦୁର୍ଦ୍ଧରଂ । ଭିନ୍ଦିପାଲସ୍ଯ କର୍ମାଣି ଲଗୁଡସ୍ଯ ଚ ତାନ୍ଯପି ।। ୨୫୨.

କ୍ଲାନ୍ତ, ବିଶ୍ରାମ, ଗୋବିସର୍ଗ, ବହୁତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ—ଏହି ଭିନ୍ଦିପାଳ ଓ ଲଠିର କାର୍ଯ୍ୟ।

ଅନ୍ତ୍ଯଂ ମଧ୍ଯଂ ପରାଵୃତ୍ତଂ ନିଦେଶାନ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଵଜ୍ରସ୍ଯୈତାନି କର୍ମାଣି ଲଗୁଡସ୍ଯ ଚ ତାନ୍ଯପି ।। ୨୫୨.

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶେଷ, ମଧ୍ୟ, ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିବା ଓ ଆଦେଶରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା — ଏହି ସବୁ ଗଦା ଓ ମୁସଳର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛି ।

ହରଣଂ ଛେଦନଂ ଘାତୋ ବଲୋଦ୍ଧାରଣମାଯତଂ । କୃପାଣକର୍ମ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ପାତନଂ ସ୍ଫୋଟନଂ ତଥା ।। ୨୫୨.

ଧରିବା, କାଟିବା, ମାରିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉଠାଇବା ଓ ଲମ୍ବା କରିବା — ଏହି ସବୁ ତଳୱାରର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଏହା ସହିତ ଫେଙ୍ଗିଦେବା ଓ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବା ମଧ୍ୟ ।

ତ୍ରାସନଂ ରକ୍ଷଣଂ ଘାତୋ ବଲୋଦ୍ଧରଣମାଯତମ୍ । କ୍ଷେପଣୀକର୍ମ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ଯନ୍ତ୍ରକର୍ମୈତଦେଵ ତୁ ।। ୨୫୨.

ଭୟଭୀତ କରିବା, ରକ୍ଷା କରିବା, ମାରିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉଠାଇବା ଓ ଲମ୍ବା କରିବା — ଏହି ସବୁ ଫିଙ୍ଗା ଅସ୍ତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଏହିପରି ଯନ୍ତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ।

ସନ୍ତ୍ଯାଗମଵଦଂଶଶ୍ଚ ଵରାହୋଦ୍ଧୂତକଂ ତଥା । ହସ୍ତାଵହସ୍ତମାଲୀନମେକହସ୍ତାଵହସ୍ତକେ ।। ୨୫୨.

ତ୍ୟାଗ କରିବା, କାମଡ଼ିବା ଓ ବରାହ ଭଳି ଉଠାଇ ଫେଙ୍ଗିଦେବା; ଏକ ହାତ କିମ୍ବା ଦୁଇ ହାତରେ ଧରିବା, ଏକ କିମ୍ବା ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି ରଖିବା ।

ଦ୍ଵିହସ୍ତଵାହୁପାଶେ ଚ କଟିରେଚିତକୋଦ୍‌ଗତେ । ଉରୋଲଲାଟଘାତେ ଚ ଭୁଜାଵିଧମନନ୍ତଥା ।। ୨୫୨.

ଦୁଇ ହାତ ଓ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିବା, କମର ଉପରେ ଉଠାଇବା, ଛାତି ଓ ଲଳାଟରେ ଘାତ କରିବା, ଏବଂ ବାହୁକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ।

ଦ୍ଵିହସ୍ତଵାହୁପାଶେ ଚ କଟିରେଚିକକୋଦ୍‌ଗତେ । ଗାତ୍ରସଂଶ୍ଲେଷଣଂ ଶାନ୍ତଂ ତଥା ଗାତ୍ରଵିପର୍ଯ୍ଯଯଃ ।। ୨୫୨.

ଦୁଇ ହାତ ଓ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିବା, କମର ଉପରେ ଉଠାଇବା, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଅଙ୍ଗକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା, ଏବଂ ଅଙ୍ଗକୁ ଉଲ୍ଟାଇବା ।

ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵପ୍ର୍ହାରଂ ଘାତଞ୍ଚ ଗୋମୂତ୍ରଂ ସଵ୍ଯଦକ୍ଷିଣେ । ପାରକନ୍ତାରକଂ ଦଣ୍ଡଂ୪ କରଵୀରନ୍ଧମାକୁଲଂ ।। ୨୫୨.

ଉପରକୁ ଘାତ କରିବା, ମାରିବା, ଗାଈର ମୁତ୍ର ଭଙ୍ଗିମା, ବାମ ଓ ଡାହାଣ, ବାଧା ଅଟକାଇବା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ, ଏବଂ କରବୀର ଦଣ୍ଡ, ଶତ୍ରୁକୁ ଭ୍ରମିତ କରିବା ।

ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍ବନ୍ଧମପାମାର୍ଗଂ୫ ଭୀମଵେଗଂ ସୁଦର୍ଶନଂ । ସିଂହାକ୍ରାନ୍ତଂ ଗଜାକ୍ରାନ୍ତଂ ଗର୍ଦ୍ଦଭାକ୍ରାନ୍ତମେଵ ଚ ।। ୨୫୨.

ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ବାନ୍ଧିବା, ଅପାମାର୍ଗ ପ୍ରଣାଳୀ, ଭୟଙ୍କର ତୀବ୍ରତା, ସୁଦର୍ଶନ, ସିଂହର ଲାଫ, ହାତୀର ଲାଫ, ଏବଂ ଗଧାର ଲାଫ ମଧ୍ୟ ।

ଗଦାକର୍ମାଣି ଜାନୀଯାନ୍ନିଯୁଦ୍ଧସ୍ଯାଥ କର୍ମ ଚ । ଆକର୍ଷଣଂ ଵିକଷଞ୍ଚ ବାହୂନାଂ ମୂଲମେଵ ଚ ।। ୨୫୨.

ଗଦାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମୁସ୍ତିଯୁଦ୍ଧର କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ବାହୁକୁ ଟାଣିବା, ମୁଡ଼ିବା ଓ ବାହୁର ମୂଳ ।

ଗ୍ରୀଵାଵିପରିଵର୍ତ୍ତଞ୍ଚ ପୃଷ୍ଠଭଙ୍ଗଂ ସୁଦାରୁଣଂ । ପର୍ଯ୍ଯାସନଵିପର୍ଯ୍ଯାସୌ ପଶୁମାରମଜାଵିକଂ ।। ୨୫୨.

ଗଳାକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା, ପିଠି ଭାଙ୍ଗିବା — ଯାହା ବହୁତ ଭୟଙ୍କର, ଉଲ୍ଟାଇବା ଓ ପୁନର୍ବିପରୀତ କରିବା, ଏବଂ ଛାଗ ଓ ମେମନା ମାରିବା ।

ପାଦପ୍ରହାରମାସ୍ଫୋଟଂ କକଟିରେଚିତକନ୍ତଥା । ଗାତ୍ରଶ୍ଲେଷଂ ସ୍କନ୍ଧଗତଂ ମହୀଵ୍ଯାଜନମେଵ ଚ ।। ୨୫୨.

ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଘାତ କରିବା, ଭଙ୍ଗ କରିବା, କମର ଉପରେ ଉଠାଇବା, ଶରୀରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା, କାନ୍ଧରେ ଚଢ଼ିବା, ଏବଂ ଭୂମିକୁ ମୋଛିବା ।

ଉରୋଲଲାଟଘାତଞ୍ଚ ଵିସ୍ପଷ୍ଟକରଣନ୍ତଥା । ଉଦ୍‌ଧୂତମଵଧୂତଞ୍ଚ ତିର୍ଯ୍ଯଙ୍ମାର୍ଗଗତଂ ତଥା ।। ୨୫୨.

ଛାତି ଓ ଲଳାଟରେ ଘାତ କରିବା, ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା, ଉପରକୁ ଉଠାଇ ତଳକୁ ହଲାଇବା, ଏବଂ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ମାର୍ଗରେ ଚଳା ।

ଗଜସ୍କନ୍ଧମଵକ୍ଷେପମପରାଙ୍‌ମୁଖମେଵ ଚ । ଦେଵମାର୍ଗମଧୋମାର୍ଗମମାର୍ଗଗମନାକୁଲଂ ।। ୨୫୨.

ହାତୀର କାନ୍ଧରୁ ତଳକୁ ଫେଙ୍ଗିଦେବା, ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିବା, ଦେବମାର୍ଗ, ତଳମାର୍ଗ ଏବଂ ଭୁଲ୍ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିବାର ଭ୍ରମ ।

ଯଷ୍ଟିଘାତମଵକ୍ଷେପୋ ଵସୁଧାଦାରଣନ୍ତଥା । ଜାନୁବନ୍ଧଂ ଭୁଜାବନ୍ଧଂ ଗାତ୍ରବନ୍ଧଂ ସୁଦାରୁଣଂ ।। ୨୫୨.

ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଘାତ କରିବା, ତଳକୁ ଫେଙ୍ଗିଦେବା, ଭୂମିକୁ ଉଖାଡ଼ିଦେବା, ହାଟୁ ବାନ୍ଧିବା, ବାହୁ ବାନ୍ଧିବା ଓ ଅଙ୍ଗ ବାନ୍ଧିବା — ଯାହା ବହୁତ ଭୟଙ୍କର ।

ଵିପୃଷ୍ଠଂ ସୋଦକଂ ଶୁଭ୍ରଂ ଭୁଜାଵେଷ୍ଟିତମେଵ ଚ । ସନ୍ନଦ୍ଧୈଃ ସଂଯୁଗେ ଭାଵ୍ଯଂ ସଶସ୍ତ୍ରୈସ୍ତୈର୍ଗଜାଦିଭିଃ ।। ୨୫୨.

ପଛରୁ ଘାତ କରିବା, ପାଣି ସହିତ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବରେ, ବାହୁ ବାନ୍ଧିବା; ଯୁଦ୍ଧରେ, ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଲି ଓ ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କରିବା ଉଚିତ ।

ଵରାଙ୍କୁଶଧରୌ ଚୋଭୌ ଏକୋ ଗ୍ରୀଵାଗତୋଽପରଃ । ସ୍କନ୍ଧଗୌ ଦ୍ଵୌ ଚ ଧାନୁଷ୍କୌ ଦ୍ଵୌ ଚ ଖଡ୍‌ଗଧରୌଗଜେ ।। ୨୫୨.

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଙ୍କୁଶ ଧରିଥିବା ଦୁଇଜଣ, ଗଳାରେ ଏକଜଣ, କାନ୍ଧରେ ଦୁଇଜଣ, ଧନୁର୍ବାଣ ଧରିଥିବା ଦୁଇଜଣ, ଏବଂ ହାତୀରେ ତଳୱାର ଧରିଥିବା ଦୁଇଜଣ ।