ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

କୁଣ୍ଡଲସ୍ଯାକୃତିଂ କୃତ୍ଵା ଭ୍ରାମ୍ଯୈକଂ ମସ୍ତକୋପରି । କ୍ଷିପେତ୍ ତୂଣମଯେ ତୂର୍ଣଂ ପୁରୁଷେ ଚର୍ମଵେଷ୍ଟିତେ ।। ୨୫୧.

କୁଣ୍ଡଳ ଆକୃତିରେ ତିଆରି କରି, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଏକଥର ଘୁଞ୍ଚାଇ, ତୁରନ୍ତ ଚର୍ମ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।

ଵଲ୍ଗିତେ ଚ ପ୍ଲୁତେ ଚୈଵ ତଥା ପ୍ରଵ୍ରଜିତେଷୁ ଚ । ସମଯୋଗଵିଧିଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ସୁଶିକ୍ଷିତମ୍ ।। ୨୫୧.

ଉଛଳିବା, ଲାଫିବା କିମ୍ବା ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିବାବେଳେ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଭଲ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ଦକ୍ଷତା ସହିତ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

ଵିଜିତ୍ଵା ତୁ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ତତୋ ବନ୍ଧଂ ସମାଚରେତ୍ । କଟ୍ଯାମ୍ବଦ୍‌ଧ୍ଵା ତତଃ ଖଡ୍ଗଂ ଵାମପାର୍ଶ୍ଵାଵଲମ୍ବିତମ୍ ।। ୨୫୧.

ଯଥାନିୟମ ଜିତିଲେ, ପରେ ବନ୍ଧନ କରିବା ଉଚିତ; କଟିରେ ବାନ୍ଧି, ପରେ ଖଡ଼ଗକୁ ବାମ ପାଶରେ ଲଟକାଇବା ଉଚିତ।

ଦୃଢଂ ଵିଗୃହ୍ଯ ଵାମେନ ନିଷ୍କର୍ଷେଦ୍ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ । ଷଡଙ୍ଗୁଲପରୀଣାହଂ ସପ୍ତହସ୍ତସମୁଚ୍ଛିତଂ ।। ୨୫୧.

ବାମ ହାତରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧରି, ଡାହାଣ ହାତରେ ଟାଣିବା ଉଚିତ; ଏହା ଛଅ ଆଙ୍ଗୁଠି ପରିମାପରେ ଓ ସାତ ହାତ ଉଚ୍ଚତାରେ ହେବା ଉଚିତ।

ଅଯୋମଯ୍ଯଃ ଶଲାକାଶ୍ଚ ଵର୍ମାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ । ଅର୍ଦ୍ଧହସ୍ତେ ସମେ ଚୈଵ ତିର୍ଯ୍ଯଗୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଗତଂ ତଥା ।। ୨୫୧.

ଲୋହାର ଛଡ଼ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବର୍ମ୍ମ, ଅର୍ଦ୍ଧ ହାତ ଦୂରରେ, ସମ ଦୂରରେ, ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଓ ଉପରକୁ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଯୋଜଯେଦ୍ଵିଧିନା ଯେନ ତଥାତ୍ଵଙ୍ଗଦତଃ ଶ୍ରୃଣୁ । ତୂଣଚର୍ମାଵନଦ୍‌ଧାଙ୍ଗଂ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ନଵଂ ଦୃଢଂ ।। ୨୫୧.

ଏହାକୁ କିପରି ଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ, ମୁଁ ଏବେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବି: ନୂତନ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଢାଲ ଓ ଧନୁକୁ ଶରୀରରେ ରଖିବା ପରେ,

କରେଣାଦାଯ ଲଗୁଡଂ ଦକ୍ଷିଣାଙ୍ଗୁଲକଂ ନଵଂ । ଉଦ୍ଯମ୍ଯ ଘାତଯେଦ୍ଯସ୍ଯ ନାଶସ୍ତେନ ଶିଶୋର୍ଦୃଢଂ ।। ୨୫୧.

ସଠିକ ଭାବରେ ନୂତନ ଲଠିକୁ ଡାହାଣ ହାତରେ ନେଇ, ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଆଘାତ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଏହାରେ ଶିଶୁର ନାଶ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।

ଉଭାଭ୍ଯାମଥ ହସ୍ତାବ୍ଯାଂ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯ ନିପାତନଂ । ଅକ୍ଲେଶେନ ତତଃ କୁର୍ଵନ୍ ବଧେ ସିଦ୍ଧିଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତା ।। ୨୫୧.

ତାପରେ, ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି, ଏହାକୁ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଦେଇବା ଉଚିତ; ଏହି କାମଟି ସହଜରେ କରିଲେ, ବଧରେ ସଫଳତା ନିଶ୍ଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଭ୍ରାନ୍ତମୁଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତମାଵିଦ୍ଧମାପ୍ଲୁତଂ ଵିପ୍ଲୁତଂ ସୃତଂ । ସମ୍ପାତଂ ସମୁଦୀଶଞ୍ଚ ଶ୍ଯେନପାତମଥାକୁଲଂ ।। ୨୫୨.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଘୂର୍ଣ୍ଣନ, ଆଘାତ, ଉଛାଳ, ଅତି ଉଛାଳ, ଦୌଡ଼, ଅତି ଶୀଘ୍ର ଆକ୍ରମଣ, ଉପରୁ ପଡ଼ିବା, ଶ୍ୟେନ ପରି ଅପତନ, ଏବଂ ଅସ୍ଥିରତା—

ଉଦ୍‌ଧୂତମଵଧୂତଞ୍ଚ ସଵ୍ଯଂ ଦକ୍ଷିଣମେଵ ଚ । ଅନାଲକ୍ଷିତଵିସ୍ଫୋଟୌ କରାଲେନ୍ଦ୍ରମହାସଖୌ ।। ୨୫୨.

କମ୍ପନ, ଅତି କମ୍ପନ, ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଦିଗରେ ଚଳାଚଳ, ଅଦୃଶ୍ୟ ବିସ୍ଫୋଟ, ହାତରେ ହାତୀ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଘାତ—

ଵିକରାଲନିପାତୌ ଚ ଵିଭୀଷଣଭଯାନକୌ । ସମଗ୍ରାର୍ଦ୍ଧତୀଯାଂଶପାଦପାଦାର୍ଦ୍ଧଵାରିଜାଃ ।। ୨୫୨.

ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୀତିଦାୟକ ଆଘାତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅର୍ଧ ଓ ତୃତୀୟ ଭାଗ, ପଦ୍ମାକାର ପାଦ ରଖିବା—

ପ୍ରାତ୍ଯାଲୀଢମଥାଲୀଢଂ ଵରାହଂ ଲୁଲିତନ୍ତଥା । ଇତି ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ଖଡ୍ଗଚର୍ମଵିଧୌ ରଣେ ।। ୨୫୨.

ପଛକୁ ଆଲିଢ଼, ସାମ୍ନାକୁ ଆଲିଢ଼, ବରାହ ଭାବ, ଏବଂ ମୁଡ଼ିବା—ଏହି ପ୍ରକାର ଏକତିଶି ରଣରେ ଖଡ଼ ଓ ଢାଲର ବିଦ୍ୟାରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ପରଵୃତ୍ତମପାଵୃତ୍ତଂ ଗୃହୀତଂ ଲଘୁସଞ୍ଜ୍ଞିତଂ । ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵାତ୍ କ୍ଷଇପ୍ତମଧଃ କ୍ଷିପ୍ତଂ ସନ୍ଧାରିତଵିଧାରିତଂ ।। ୨୫୨.

ପ୍ରତିକ୍ରିୟା, ପଛକୁ ଫେରା, ଧରିବା, ହାଲୁକା ଚଳାଚଳ, ଉପରକୁ ଫେଙ୍ଗିବା, ତଳକୁ ଫେଙ୍ଗିବା, ଧରିବା ଓ ଅଟକାଇବା—

ଶ୍ଯେନପାତଂ ଗଜପାନଂ ଗ୍ରାହଗ୍ରାହ୍ଯନ୍ତଥୈଵ ଚ । ଏଵମେକାଦଶଵିଧା ଜ୍ଞେଯାଃ ପାଶଵିଧା ରଣାଃ ।। ୨୫୨.

ଶ୍ୟେନ ପରି ପଡ଼ିବା, ହାତୀ ପରି ପିଇବା, ମଗର ପରି ଧରିବା—ଏଭଳି ଏଗାରଟି ପାଶ ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରକାର ରଣରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଋଜ୍ଵାଯତଂ ଵିଶାଲଞ୍ଚ ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍‌ଭ୍ରାମିତମେଵ ଚ । ପଞ୍ଚକର୍ମ ଵିନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଵ୍ଯସ୍ତେ ପାଶେ ମହାତ୍ମଭିଃ ।। ୨୫୨.

ସିଧା, ବିସ୍ତୃତ, ତିର୍ଯ୍ୟକ୍, ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟ ବଡ଼ ମନ୍ୟାମାନେ ପାଶ ବିଭାଗରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛନ୍ତି।

ଛେଦନଂ ଭେଦନଂ ପାତୋ ଭ୍ରମଣଂ ଶଯନଂ ତଥା । ଵିକର୍ତ୍ତନଂ କର୍ତ୍ତऩଞ୍ଚ ଚକ୍ରକର୍ମେଦମେଵ ଚ ।। ୨୫୨.

କଟିବା, ଭାଗ କରିବା, ପଡ଼ିବା, ଘୂର୍ଣ୍ଣନ, ଶୋଇବା, ଚିରିବା, କାଟିବା, ଚକ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ।

ଆସ୍ଫୋଟଃ କ୍ଷ୍ଵେଡନଂ ଭେଦସ୍ତ୍ରାସାନ୍ଦୋଲିତକୌ ତଥା । ଶୂଲକର୍ମାଣି ଜାନୀହି ଷଷ୍ଠମାଘାତସଞ୍ଜ୍ଞିତଂ ।। ୨୫୨.

ପାଦ ଦେଇ ଆଘାତ, ଶବ୍ଦ କରିବା, ଭାଗ କରିବା, ଭୟ ଦେଇବା, ଦୋଳାଇବା—ଏହି ଶୂଳ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଜଣିବା; ଛଅଟି ଆଘାତ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

ଦୃଷ୍ଟିଘାତଂ ଭୁଜାଘାତଂ ପାର୍ଶ୍ଵଘାତଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଋଜୁପକ୍ଷେଷୁଣା ପାତଂ ତୋମରସ୍ଯ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୫୨.

ଚକ୍ଷୁ ଆଘାତ, ଭୁଜ ଆଘାତ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଆଘାତ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସିଧା ପାଖରେ ଶର ଦେଇ ପଡ଼ିବା, ତୋମର ବିଦ୍ୟାର ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି।

ଆହତଂ ଵିପ୍ର ଗୋମୂତ୍ରପ୍ରଭୂତଙ୍କମଲାସନଂ । ତତୋର୍ଦ୍ଧଗାତ୍ରଂ ନମିତଂ ଵାମଦକ୍ଷିଣମେଵ ଚ ।। ୨୫୨.

ଆଘାତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୋମୂତ୍ର, ପ୍ରଚୁର, ପଦ୍ମାସନ, ଉପରକୁ ଶରୀର ଉଠାଇବା, ଭଙ୍ଗିବା, ବାମ ଓ ଡାହାଣ—

ଆଵୃତ୍ତଞ୍ଚ ଚପରାଵୃତ୍ତଂ ପାଦୋଦ୍ଧତମଵପ୍ଲୁତଂ । ହଂସମର୍ଦ୍ଦଂ ଵିମର୍ଦଞ୍ଚ୩ ଗଦାକର୍ମ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୫୨.

ଘୁଞ୍ଚିବା ଓ ପ୍ରତିଘୁଞ୍ଚିବା, ପାଦ ଉଠାଇବା, ଉଛାଳିବା, ହଂସ ପରି ଚେପିବା, ଦବାଇବା—ଏହି ଗଦା କାର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ନିତ।

କରାଲମଵଘାତଞ୍ଚ ଦଂଶୋପପ୍ଲୁତମେଵ ଚ । କ୍ଷିପ୍ତହସ୍ତଂ ସ୍ଥିତଂ ଶୂନ୍ଯଂ ପରଶୋସ୍ତୁ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍ ।। ୨୫୨.

ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ, କାମୂଡ଼ି ଉଛାଳ, ହାତ ଫେଙ୍ଗିବା, ଦଢ଼ି ରଖିବା, ଖାଲି—ଏହି ପରଶୁ ବିଦ୍ୟାର ବିଶେଷ।

ତାଡନଂ ଛେଦନଂ ଵିପ୍ର ତଥା ଚୂର୍ଣନମେଵ ଚ । ମୁଦ୍‌ଗରସ୍ଯ ତୁ କର୍ମାଣି ତଥା ପ୍ଲଵନଘାତନଂ ।। ୨୫୨.

ତାଡ଼ିବା, କଟିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା—ଏହି ମୁଦ୍ଗର କାର୍ଯ୍ୟ; ଉଛାଳିବା ଓ ଆଘାତ କରିବା ମଧ୍ୟ।

ସଂ ଶ୍ରାନ୍ତମଥ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ଗୋଵିସର୍ଗଂ ସୁଦୁର୍ଦ୍ଧରଂ । ଭିନ୍ଦିପାଲସ୍ଯ କର୍ମାଣି ଲଗୁଡସ୍ଯ ଚ ତାନ୍ଯପି ।। ୨୫୨.

କ୍ଲାନ୍ତ, ବିଶ୍ରାମ, ଗୋବିସର୍ଗ, ବହୁତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ—ଏହି ଭିନ୍ଦିପାଳ ଓ ଲଠିର କାର୍ଯ୍ୟ।

ଅନ୍ତ୍ଯଂ ମଧ୍ଯଂ ପରାଵୃତ୍ତଂ ନିଦେଶାନ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଵଜ୍ରସ୍ଯୈତାନି କର୍ମାଣି ଲଗୁଡସ୍ଯ ଚ ତାନ୍ଯପି ।। ୨୫୨.

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶେଷ, ମଧ୍ୟ, ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିବା ଓ ଆଦେଶରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା — ଏହି ସବୁ ଗଦା ଓ ମୁସଳର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛି ।

ହରଣଂ ଛେଦନଂ ଘାତୋ ବଲୋଦ୍ଧାରଣମାଯତଂ । କୃପାଣକର୍ମ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ପାତନଂ ସ୍ଫୋଟନଂ ତଥା ।। ୨୫୨.

ଧରିବା, କାଟିବା, ମାରିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉଠାଇବା ଓ ଲମ୍ବା କରିବା — ଏହି ସବୁ ତଳୱାରର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଏହା ସହିତ ଫେଙ୍ଗିଦେବା ଓ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବା ମଧ୍ୟ ।

ତ୍ରାସନଂ ରକ୍ଷଣଂ ଘାତୋ ବଲୋଦ୍ଧରଣମାଯତମ୍ । କ୍ଷେପଣୀକର୍ମ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ଯନ୍ତ୍ରକର୍ମୈତଦେଵ ତୁ ।। ୨୫୨.

ଭୟଭୀତ କରିବା, ରକ୍ଷା କରିବା, ମାରିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉଠାଇବା ଓ ଲମ୍ବା କରିବା — ଏହି ସବୁ ଫିଙ୍ଗା ଅସ୍ତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଏହିପରି ଯନ୍ତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ।

ସନ୍ତ୍ଯାଗମଵଦଂଶଶ୍ଚ ଵରାହୋଦ୍ଧୂତକଂ ତଥା । ହସ୍ତାଵହସ୍ତମାଲୀନମେକହସ୍ତାଵହସ୍ତକେ ।। ୨୫୨.

ତ୍ୟାଗ କରିବା, କାମଡ଼ିବା ଓ ବରାହ ଭଳି ଉଠାଇ ଫେଙ୍ଗିଦେବା; ଏକ ହାତ କିମ୍ବା ଦୁଇ ହାତରେ ଧରିବା, ଏକ କିମ୍ବା ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି ରଖିବା ।

ଦ୍ଵିହସ୍ତଵାହୁପାଶେ ଚ କଟିରେଚିତକୋଦ୍‌ଗତେ । ଉରୋଲଲାଟଘାତେ ଚ ଭୁଜାଵିଧମନନ୍ତଥା ।। ୨୫୨.

ଦୁଇ ହାତ ଓ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିବା, କମର ଉପରେ ଉଠାଇବା, ଛାତି ଓ ଲଳାଟରେ ଘାତ କରିବା, ଏବଂ ବାହୁକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇବା ।

ଦ୍ଵିହସ୍ତଵାହୁପାଶେ ଚ କଟିରେଚିକକୋଦ୍‌ଗତେ । ଗାତ୍ରସଂଶ୍ଲେଷଣଂ ଶାନ୍ତଂ ତଥା ଗାତ୍ରଵିପର୍ଯ୍ଯଯଃ ।। ୨୫୨.

ଦୁଇ ହାତ ଓ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିବା, କମର ଉପରେ ଉଠାଇବା, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଅଙ୍ଗକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା, ଏବଂ ଅଙ୍ଗକୁ ଉଲ୍ଟାଇବା ।