ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ନ ତୁ ନିମ୍ନଞ୍ଚ ତୀକ୍ଷ୍ଣଞ୍ଚ ଦୃଢଵେଧ୍ଯେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତେ । ନିମ୍ନଂ ଦୁଷ୍କରମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଵେଧ୍ଯମୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଗତଞ୍ଚ ଯତ୍ ।। ୨୫୦.

କିନ୍ତୁ ତଳେ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଦୃଢ଼ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭିତରେ ଗଣାଯାଏ ନାହିଁ; ତଳ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ କଠିନ ଭାବରେ ଓ ଉପରେ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଭେଦ୍ୟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।

ମସ୍ତକାଯନମଧ୍ଯେ ତୁ ଚିତ୍ରଦୁଷ୍କରସଞ୍‌ଜ୍ଞକେ । ଏଵଂ ଵେଧ୍ଯଗଣଙ୍‌କୃତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣେନେତରେଣ ଚ ।। ୨୫୦.

ମୁଣ୍ଡ ଓ ଶରୀରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବିଚିତ୍ର କଠିନ ନାମକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରହିଛି; ଏଭଳି ଲକ୍ଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଗୋଷ୍ଠୀ କରି, ଡାହାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଧରିବା ଉଚିତ।

ଆରୋହେତ୍ ପ୍ରଥମଂ ଵୀରୋ ଜିତଲକ୍ଷସ୍ତତୋ ନରଃ । ଏଷ ଏଵ ଵିଧିଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରଯୋକ୍ତୃଭିଃ ।। ୨୫୦.

ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରେ, ସେ ବୀର ଉପରେ ଉଠିବା ଉଚିତ, ତାପରେ ଅନ୍ୟ ଲୋକ; ଏହି ନିୟମ ଅଭ୍ୟାସୀମାନେ ଦେଖିଥିବା ପ୍ରକାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

ଅଧିକଂ ଭ୍ରମଣଂ ତସ୍ଯ ତସ୍ମାଦ୍ ଵେଧ୍ଯାତ୍ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ସ ଯୋଜଯେତ୍ତତ୍ର ପତ୍ରିପତ୍ରଗତଂ ଦୃଢମ୍ ।। ୨୫୦.

ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଅଧିକ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ସେଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ୟଚିହ୍ନକୁ ଶରର ପଙ୍ଖ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ଭାବେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।

ଭ୍ରାନ୍ତଂ ପ୍ରଚଲିଚଞ୍ଚୈଵ ସ୍ଥିରଂ ଯଚ୍ଚ ଭଵେଦତି । ସମନ୍ତାତ୍ତାଡଯେଦ୍ ଭିନ୍ଦ୍ଯାଚ୍ଛେଦଯେଦ୍ଵ୍ଯଥଯେଦପି ।। ୨୫୦.

ଯେଉଁଠି ଘୂରୁଛି, ଚଳିଛି କିମ୍ବା ବହୁତ ସ୍ଥିର ଅଛି, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆଘାତ କରିବା, ଭାଙ୍ଗିବା, କାଟିବା କିମ୍ବା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବା ଉଚିତ।

କର୍ମ୍ମଯୋଗଵିଧାନଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵୈଵଂ ଵିଧିମାଚରେତ୍ । ମନସା ଚକ୍ଷୁଷା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଯୋଗରିକ୍ଷୁର୍ଯମଂ ଜଯେତ୍ ।। ୨୫୦.

ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଭ୍ୟାସର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜାଣେ, ସେ ଏହି ନିୟମ ବୁଝି ଏଭଳି କରିବା ଉଚିତ; ମନ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଚକ୍ଷୁରେ ଏକାଗ୍ରତା ରଖି, ଯୋଗୀ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ନିୟମକୁ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଜିତହସ୍ତୋ ଜିତମତିର୍ଜ୍ଜିତଦୃଗ୍‌ଲକ୍ଷ୍ଯସାଧକଃ । ନିଯତାଂ ସିଦ୍ଧିମାସାଦ୍ଯ ତତୋ ଵାହନମାରୁହେତ୍ ।। ୨୫୧.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଯିଏ ହାତ, ମନ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଜୟ କରିଛି, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ କରି ସୁନିଶ୍ଚିତ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛି, ସେ ପରେ ଯାନ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ।

ଦଶହସ୍ତୋ ଭଵେତ୍ ପାଶୋ ଵୃତ୍ତଃ କରମୁଖସ୍ତଥା । ଗୁଣକାର୍ପାସମୁଞ୍ଜାନାଂ ଭଙ୍ଗସ୍ନାଯ୍ଵର୍କ୍କଵର୍ମ୍ମିଣାମ୍ ।। ୨୫୧.

ପାଶ ଦଶ ହାତ ଲମ୍ବା, ଗୋଲାକାର ଓ ହାତର ଶେଷରେ ହେବା ଉଚିତ; ଏହା କପାସ, ମୁଞ୍ଜା ଘାସ, ଶଣ ଓ ସୁଦୃଢ଼ ସୁତା, ସୁନା କିମ୍ବା ବର୍ମ୍ମର ତାଗାରେ ତିଆରି ହେବା ଉଚିତ।

ଅନ୍ଯେଷାଂ ସୁଦୃଢାନାଞ୍ଚ ସୁକୃତଂ ପରିଵେଷ୍ଟିତମ୍ । ତଯା ତ୍ରିଂଶତ୍‌ସମଂ ପାଶଂ ବୁଧଃ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ ସୁଵର୍ତ୍ତିଂତମ୍ ।। ୨୫୧.

ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଭଲ ଭାବେ ପେଚିବା ଦରକାର; ଏହିପରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ପାଶକୁ ତିରିଶ ଗୁଣ ଲମ୍ବା, ଭଲ ଭାବେ ଘୁଞ୍ଚି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।

କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଶିକ୍ଷକୈସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଥାନଂ କକ୍ଷାସୁ ଵୈ ତଦା । ଵାମହସ୍ତେନ ସଙ୍ଗୃହ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେନୋଦ୍ଧରେତ୍ତତଃ ।। ୨୫୧.

ଶିକ୍ଷକମାନେ ଏହାର ସ୍ଥାନ ମଞ୍ଚରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ବାମ ହାତରେ ଧରି, ପରେ ଡାହାଣ ହାତରେ ଉଠାଇବା ଉଚିତ।

କୁଣ୍ଡଲସ୍ଯାକୃତିଂ କୃତ୍ଵା ଭ୍ରାମ୍ଯୈକଂ ମସ୍ତକୋପରି । କ୍ଷିପେତ୍ ତୂଣମଯେ ତୂର୍ଣଂ ପୁରୁଷେ ଚର୍ମଵେଷ୍ଟିତେ ।। ୨୫୧.

କୁଣ୍ଡଳ ଆକୃତିରେ ତିଆରି କରି, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଏକଥର ଘୁଞ୍ଚାଇ, ତୁରନ୍ତ ଚର୍ମ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।

ଵଲ୍ଗିତେ ଚ ପ୍ଲୁତେ ଚୈଵ ତଥା ପ୍ରଵ୍ରଜିତେଷୁ ଚ । ସମଯୋଗଵିଧିଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ସୁଶିକ୍ଷିତମ୍ ।। ୨୫୧.

ଉଛଳିବା, ଲାଫିବା କିମ୍ବା ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିବାବେଳେ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଭଲ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ଦକ୍ଷତା ସହିତ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

ଵିଜିତ୍ଵା ତୁ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ତତୋ ବନ୍ଧଂ ସମାଚରେତ୍ । କଟ୍ଯାମ୍ବଦ୍‌ଧ୍ଵା ତତଃ ଖଡ୍ଗଂ ଵାମପାର୍ଶ୍ଵାଵଲମ୍ବିତମ୍ ।। ୨୫୧.

ଯଥାନିୟମ ଜିତିଲେ, ପରେ ବନ୍ଧନ କରିବା ଉଚିତ; କଟିରେ ବାନ୍ଧି, ପରେ ଖଡ଼ଗକୁ ବାମ ପାଶରେ ଲଟକାଇବା ଉଚିତ।

ଦୃଢଂ ଵିଗୃହ୍ଯ ଵାମେନ ନିଷ୍କର୍ଷେଦ୍ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ । ଷଡଙ୍ଗୁଲପରୀଣାହଂ ସପ୍ତହସ୍ତସମୁଚ୍ଛିତଂ ।। ୨୫୧.

ବାମ ହାତରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧରି, ଡାହାଣ ହାତରେ ଟାଣିବା ଉଚିତ; ଏହା ଛଅ ଆଙ୍ଗୁଠି ପରିମାପରେ ଓ ସାତ ହାତ ଉଚ୍ଚତାରେ ହେବା ଉଚିତ।

ଅଯୋମଯ୍ଯଃ ଶଲାକାଶ୍ଚ ଵର୍ମାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ । ଅର୍ଦ୍ଧହସ୍ତେ ସମେ ଚୈଵ ତିର୍ଯ୍ଯଗୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଗତଂ ତଥା ।। ୨୫୧.

ଲୋହାର ଛଡ଼ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବର୍ମ୍ମ, ଅର୍ଦ୍ଧ ହାତ ଦୂରରେ, ସମ ଦୂରରେ, ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଓ ଉପରକୁ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଯୋଜଯେଦ୍ଵିଧିନା ଯେନ ତଥାତ୍ଵଙ୍ଗଦତଃ ଶ୍ରୃଣୁ । ତୂଣଚର୍ମାଵନଦ୍‌ଧାଙ୍ଗଂ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ନଵଂ ଦୃଢଂ ।। ୨୫୧.

ଏହାକୁ କିପରି ଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ, ମୁଁ ଏବେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବି: ନୂତନ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଢାଲ ଓ ଧନୁକୁ ଶରୀରରେ ରଖିବା ପରେ,

କରେଣାଦାଯ ଲଗୁଡଂ ଦକ୍ଷିଣାଙ୍ଗୁଲକଂ ନଵଂ । ଉଦ୍ଯମ୍ଯ ଘାତଯେଦ୍ଯସ୍ଯ ନାଶସ୍ତେନ ଶିଶୋର୍ଦୃଢଂ ।। ୨୫୧.

ସଠିକ ଭାବରେ ନୂତନ ଲଠିକୁ ଡାହାଣ ହାତରେ ନେଇ, ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଆଘାତ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଏହାରେ ଶିଶୁର ନାଶ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।

ଉଭାଭ୍ଯାମଥ ହସ୍ତାବ୍ଯାଂ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯ ନିପାତନଂ । ଅକ୍ଲେଶେନ ତତଃ କୁର୍ଵନ୍ ବଧେ ସିଦ୍ଧିଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତା ।। ୨୫୧.

ତାପରେ, ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି, ଏହାକୁ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଦେଇବା ଉଚିତ; ଏହି କାମଟି ସହଜରେ କରିଲେ, ବଧରେ ସଫଳତା ନିଶ୍ଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଭ୍ରାନ୍ତମୁଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତମାଵିଦ୍ଧମାପ୍ଲୁତଂ ଵିପ୍ଲୁତଂ ସୃତଂ । ସମ୍ପାତଂ ସମୁଦୀଶଞ୍ଚ ଶ୍ଯେନପାତମଥାକୁଲଂ ।। ୨୫୨.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଘୂର୍ଣ୍ଣନ, ଆଘାତ, ଉଛାଳ, ଅତି ଉଛାଳ, ଦୌଡ଼, ଅତି ଶୀଘ୍ର ଆକ୍ରମଣ, ଉପରୁ ପଡ଼ିବା, ଶ୍ୟେନ ପରି ଅପତନ, ଏବଂ ଅସ୍ଥିରତା—

ଉଦ୍‌ଧୂତମଵଧୂତଞ୍ଚ ସଵ୍ଯଂ ଦକ୍ଷିଣମେଵ ଚ । ଅନାଲକ୍ଷିତଵିସ୍ଫୋଟୌ କରାଲେନ୍ଦ୍ରମହାସଖୌ ।। ୨୫୨.

କମ୍ପନ, ଅତି କମ୍ପନ, ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଦିଗରେ ଚଳାଚଳ, ଅଦୃଶ୍ୟ ବିସ୍ଫୋଟ, ହାତରେ ହାତୀ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଘାତ—

ଵିକରାଲନିପାତୌ ଚ ଵିଭୀଷଣଭଯାନକୌ । ସମଗ୍ରାର୍ଦ୍ଧତୀଯାଂଶପାଦପାଦାର୍ଦ୍ଧଵାରିଜାଃ ।। ୨୫୨.

ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୀତିଦାୟକ ଆଘାତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅର୍ଧ ଓ ତୃତୀୟ ଭାଗ, ପଦ୍ମାକାର ପାଦ ରଖିବା—

ପ୍ରାତ୍ଯାଲୀଢମଥାଲୀଢଂ ଵରାହଂ ଲୁଲିତନ୍ତଥା । ଇତି ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ଖଡ୍ଗଚର୍ମଵିଧୌ ରଣେ ।। ୨୫୨.

ପଛକୁ ଆଲିଢ଼, ସାମ୍ନାକୁ ଆଲିଢ଼, ବରାହ ଭାବ, ଏବଂ ମୁଡ଼ିବା—ଏହି ପ୍ରକାର ଏକତିଶି ରଣରେ ଖଡ଼ ଓ ଢାଲର ବିଦ୍ୟାରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ପରଵୃତ୍ତମପାଵୃତ୍ତଂ ଗୃହୀତଂ ଲଘୁସଞ୍ଜ୍ଞିତଂ । ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵାତ୍ କ୍ଷଇପ୍ତମଧଃ କ୍ଷିପ୍ତଂ ସନ୍ଧାରିତଵିଧାରିତଂ ।। ୨୫୨.

ପ୍ରତିକ୍ରିୟା, ପଛକୁ ଫେରା, ଧରିବା, ହାଲୁକା ଚଳାଚଳ, ଉପରକୁ ଫେଙ୍ଗିବା, ତଳକୁ ଫେଙ୍ଗିବା, ଧରିବା ଓ ଅଟକାଇବା—

ଶ୍ଯେନପାତଂ ଗଜପାନଂ ଗ୍ରାହଗ୍ରାହ୍ଯନ୍ତଥୈଵ ଚ । ଏଵମେକାଦଶଵିଧା ଜ୍ଞେଯାଃ ପାଶଵିଧା ରଣାଃ ।। ୨୫୨.

ଶ୍ୟେନ ପରି ପଡ଼ିବା, ହାତୀ ପରି ପିଇବା, ମଗର ପରି ଧରିବା—ଏଭଳି ଏଗାରଟି ପାଶ ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରକାର ରଣରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଋଜ୍ଵାଯତଂ ଵିଶାଲଞ୍ଚ ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍‌ଭ୍ରାମିତମେଵ ଚ । ପଞ୍ଚକର୍ମ ଵିନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଵ୍ଯସ୍ତେ ପାଶେ ମହାତ୍ମଭିଃ ।। ୨୫୨.

ସିଧା, ବିସ୍ତୃତ, ତିର୍ଯ୍ୟକ୍, ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କାର୍ଯ୍ୟ ବଡ଼ ମନ୍ୟାମାନେ ପାଶ ବିଭାଗରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛନ୍ତି।

ଛେଦନଂ ଭେଦନଂ ପାତୋ ଭ୍ରମଣଂ ଶଯନଂ ତଥା । ଵିକର୍ତ୍ତନଂ କର୍ତ୍ତऩଞ୍ଚ ଚକ୍ରକର୍ମେଦମେଵ ଚ ।। ୨୫୨.

କଟିବା, ଭାଗ କରିବା, ପଡ଼ିବା, ଘୂର୍ଣ୍ଣନ, ଶୋଇବା, ଚିରିବା, କାଟିବା, ଚକ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ।

ଆସ୍ଫୋଟଃ କ୍ଷ୍ଵେଡନଂ ଭେଦସ୍ତ୍ରାସାନ୍ଦୋଲିତକୌ ତଥା । ଶୂଲକର୍ମାଣି ଜାନୀହି ଷଷ୍ଠମାଘାତସଞ୍ଜ୍ଞିତଂ ।। ୨୫୨.

ପାଦ ଦେଇ ଆଘାତ, ଶବ୍ଦ କରିବା, ଭାଗ କରିବା, ଭୟ ଦେଇବା, ଦୋଳାଇବା—ଏହି ଶୂଳ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଜଣିବା; ଛଅଟି ଆଘାତ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

ଦୃଷ୍ଟିଘାତଂ ଭୁଜାଘାତଂ ପାର୍ଶ୍ଵଘାତଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଋଜୁପକ୍ଷେଷୁଣା ପାତଂ ତୋମରସ୍ଯ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୫୨.

ଚକ୍ଷୁ ଆଘାତ, ଭୁଜ ଆଘାତ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଆଘାତ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସିଧା ପାଖରେ ଶର ଦେଇ ପଡ଼ିବା, ତୋମର ବିଦ୍ୟାର ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି।

ଆହତଂ ଵିପ୍ର ଗୋମୂତ୍ରପ୍ରଭୂତଙ୍କମଲାସନଂ । ତତୋର୍ଦ୍ଧଗାତ୍ରଂ ନମିତଂ ଵାମଦକ୍ଷିଣମେଵ ଚ ।। ୨୫୨.

ଆଘାତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୋମୂତ୍ର, ପ୍ରଚୁର, ପଦ୍ମାସନ, ଉପରକୁ ଶରୀର ଉଠାଇବା, ଭଙ୍ଗିବା, ବାମ ଓ ଡାହାଣ—