ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଗୃହୀତ୍ଵା ସାଯକଂ ପୁଙ୍ଖାତ୍ତର୍ଜ୍ଜନ୍ଯାଙ୍ଗୁଷ୍ଠକେନ ତୁ । ଅନାମଯା ପୁନର୍ଗୃହ୍ଯ ତଥା ମଧ୍ଯମଯାପି ଚ ।। ୨୪୯.

ତୀରକୁ ପଖ ଦେଖି ଆଂଗୁଠି ଓ ତର୍ଜନୀ ଦ୍ୱାରା ଧରିବା ଉଚିତ; ପୁଣି ଅନାମିକା ଓ ମଧ୍ୟମା ଆଂଗୁଠି ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଧରିବା ଦରକାର।

ତାଵଦାକର୍ଷଯେଦ୍ଵେଗାଦ୍ଯାଵଦ୍ଵାଣଃ ସୁପୂରିତଃ । ଏଵଂ ଵିଧମୁପକ୍ରମ୍ଯ ମୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଧିଵତ୍ ଖଗଂ ।। ୨୪୯.

ତୀରକୁ ଭଲଭାବେ ଟାଣିବା ଦରକାର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୀର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଟାଣାଯିବ; ଏପରି ଭାବେ ଆରମ୍ଭ କରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ତୀର ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।

ଦୃଷ୍ଟିମୁଷ୍ଟିହତଂ ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ଭିନ୍ଦ୍ଯାଦ୍ଵାଣେନ ସୁଵ୍ରତ । ମୁକ୍ଵା ତୁ ପଶ୍ଚିମଂ ହସ୍ତଂ କ୍ଷିପେଦ୍ଵେଗେନ ପୃଷ୍ଠତଃ ।। ୨୪୯.

ହେ ଶୁଭଚରିତ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମୁଠି ଏକ ସିଧାରେ ରଖି, ତୀର ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଭେଦିବା ଉଚିତ; ତୀର ଛାଡ଼ିବା ପରେ ପଛର ହାତକୁ ତୁରନ୍ତ ପଛକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଦରକାର।

ଏତଦୁଚ୍ଛେଦମିଚ୍ଛନ୍ତି ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ହି ତ୍ଵଯା ଦ୍ଵିଜ । କର୍ପୂରନ୍ତଦଧଃ କାର୍ଯ୍ଯମାକୃଷ୍ଯ ତୁ ଧନୁଷ୍ମତା ।। ୨୪୯.

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ 'କାଟିଦେବା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ତୁମେ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ଧନୁର୍ବାନ୍ଧ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତଳ ହସ୍ତକୁ ତଳକୁ ଟାଣିବା ଦରକାର।

ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ଵିମୁକ୍ତକେ କାର୍ଯେ ଲକ୍ଷଶ୍ଲିଷ୍ଟନ୍ତୁ ମଧ୍ଯମଂ । ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପ୍ରକୃଷ୍ଟଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଧନଃଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦୈଃ ।। ୨୪୯.

ଉପରକୁ ତୀର ଛାଡ଼ିବାବେଳେ ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରକାରକୁ ଜାଣିଥାନ୍ତି।

ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ତୁ ସାଯକୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଭଵେଦ୍‌ଦ୍ଵାଦଶମୁଷ୍ଟଯଃ । ଏକାଦଶ ତଥା ମଧ୍ଯଃ କନୀଯାନ୍ଦଶମୁଷ୍ଟଯଃ ।। ୨୪୯.

ସବୁଠାରୁ ଲମ୍ବା ତୀର ଦ୍ୱାଦଶ ମୁଠି ଲମ୍ବ ହୁଏ; ମଧ୍ୟମ ଏକାଦଶ ମୁଠି ଓ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଦଶ ମୁଠି ଲମ୍ବ ହୁଏ।

ଚତୁର୍ହସ୍ତଂ ଧନୁଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତ୍ରଯଃ ସାଦ୍‌ର୍ଧନ୍ତୁ ମଧ୍ଯମଂ । କନୀଯସ୍ତୁ ତ୍ରଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନିତ୍ଯମେଵ ପଦାତିନଃ ।। ୨୪୯.

ଚାରି ହସ୍ତ ଲମ୍ବ ଧନୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ସାଢ଼େ ତିନି ହସ୍ତ ମଧ୍ୟମ; ତିନି ହସ୍ତ ଲମ୍ବ ଧନୁ ପଦାତିମାନେ ସଦା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ପୂର୍ଣାଯତଂ ଦ୍ଵିଜଃ କୃତ୍ଵା ତତୋ ମାଂସୈର୍ଗଦାଯୂଧାନ୍ । ସୁନିର୍ଧୌତଂ ଧନୁଃ କୃତ୍ଵା ଯଜ୍ଞଭୂମୌ ଵିଧାପଯେତ୍ ।। ୨୫୦.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଧନୁକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଟାଣିବା ପରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମାଂସ ଓ ଗଦା ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ ଧନୁକୁ ଭଲଭାବେ ପରିଷ୍କାର କରି, ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପରେ ରଖିବା ଦରକାର।

ତତୋ ଵାଣଂ ସମାଗୃହ୍ଯ ଦଂଶିତଃ ସୁସମାହିତଃ । ବଧ୍ନୀଯାଦ୍‌ଦୃଢାଂ କକ୍ଷାଞ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍ ।। ୨୫୦.

ତାପରେ ତୀରକୁ ଉଠାଇ, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ଡାହାଣ ହାତର କକ୍ଷାକୁ ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ।

ଵିଲକ୍ଷଅଯମପି ତଦ୍ଵାଣଂ ତତ୍ର ଚୈଵ ସୁସଂସ୍ଥିତଂ । ତତଃ ସମୁଦ୍ଧରେଦ୍ଵାଣଂ ତୂଣାଦ୍ଦକ୍ଷିଣପାଣିନା ।। ୨୫୦.

ଯଦି ମନ ଅନ୍ୟତ୍ର ଥାଏ ମଧ୍ୟ, ସେ ତୀରକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ରଖିବା ଦରକାର; ପରେ ଡାହାଣ ହାତରେ ତୁଣୀରୁ ତୀରକୁ ଉଠାଇବା ଉଚିତ।

ତେନୈଵ ସହିତଂ ମଧ୍ଯେ ଶରଂ ସଙ୍‌ଗୃହ୍ଯ ଧାରଯେତ୍ । ଵାମହସ୍ତେନ ଵୈ କକ୍ଷାଂ ଧନୁସ୍ତସ୍ମାତ୍ସମୁଦ୍ଧରେତ୍ ।। ୨୫୦.

ତୀରକୁ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଧରି ଭଲଭାବେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ବାମ ହାତରେ କକ୍ଷା ଧରି, ସେଠାରୁ ଧନୁକୁ ଉଠାଇବା ଦରକାର।

ଅଵିଷଣ୍ଣମତିର୍ଭୂତ୍ଵା ଗୁଣେ ପୁଙ୍ଖଂ ନିଵେଶଯେତ୍ । ସମ୍ପୀଡ୍ଯ ସିଂହକର୍ଣେନ ପୁଙ୍ଖେନାପି ସମେ ଦୃଢଂ ।। ୨୫୦.

ମନକୁ ଅଚଳ ରଖି, ତୀରର ପଖକୁ ତାଣିରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ସିଂହକର୍ଣ୍ଣ ଧରଣରେ ଏବଂ ପଖ ସହିତ ଭଲଭାବେ ଚାପି ଧରିବା ଦରକାର।

ଵାମକର୍ଣୋପଵିଷ୍ଟଞ୍ଚ ଫଲଂ ଵାମସ୍ଯ ଧାରଯେତ୍ । ଵର୍ଣାନ୍ ମଧ୍ଯମଯା ତତ୍ର ଵାମାଙ୍ଗୁଲ୍ଯା ଚ ଧାରଯେତ୍ ।। ୨୫୦.

ତୀରର ମୁଣ୍ଡକୁ ବାମ କାନ ନିକଟରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ରଙ୍ଗକୁ ମଧ୍ୟମା ଓ ବାମ ଆଂଗୁଠି ସହିତ ଧରିବା ଦରକାର।

ମନୋ ଲକ୍ଷ୍ଯଗତଂ କୃତ୍ଵା ମୁଷ୍ଟିନା ଚ ଵିଧାନଵିତ୍ । ଦକ୍ଷିଣେ ଗାତ୍ରଭାଗୋ ତୁ କୃତ୍ଵା ଵର୍ଣଂ ଵିମୋକ୍ଷଯେତ୍ ।। ୨୫୦.

ମନକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ଠିକ୍ ଭାବରେ ମୁଠି ଧରି, ଡାହାଣ ଦେହ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ତୀର ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।

ଲଲାଟପୁଟସଂସ୍ଥାନଂ ଦଣ୍ଡଂ ଲକ୍ଷ୍ଯେ ନିଵେଶଯେତ୍ । ଆକୃଷ୍ଯ ତାଡ଼ଯେତ୍ତତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରକଂ ଷୋଡ଼ଶଙ୍ଗୁଲମ୍ ।। ୨୫୦.

କପାଳର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତୀର ରଖି, ଭଲଭାବେ ଟାଣି, ଚନ୍ଦ୍ରାକାର ଚିହ୍ନକୁ ଷୋଳ ଆଂଗୁଠି ଦୂରେ ରଖି ତୀର ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।

ମୁକ୍ତ୍ଵା ଵାଣଂ ତତଃ ପଶ୍ଚାଦୁଲ୍କାଶିକ୍ଷସ୍ତଦା ତଯା । ନିଗୃହ୍ଣୀଯାନୁମଧ୍ଯମଯା ତତୋଽଙ୍ଗୁଲ୍ଯା ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୨୫୦.

ତୀର ଛାଡ଼ିବା ପରେ, ଉଲ୍କାଶିକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀ ଦ୍ୱାରା, ମଧ୍ୟମା ଆଂଗୁଠି ସହିତ ପୁଣିପୁଣି ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦରକାର।

ଅକ୍ଷିଲକ୍ଷ୍ଯଂ କ୍ଷିପେତ୍ତୂଣାଚ୍ଚତୁରସ୍ରଞ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଚତୁରସ୍ରଗତଂ ଵେଧ୍ଯମଭ୍ଯସେଚ୍ଚାଦିତଃ ସ୍ଥିତଃ ।। ୨୫୦.

ତୁଣୀରୁ ଆଖି ସମାନ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ତୀର ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଡାହାଣ ପଟେ ଚତୁରସ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ; ଆରମ୍ଭ ସ୍ଥାନରୁ ଦଢ଼ ଭାବରେ ଚତୁରସ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଭେଦିବା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର।

ତସ୍ମାଦନନ୍ତରଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ପରଵୃତ୍ତଂ ଗତଞ୍ଚ ଯତ୍ । ନିମ୍ନମୁନ୍ନତଵେଧଞ୍ଚ ଅଭ୍ଯସେତ୍ କ୍ଷିପ୍ରକନ୍ତତଃ ।। ୨୫୦.

ତେଣୁ, ଏହା ପରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିଯାଇଥିବା, ଚାଲିଯାଇଥିବା, ତଳେ ଓ ଉପରେ ଥିବା, ଏବଂ ଚଳିତ ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଦ୍ରୁତ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଵେଧ୍ଯସ୍ଥାନେଷ୍ଵଥୈତେଷୁ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ପୁଟକାଦ୍ଧନୁଃ । ହସ୍ତାଵାପଶତୈଶ୍ଚିତ୍ରୈସ୍ତର୍ଜ୍ଜଯେଦ୍‌ଦୁସ୍ତରୈରପି ।। ୨୫୦.

ଏହି ଭେଦ୍ୟ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ, ଶରୀରର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଧନୁଷକୁ ତୁଣୀରୁ ଉଠାଇ, ହାତର ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦୁର୍ଲଭ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଭୟଭୀତ କରିବା ଉଚିତ।

ତସ୍ମିନ୍ ଵେଧ୍ଯଗତେ ଵିପ୍ର ଦ୍ଵେ ଵେଧ୍ଯେ ଦୃଢସଂଜ୍ଞକେ । ଦ୍ଵେ ଵେଧ୍ଯେ ଦୁଷ୍କରେ ଵେଧ୍ଯେ ଦ୍ଵେ ତଥା ଚିତ୍ରଦୁଷ୍କରେ ।। ୨୫୦.

ଏହି ଭେଦ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୁଇଟି ଦୃଢ଼ ନାମକ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଦୁଇଟି କଠିନ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଏବଂ ଏଭଳି ଦୁଇଟି ବିଚିତ୍ର କଠିନ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଛି।

ନ ତୁ ନିମ୍ନଞ୍ଚ ତୀକ୍ଷ୍ଣଞ୍ଚ ଦୃଢଵେଧ୍ଯେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତେ । ନିମ୍ନଂ ଦୁଷ୍କରମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଵେଧ୍ଯମୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଗତଞ୍ଚ ଯତ୍ ।। ୨୫୦.

କିନ୍ତୁ ତଳେ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଦୃଢ଼ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭିତରେ ଗଣାଯାଏ ନାହିଁ; ତଳ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ କଠିନ ଭାବରେ ଓ ଉପରେ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଭେଦ୍ୟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।

ମସ୍ତକାଯନମଧ୍ଯେ ତୁ ଚିତ୍ରଦୁଷ୍କରସଞ୍‌ଜ୍ଞକେ । ଏଵଂ ଵେଧ୍ଯଗଣଙ୍‌କୃତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣେନେତରେଣ ଚ ।। ୨୫୦.

ମୁଣ୍ଡ ଓ ଶରୀରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବିଚିତ୍ର କଠିନ ନାମକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରହିଛି; ଏଭଳି ଲକ୍ଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଗୋଷ୍ଠୀ କରି, ଡାହାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଧରିବା ଉଚିତ।

ଆରୋହେତ୍ ପ୍ରଥମଂ ଵୀରୋ ଜିତଲକ୍ଷସ୍ତତୋ ନରଃ । ଏଷ ଏଵ ଵିଧିଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରଯୋକ୍ତୃଭିଃ ।। ୨୫୦.

ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରେ, ସେ ବୀର ଉପରେ ଉଠିବା ଉଚିତ, ତାପରେ ଅନ୍ୟ ଲୋକ; ଏହି ନିୟମ ଅଭ୍ୟାସୀମାନେ ଦେଖିଥିବା ପ୍ରକାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

ଅଧିକଂ ଭ୍ରମଣଂ ତସ୍ଯ ତସ୍ମାଦ୍ ଵେଧ୍ଯାତ୍ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ । ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ସ ଯୋଜଯେତ୍ତତ୍ର ପତ୍ରିପତ୍ରଗତଂ ଦୃଢମ୍ ।। ୨୫୦.

ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଅଧିକ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ସେଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ୟଚିହ୍ନକୁ ଶରର ପଙ୍ଖ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ଭାବେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।

ଭ୍ରାନ୍ତଂ ପ୍ରଚଲିଚଞ୍ଚୈଵ ସ୍ଥିରଂ ଯଚ୍ଚ ଭଵେଦତି । ସମନ୍ତାତ୍ତାଡଯେଦ୍ ଭିନ୍ଦ୍ଯାଚ୍ଛେଦଯେଦ୍ଵ୍ଯଥଯେଦପି ।। ୨୫୦.

ଯେଉଁଠି ଘୂରୁଛି, ଚଳିଛି କିମ୍ବା ବହୁତ ସ୍ଥିର ଅଛି, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆଘାତ କରିବା, ଭାଙ୍ଗିବା, କାଟିବା କିମ୍ବା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବା ଉଚିତ।

କର୍ମ୍ମଯୋଗଵିଧାନଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵୈଵଂ ଵିଧିମାଚରେତ୍ । ମନସା ଚକ୍ଷୁଷା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଯୋଗରିକ୍ଷୁର୍ଯମଂ ଜଯେତ୍ ।। ୨୫୦.

ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଭ୍ୟାସର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜାଣେ, ସେ ଏହି ନିୟମ ବୁଝି ଏଭଳି କରିବା ଉଚିତ; ମନ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଚକ୍ଷୁରେ ଏକାଗ୍ରତା ରଖି, ଯୋଗୀ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ନିୟମକୁ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଜିତହସ୍ତୋ ଜିତମତିର୍ଜ୍ଜିତଦୃଗ୍‌ଲକ୍ଷ୍ଯସାଧକଃ । ନିଯତାଂ ସିଦ୍ଧିମାସାଦ୍ଯ ତତୋ ଵାହନମାରୁହେତ୍ ।। ୨୫୧.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଯିଏ ହାତ, ମନ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଜୟ କରିଛି, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ କରି ସୁନିଶ୍ଚିତ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛି, ସେ ପରେ ଯାନ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ।

ଦଶହସ୍ତୋ ଭଵେତ୍ ପାଶୋ ଵୃତ୍ତଃ କରମୁଖସ୍ତଥା । ଗୁଣକାର୍ପାସମୁଞ୍ଜାନାଂ ଭଙ୍ଗସ୍ନାଯ୍ଵର୍କ୍କଵର୍ମ୍ମିଣାମ୍ ।। ୨୫୧.

ପାଶ ଦଶ ହାତ ଲମ୍ବା, ଗୋଲାକାର ଓ ହାତର ଶେଷରେ ହେବା ଉଚିତ; ଏହା କପାସ, ମୁଞ୍ଜା ଘାସ, ଶଣ ଓ ସୁଦୃଢ଼ ସୁତା, ସୁନା କିମ୍ବା ବର୍ମ୍ମର ତାଗାରେ ତିଆରି ହେବା ଉଚିତ।

ଅନ୍ଯେଷାଂ ସୁଦୃଢାନାଞ୍ଚ ସୁକୃତଂ ପରିଵେଷ୍ଟିତମ୍ । ତଯା ତ୍ରିଂଶତ୍‌ସମଂ ପାଶଂ ବୁଧଃ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ ସୁଵର୍ତ୍ତିଂତମ୍ ।। ୨୫୧.

ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଭଲ ଭାବେ ପେଚିବା ଦରକାର; ଏହିପରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ପାଶକୁ ତିରିଶ ଗୁଣ ଲମ୍ବା, ଭଲ ଭାବେ ଘୁଞ୍ଚି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।