ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ତେନୈଵ ସହିତଂ ମଧ୍ଯେ ଶରଂ ସଙ୍‌ଗୃହ୍ଯ ଧାରଯେତ୍ । ଵାମହସ୍ତେନ ଵୈ କକ୍ଷାଂ ଧନୁସ୍ତସ୍ମାତ୍ସମୁଦ୍ଧରେତ୍ ।। ୨୫୦.

ତୀରକୁ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଧରି ଭଲଭାବେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ବାମ ହାତରେ କକ୍ଷା ଧରି, ସେଠାରୁ ଧନୁକୁ ଉଠାଇବା ଦରକାର।

ଅଵିଷଣ୍ଣମତିର୍ଭୂତ୍ଵା ଗୁଣେ ପୁଙ୍ଖଂ ନିଵେଶଯେତ୍ । ସମ୍ପୀଡ୍ଯ ସିଂହକର୍ଣେନ ପୁଙ୍ଖେନାପି ସମେ ଦୃଢଂ ।। ୨୫୦.

ମନକୁ ଅଚଳ ରଖି, ତୀରର ପଖକୁ ତାଣିରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ସିଂହକର୍ଣ୍ଣ ଧରଣରେ ଏବଂ ପଖ ସହିତ ଭଲଭାବେ ଚାପି ଧରିବା ଦରକାର।

ଵାମକର୍ଣୋପଵିଷ୍ଟଞ୍ଚ ଫଲଂ ଵାମସ୍ଯ ଧାରଯେତ୍ । ଵର୍ଣାନ୍ ମଧ୍ଯମଯା ତତ୍ର ଵାମାଙ୍ଗୁଲ୍ଯା ଚ ଧାରଯେତ୍ ।। ୨୫୦.

ତୀରର ମୁଣ୍ଡକୁ ବାମ କାନ ନିକଟରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ରଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ୟମା ଓ ବାମ ଆଂଗୁଠି ସହିତ ଧରିବା ଦରକାର।

ମନୋ ଲକ୍ଷ୍ଯଗତଂ କୃତ୍ଵା ମୁଷ୍ଟିନା ଚ ଵିଧାନଵିତ୍ । ଦକ୍ଷିଣେ ଗାତ୍ରଭାଗୋ ତୁ କୃତ୍ଵା ଵର୍ଣଂ ଵିମୋକ୍ଷଯେତ୍ ।। ୨୫୦.

ମନକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ଠିକ୍ ଭାବରେ ମୁଠି ଧରି, ଡାହାଣ ଦେହ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ତୀର ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।

ଲଲାଟପୁଟସଂସ୍ଥାନଂ ଦଣ୍ଡଂ ଲକ୍ଷ୍ଯେ ନିଵେଶଯେତ୍ । ଆକୃଷ୍ଯ ତାଡ଼ଯେତ୍ତତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରକଂ ଷୋଡ଼ଶଙ୍ଗୁଲମ୍ ।। ୨୫୦.

କପାଳର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତୀର ରଖି, ଭଲଭାବେ ଟାଣି, ଚନ୍ଦ୍ରାକାର ଚିହ୍ନକୁ ଷୋଳ ଆଂଗୁଠି ଦୂରେ ରଖି ତୀର ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।

ମୁକ୍ତ୍ଵା ଵାଣଂ ତତଃ ପଶ୍ଚାଦୁଲ୍କାଶିକ୍ଷସ୍ତଦା ତଯା । ନିଗୃହ୍ଣୀଯାନୁମଧ୍ଯମଯା ତତୋଽଙ୍ଗୁଲ୍ଯା ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୨୫୦.

ତୀର ଛାଡ଼ିବା ପରେ, ଉଲ୍କାଶିକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀ ଦ୍ୱାରା, ମଧ୍ୟମା ଆଂଗୁଠି ସହିତ ପୁଣିପୁଣି ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦରକାର।

ଅକ୍ଷିଲକ୍ଷ୍ଯଂ କ୍ଷିପେତ୍ତୂଣାଚ୍ଚତୁରସ୍ରଞ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଚତୁରସ୍ରଗତଂ ଵେଧ୍ଯମଭ୍ଯସେଚ୍ଚାଦିତଃ ସ୍ଥିତଃ ।। ୨୫୦.

ତୁଣୀରୁ ଆଖି ସମାନ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ତୀର ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଡାହାଣ ପଟେ ଚତୁରସ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ; ଆରମ୍ଭ ସ୍ଥାନରୁ ଦଢ଼ ଭାବରେ ଚତୁରସ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଭେଦିବା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର।

ତସ୍ମାଦନନ୍ତରଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ପରଵୃତ୍ତଂ ଗତଞ୍ଚ ଯତ୍ । ନିମ୍ନମୁନ୍ନତଵେଧଞ୍ଚ ଅଭ୍ଯସେତ୍ କ୍ଷିପ୍ରକନ୍ତତଃ ।। ୨୫୦.

ତେଣୁ, ଏହା ପରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିଯାଇଥିବା, ଚାଲିଯାଇଥିବା, ତଳେ ଓ ଉପରେ ଥିବା, ଏବଂ ଚଳିତ ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଦ୍ରୁତ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଵେଧ୍ଯସ୍ଥାନେଷ୍ଵଥୈତେଷୁ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ପୁଟକାଦ୍ଧନୁଃ । ହସ୍ତାଵାପଶତୈଶ୍ଚିତ୍ରୈସ୍ତର୍ଜ୍ଜଯେଦ୍‌ଦୁସ୍ତରୈରପି ।। ୨୫୦.

ଏହି ଭେଦ୍ୟ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ, ଶରୀରର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଧନୁଷକୁ ତୁଣୀରୁ ଉଠାଇ, ହାତର ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦୁର୍ଲଭ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଭୟଭୀତ କରିବା ଉଚିତ।

ତସ୍ମିନ୍ ଵେଧ୍ଯଗତେ ଵିପ୍ର ଦ୍ଵେ ଵେଧ୍ଯେ ଦୃଢସଂଜ୍ଞକେ । ଦ୍ଵେ ଵେଧ୍ଯେ ଦୁଷ୍କରେ ଵେଧ୍ଯେ ଦ୍ଵେ ତଥା ଚିତ୍ରଦୁଷ୍କରେ ।। ୨୫୦.

ଏହି ଭେଦ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୁଇଟି ଦୃଢ଼ ନାମକ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଦୁଇଟି କଠିନ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଏବଂ ଏଭଳି ଦୁଇଟି ବିଚିତ୍ର କଠିନ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଛି।

ନ ତୁ ନିମ୍ନଞ୍ଚ ତୀକ୍ଷ୍ଣଞ୍ଚ ଦୃଢଵେଧ୍ଯେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତେ । ନିମ୍ନଂ ଦୁଷ୍କରମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଵେଧ୍ଯମୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଗତଞ୍ଚ ଯତ୍ ।। ୨୫୦.

କିନ୍ତୁ ତଳେ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଦୃଢ଼ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭିତରେ ଗଣାଯାଏ ନାହିଁ; ତଳ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ କଠିନ ଭାବରେ ଓ ଉପରେ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଭେଦ୍ୟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।

ମସ୍ତକାଯନମଧ୍ଯେ ତୁ ଚିତ୍ରଦୁଷ୍କରସଞ୍‌ଜ୍ଞକେ । ଏଵଂ ଵେଧ୍ଯଗଣଙ୍‌କୃତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣେନେତରେଣ ଚ ।। ୨୫୦.

ମୁଣ୍ଡ ଓ ଶରୀରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବିଚିତ୍ର କଠିନ ନାମକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରହିଛି; ଏଭଳି ଲକ୍ଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଗୋଷ୍ଠୀ କରି, ଡାହାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଧରିବା ଉଚିତ।

ଆରୋହେତ୍ ପ୍ରଥମଂ ଵୀରୋ ଜିତଲକ୍ଷସ୍ତତୋ ନରଃ । ଏଷ ଏଵ ଵିଧିଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରଯୋକ୍ତୃଭିଃ ।। ୨୫୦.

ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରେ, ସେ ବୀର ଉପରେ ଉଠିବା ଉଚିତ, ତାପରେ ଅନ୍ୟ ଲୋକ; ଏହି ନିୟମ ଅଭ୍ୟାସୀମାନେ ଦେଖିଥିବା ପ୍ରକାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

ଅଧିକଂ ଭ୍ରମଣଂ ତସ୍ଯ ତସ୍ମାଦ୍ ଵେଧ୍ଯାତ୍ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ସ ଯୋଜଯେତ୍ତତ୍ର ପତ୍ରିପତ୍ରଗତଂ ଦୃଢମ୍ ।। ୨୫୦.

ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଅଧିକ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ସେଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ୟଚିହ୍ନକୁ ଶରର ପଙ୍ଖ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ଭାବେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।

ଭ୍ରାନ୍ତଂ ପ୍ରଚଲିଚଞ୍ଚୈଵ ସ୍ଥିରଂ ଯଚ୍ଚ ଭଵେଦତି । ସମନ୍ତାତ୍ତାଡଯେଦ୍ ଭିନ୍ଦ୍ଯାଚ୍ଛେଦଯେଦ୍ଵ୍ଯଥଯେଦପି ।। ୨୫୦.

ଯେଉଁଠି ଘୂରୁଛି, ଚଳିଛି କିମ୍ବା ବହୁତ ସ୍ଥିର ଅଛି, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆଘାତ କରିବା, ଭାଙ୍ଗିବା, କାଟିବା କିମ୍ବା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବା ଉଚିତ।

କର୍ମ୍ମଯୋଗଵିଧାନଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵୈଵଂ ଵିଧିମାଚରେତ୍ । ମନସା ଚକ୍ଷୁଷା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଯୋଗରିକ୍ଷୁର୍ଯମଂ ଜଯେତ୍ ।। ୨୫୦.

ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଭ୍ୟାସର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜାଣେ, ସେ ଏହି ନିୟମ ବୁଝି ଏଭଳି କରିବା ଉଚିତ; ମନ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଚକ୍ଷୁରେ ଏକାଗ୍ରତା ରଖି, ଯୋଗୀ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ନିୟମକୁ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଜିତହସ୍ତୋ ଜିତମତିର୍ଜ୍ଜିତଦୃଗ୍‌ଲକ୍ଷ୍ଯସାଧକଃ । ନିଯତାଂ ସିଦ୍ଧିମାସାଦ୍ଯ ତତୋ ଵାହନମାରୁହେତ୍ ।। ୨୫୧.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଯିଏ ହାତ, ମନ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଜୟ କରିଛି, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ କରି ସୁନିଶ୍ଚିତ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛି, ସେ ପରେ ଯାନ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ।

ଦଶହସ୍ତୋ ଭଵେତ୍ ପାଶୋ ଵୃତ୍ତଃ କରମୁଖସ୍ତଥା । ଗୁଣକାର୍ପାସମୁଞ୍ଜାନାଂ ଭଙ୍ଗସ୍ନାଯ୍ଵର୍କ୍କଵର୍ମ୍ମିଣାମ୍ ।। ୨୫୧.

ପାଶ ଦଶ ହାତ ଲମ୍ବା, ଗୋଲାକାର ଓ ହାତର ଶେଷରେ ହେବା ଉଚିତ; ଏହା କପାସ, ମୁଞ୍ଜା ଘାସ, ଶଣ ଓ ସୁଦୃଢ଼ ସୁତା, ସୁନା କିମ୍ବା ବର୍ମ୍ମର ତାଗାରେ ତିଆରି ହେବା ଉଚିତ।

ଅନ୍ଯେଷାଂ ସୁଦୃଢାନାଞ୍ଚ ସୁକୃତଂ ପରିଵେଷ୍ଟିତମ୍ । ତଯା ତ୍ରିଂଶତ୍‌ସମଂ ପାଶଂ ବୁଧଃ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ ସୁଵର୍ତ୍ତିଂତମ୍ ।। ୨୫୧.

ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଭଲ ଭାବେ ପେଚିବା ଦରକାର; ଏହିପରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ପାଶକୁ ତିରିଶ ଗୁଣ ଲମ୍ବା, ଭଲ ଭାବେ ଘୁଞ୍ଚି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।

କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଶିକ୍ଷକୈସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଥାନଂ କକ୍ଷାସୁ ଵୈ ତଦା । ଵାମହସ୍ତେନ ସଙ୍ଗୃହ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେନୋଦ୍ଧରେତ୍ତତଃ ।। ୨୫୧.

ଶିକ୍ଷକମାନେ ଏହାର ସ୍ଥାନ ମଞ୍ଚରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ବାମ ହାତରେ ଧରି, ପରେ ଡାହାଣ ହାତରେ ଉଠାଇବା ଉଚିତ।

କୁଣ୍ଡଲସ୍ଯାକୃତିଂ କୃତ୍ଵା ଭ୍ରାମ୍ଯୈକଂ ମସ୍ତକୋପରି । କ୍ଷିପେତ୍ ତୂଣମଯେ ତୂର୍ଣଂ ପୁରୁଷେ ଚର୍ମଵେଷ୍ଟିତେ ।। ୨୫୧.

କୁଣ୍ଡଳ ଆକୃତିରେ ତିଆରି କରି, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଏକଥର ଘୁଞ୍ଚାଇ, ତୁରନ୍ତ ଚର୍ମ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।

ଵଲ୍ଗିତେ ଚ ପ୍ଲୁତେ ଚୈଵ ତଥା ପ୍ରଵ୍ରଜିତେଷୁ ଚ । ସମଯୋଗଵିଧିଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ସୁଶିକ୍ଷିତମ୍ ।। ୨୫୧.

ଉଛଳିବା, ଲାଫିବା କିମ୍ବା ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିବାବେଳେ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଭଲ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ଦକ୍ଷତା ସହିତ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

ଵିଜିତ୍ଵା ତୁ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ତତୋ ବନ୍ଧଂ ସମାଚରେତ୍ । କଟ୍ଯାମ୍ବଦ୍‌ଧ୍ଵା ତତଃ ଖଡ୍ଗଂ ଵାମପାର୍ଶ୍ଵାଵଲମ୍ବିତମ୍ ।। ୨୫୧.

ଯଥାନିୟମ ଜିତିଲେ, ପରେ ବନ୍ଧନ କରିବା ଉଚିତ; କଟିରେ ବାନ୍ଧି, ପରେ ଖଡ଼ଗକୁ ବାମ ପାଶରେ ଲଟକାଇବା ଉଚିତ।

ଦୃଢଂ ଵିଗୃହ୍ଯ ଵାମେନ ନିଷ୍କର୍ଷେଦ୍ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ । ଷଡଙ୍ଗୁଲପରୀଣାହଂ ସପ୍ତହସ୍ତସମୁଚ୍ଛିତଂ ।। ୨୫୧.

ବାମ ହାତରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧରି, ଡାହାଣ ହାତରେ ଟାଣିବା ଉଚିତ; ଏହା ଛଅ ଆଙ୍ଗୁଠି ପରିମାପରେ ଓ ସାତ ହାତ ଉଚ୍ଚତାରେ ହେବା ଉଚିତ।

ଅଯୋମଯ୍ଯଃ ଶଲାକାଶ୍ଚ ଵର୍ମାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ । ଅର୍ଦ୍ଧହସ୍ତେ ସମେ ଚୈଵ ତିର୍ଯ୍ଯଗୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଗତଂ ତଥା ।। ୨୫୧.

ଲୋହାର ଛଡ଼ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବର୍ମ୍ମ, ଅର୍ଦ୍ଧ ହାତ ଦୂରରେ, ସମ ଦୂରରେ, ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଓ ଉପରକୁ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଯୋଜଯେଦ୍ଵିଧିନା ଯେନ ତଥାତ୍ଵଙ୍ଗଦତଃ ଶ୍ରୃଣୁ । ତୂଣଚର୍ମାଵନଦ୍‌ଧାଙ୍ଗଂ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ନଵଂ ଦୃଢଂ ।। ୨୫୧.

ଏହାକୁ କିପରି ଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ, ମୁଁ ଏବେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବି: ନୂତନ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଢାଲ ଓ ଧନୁକୁ ଶରୀରରେ ରଖିବା ପରେ,

କରେଣାଦାଯ ଲଗୁଡଂ ଦକ୍ଷିଣାଙ୍ଗୁଲକଂ ନଵଂ । ଉଦ୍ଯମ୍ଯ ଘାତଯେଦ୍ଯସ୍ଯ ନାଶସ୍ତେନ ଶିଶୋର୍ଦୃଢଂ ।। ୨୫୧.

ସଠିକ ଭାବରେ ନୂତନ ଲଠିକୁ ଡାହାଣ ହାତରେ ନେଇ, ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଆଘାତ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଏହାରେ ଶିଶୁର ନାଶ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।

ଉଭାଭ୍ଯାମଥ ହସ୍ତାବ୍ଯାଂ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯ ନିପାତନଂ । ଅକ୍ଲେଶେନ ତତଃ କୁର୍ଵନ୍ ବଧେ ସିଦ୍ଧିଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତା ।। ୨୫୧.

ତାପରେ, ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି, ଏହାକୁ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଦେଇବା ଉଚିତ; ଏହି କାମଟି ସହଜରେ କରିଲେ, ବଧରେ ସଫଳତା ନିଶ୍ଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଭ୍ରାନ୍ତମୁଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତମାଵିଦ୍ଧମାପ୍ଲୁତଂ ଵିପ୍ଲୁତଂ ସୃତଂ । ସମ୍ପାତଂ ସମୁଦୀଶଞ୍ଚ ଶ୍ଯେନପାତମଥାକୁଲଂ ।। ୨୫୨.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଘୂର୍ଣ୍ଣନ, ଆଘାତ, ଉଛାଳ, ଅତି ଉଛାଳ, ଦୌଡ଼, ଅତି ଶୀଘ୍ର ଆକ୍ରମଣ, ଉପରୁ ପଡ଼ିବା, ଶ୍ୟେନ ପରି ଅପତନ, ଏବଂ ଅସ୍ଥିରତା—