ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ହଂସପଙ୍‌କ୍ତ୍ଯାକୃତିସମେ ଦୃଶ୍ଯେତେ ଯତ୍ର ଜାନୁନୀ । ଚତୁର୍ଵିତସ୍ତିଵିଚ୍ଛିନ୍ନେ ତଦେ ତନ୍ମଣ୍ଡଲଂ ସ୍ମୃତଂ ।। ୨୪୯.

ଯେଉଁଠାରେ ଘୁଁଡ଼ି ହଂସର ପଦଚିହ୍ନ ପରି ସମାନ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଚାରି ହାତ ଦୂରେ ଥାଏ, ସେଠାକୁ 'ମଣ୍ଡଳ ସ୍ଥାନ' କୁହାଯାଏ।

ହଲାକୃତିମଯଂ ଯଚ୍ଚ ସ୍ତବ୍ଧଜାନୂରୁଦକ୍ଷିଣଂ । ଵିତସ୍ତ୍ଯଃ ପଞ୍ଚ ଚଵିସ୍ତାରେ ତଦାଲୀଢଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୪୯.

ହଳ ଆକୃତିର ଯେଉଁ ଅଭିନୟ, ଯାହାରେ ଡାହାଣ ଗୁଡ଼ି ଓ ଡାହାଣ ଜଂଘା ଏକଦମ କଠିନ ଓ ଅଡ଼, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ହାତ ଚଉଡ଼ା ଅଛି, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଳୀଢ଼ ଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଏତଦେଵ ଵିପର୍ଯ୍ଯସ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯାଲୀଢମିତି ସ୍ମୃତଂ । ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍ଭୂତୋ ଭଵେଦ୍ଵାମୋ ଦକ୍ଷିଣୋଽପି ଭଵେଦୃଜୁଃ ।। ୨୪୯.

ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଯଦି ଉଲ୍ଟା କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଳୀଢ଼ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ବାମ ପାଦ ତଳକୁ ସିଧା ହୁଏ, କିମ୍ବା ଡାହାଣ ପାଦ ସିଧା ରହିପାରେ।

ଗୁଲ୍ଫୌ ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରହୌ ଚୈଵ ସ୍ଥିତୌ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଲାନ୍ତ୍ରୌ । ସ୍ଥାନଂ ଜାତଂ ଭଵେଦେତଦ୍ ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲମାଯତଂ ।। ୨୪୯.

ଗୁଡ଼ି ଓ ପାଦ ତଳ ଭଲଭାବେ ଦବାଯାଇଥିବା, ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଆଂଠି ସିଧା ଥିବା ଏହି ଭଙ୍ଗୀ, ଦ୍ୱାଦଶ ଆଂଠି ଲମ୍ବା ହୁଏ।

ଋଜୁଜାନୁର୍ଭଵେଦ୍ଵାମୋ ଦକ୍ଷିଣଃ ସୁପ୍ରସାରିତଃ । ଅଥଵା ଦକ୍ଷଇଣଞ୍ଜାନୁ କୁବ୍ଜଂ ଭଵତି ନିଶ୍ଚଲଂ ।। ୨୪୯.

ବାମ ଗୁଡ଼ି ସିଧା ରହିବା ଉଚିତ, ଡାହାଣ ଗୁଡ଼ି ଭଲଭାବେ ପ୍ରସାରିତ; କିମ୍ବା ଯଦି ଡାହାଣ ଗୁଡ଼ି ଭାଙ୍ଗା ରହିଲେ, ସେଠାରେ ଏହା ଅଡ଼ ଓ ଭାଙ୍ଗା ରହିଥାଏ।

ଦଣ୍ଡାଯତୋ ଭଵେଦେଷ ଚରଣଃ ସହ ଜାନୁନା । ଏଵଂ ଵିକଟମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଦ୍ଵିହସ୍ତାନ୍ତରମାଯତଂ ।। ୨୪୯.

ପାଦ ଓ ଗୁଡ଼ି ଦଣ୍ଡ ଭଳି ସିଧା ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ ହେବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଭଙ୍ଗୀକୁ ବିକଟ ଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦୁଇ ହାତ ଲମ୍ବା ହୁଏ।

ଜାନୁନୀ ଦ୍ଵିଗୁଣେ ସ୍ଯାତାମୁତ୍ତାନୌ ଚରଣାଵୁଭୌ । ଅନେନ ଵିଧିଯୋଗେନ ସମ୍ପୁଟଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୪୯.

ଦୁଇଟି ପାଦ ଉଠାଇ ରଖିବା ଓ ଗୁଡ଼ି ଦୁଇ ଗୁଣା ଭାଙ୍ଗା ରଖିବା, ଏହି ଭାବରେ ସମ୍ପୁଟ ଭଙ୍ଗୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

କିଞ୍ଚିଦ୍ଵିଵର୍ତ୍ତିତୌ ପାଦୌ ସମଦଣ୍ଡାଯତୌ ସ୍ଥିରୌ । ଦୃଷ୍ଟମେଵ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଷୋଡଶାଙ୍ଗୁଲମାଯତଂ ।। ୨୪୯.

ପାଦ ଥୋଡ଼ା ବାହାରକୁ ଘୁରାଇ, ଦଣ୍ଡ ଭଳି ସିଧା ଓ ଅଡ଼ ରଖିବା, ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଏହା ଷୋଳ ଆଂଠି ଲମ୍ବା ହୁଏ।

ସ୍ଵସ୍ତିକେନାତ୍ର କୁର୍ଵୀତ ପ୍ରଣାମଂ ପ୍ରଥମଂ ଦ୍ଵିଜ । କାର୍ମୁକଂ ଗୃହ୍ଯ ଵାମେନ ଵାମଣଂ ଦକ୍ଷିଣକେନ ତୁ ।। ୨୪୯.

ଏଠାରେ, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଭଙ୍ଗୀରେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ବାମ ହାତରେ ଧନୁଷ୍ୟ ଧରି, ଡାହାଣ ହାତରେ ତୀର ଧରିବା।

ଵୈଶାଖେ ଯଦି ଵା ଜାତେ ସ୍ଥିତୌ ଵାପ୍ଯଥଵାଯତୌ । ଗୁଣାନ୍ତନ୍ତୁ ତତଃ କୃତ୍ଵା କାର୍ମକେ ପ୍ରିଯକାର୍ମୁକଃ ।। ୨୪୯.

ବୈଶାଖ ବା ଜାତ ଭଙ୍ଗୀରେ, କିମ୍ବା ଯେକୌଣସି ପ୍ରସାରିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦଢ଼ାଇ ରହି, ପରେ ପ୍ରିୟ ଧନୁଷ୍ୟରେ ତାଣି ଲଗାଇବା ଉଚିତ।

ଅଧଃ କଟିନ୍ତୁ ଧନୁଷଃ ଫଲଦେଶନ୍ତୁ ପତ୍ରିଣଃ । ଧରଣ୍ଯାଂ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ତ ତୋଲଯିତ୍ଵା ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୪୯.

ଧନୁଷ୍ୟର ତଳ ଅଂଶ କଟିଠାରେ ଓ ତୀରର ଫଳା ଶିରା ଅଂଶରେ ରଖି, ଏହାକୁ ଭୂମିରେ ରଖିବା ଓ ପରେ ଉଠାଇବା ଉଚିତ।

ଭୁଜାବ୍ଯାମତ୍ର କୁବ୍ଜାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରକୋଷ୍ଠାଭ୍ଯାଂ ଶୁଭଵ୍ରତ । ଯସ୍ଯ ଵାଣଂ ଧନୁଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପୁଙ୍ଖଦେଶେ ଚ ପତ୍ରିଣଃ ।। ୨୪୯.

ହାତ ଓ କୁହୁଡ଼ି ଭାଙ୍ଗା ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ଶୁଭବ୍ରତ, ଯେ ଧନୁଷ୍ୟର ତୀର ଓ ପଖା ଅଂଶ ଭଲଭାବେ ହାତରେ ଫିଟ୍ ହୁଏ, ସେହି ଧନୁଷ୍ୟ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଵିନ୍ଯାସୋ ଧନୁଷଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵାଦଶଙ୍ଗୁଲମନ୍ତରଂ । ଜ୍ଯଯା ଵିଶିଷ୍ଟଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯୋ ନାତିହୀନୋ ନ ଚାଧିକଃ ।। ୨୪୯.

ଧନୁଷ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଂଠି ଅନ୍ତର ରଖିବା ଉଚିତ; ତାଣି ନ ଅତି ଢିଲା ନ ଅତି ଟିଏଁ, ଠିକ୍ ଭାବେ ଲଗାଇବା ଦରକାର।

ନିଵେଶ୍ଯ କାର୍ମୁକଂ ନାଭ୍ଯାଂ ନିତମ୍ବେ ଶରସଙ୍କରଂ । ଉତ୍କ୍ଷିପେଦୁତ୍ଥିତଂ ହସ୍ତମନ୍ତ୍ରେଣାକ୍ଷିକର୍ଣଯୋଃ ।। ୨୪୯.

ଧନୁଷ୍ୟକୁ ନାଭିଠାରେ ଓ ତୀରକୁ କଟିଠାରେ ରଖି, ହାତକୁ ଉଠାଇ, ଆଂଠି ଓ କାନରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।

ପୂର୍ଵେଣ ମୁଷ୍ଟିନା ଗ୍ରାହ୍ଯସ୍ତନାଗ୍ରେ ଦକ୍ଷିଣେ ଶରଃ । ହରଣନ୍ତୁ ତତଃ କୃତ୍ଵା ଶୀଘ୍ରଂ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରସାରଯେତ୍ ।। ୨୪୯.

ତୀରକୁ ତାର ଶିରା ଡାହାଣ ମୁଷ୍ଟିରେ ଧରିବା; ଲକ୍ଷ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ପରେ ଶୀଘ୍ର ହାତ ସିଧା କରିବା।

ନାଭ୍ଯନ୍ତରା ନୈଵ ଵାହ୍ଯା ନୋଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵକା ନାଧରା ତଥା । ନ ଚ କୁବ୍ଜା ନ ଚୋତ୍ତାନା ନ ଚଲା ନାତିଵେଷ୍ଟିତା ।। ୨୪୯.

ତୀର ନ ଅତି ନିକଟ ନ ଅତି ଦୂର, ନ ଉପରକୁ ନ ତଳକୁ; ଏହା ଭାଙ୍ଗା, ଉପରକୁ ଉଠା, ଚଳିତ, କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ଘୁରାଇ ନ ହେବା ଉଚିତ।

ସମା ସ୍ଥୈର୍ଯ୍ଯଗୁଣୋପେତା ପୂର୍ଵଦଣ୍ଡମିଵ ସ୍ଥିତା । ଛାଦଯିତ୍ଵା ତତୋ ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ପୂର୍ଵ୍ଵେଣାନେନ ମୁଷ୍ଟିନା ।। ୨୪୯.

ତୀର ସିଧା ଓ ଅଡ଼ ରହିବା ଉଚିତ, ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଧରିବା; ପରେ, ଏହି ଡାହାଣ ମୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଢାକିବା।

ଉରସା ତୂତ୍ଥିତୋ ଯନ୍ତା ତ୍ରିକୋଣଵିନତସ୍ଥିତଃ । ସ୍ରସ୍ତାଂଶେ ନିଶ୍ଚଲଗ୍ରୀଵୋ ମଯୂରାଞ୍ଚିତମସ୍ତକଃ ।। ୨୪୯.

ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଅଭ୍ୟାସୀ ଛାତି ସିଧା କରି, ତ୍ରିକୋଣ ଭାବେ ଦଢ଼ାଇ ରହି, ଗଳା ଅଡ଼ ଓ ମୁଣ୍ଡ ପିଲା ମୟୂର ଭଳି ଅଳ୍ପ ଝୁକାଇ ରଖିବା।

ଲଲାଟନାସାଵକ୍ତ୍ରାଂସାଃ କୁର୍ଯ୍ଯୁରଶ୍ଵସମମ୍ଭଵେତ୍ । ଅନ୍ତରଂ ତ୍ର୍ଯଙ୍ଗୁଲଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଚିଵୁକସ୍ଯାଂସକସ୍ଯ ଚ ।। ୨୪୯.

ଲଳାଟ, ନାକ, ମୁହଁ ଓ କନ୍ଧ ଘୋଡ଼ା ଭଳି ସିଧା ରଖିବା ଉଚିତ; ତାଣି ଓ କନ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଆଂଠି ଅନ୍ତର ରଖିବା ଜଣାଯିବ।

ପ୍ରଥମନ୍ତ୍ରଯଙ୍ଗୁଲଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଦ୍ଵିତୀଯେ ଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲଂ ସ୍ମୃତଂ । ତୃତୀଯେଽଙ୍ଗୁଲମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟମାଯତଞ୍ଚିଵୁକାଂସଯୋଃ ।। ୨୪୯.

ପ୍ରଥମ ମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଏକ ଆଂଗୁଠି ଲମ୍ବ ଜଣାଯିବ; ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଇଁ ଦୁଇ ଆଂଗୁଠି ଲମ୍ବ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ତୃତୀୟ ପାଇଁ ଆଉ ଏକ ଆଂଗୁଠି ଲମ୍ବ ଚିନ୍ ଓ କାନ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ମାପିବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ଗୃହୀତ୍ଵା ସାଯକଂ ପୁଙ୍ଖାତ୍ତର୍ଜ୍ଜନ୍ଯାଙ୍ଗୁଷ୍ଠକେନ ତୁ । ଅନାମଯା ପୁନର୍ଗୃହ୍ଯ ତଥା ମଧ୍ଯମଯାପି ଚ ।। ୨୪୯.

ତୀରକୁ ପଖ ଦେଖି ଆଂଗୁଠି ଓ ତର୍ଜନୀ ଦ୍ୱାରା ଧରିବା ଉଚିତ; ପୁଣି ଅନାମିକା ଓ ମଧ୍ୟମା ଆଂଗୁଠି ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଧରିବା ଦରକାର।

ତାଵଦାକର୍ଷଯେଦ୍ଵେଗାଦ୍ଯାଵଦ୍ଵାଣଃ ସୁପୂରିତଃ । ଏଵଂ ଵିଧମୁପକ୍ରମ୍ଯ ମୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଧିଵତ୍ ଖଗଂ ।। ୨୪୯.

ତୀରକୁ ଭଲଭାବେ ଟାଣିବା ଦରକାର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୀର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଟାଣାଯିବ; ଏପରି ଭାବେ ଆରମ୍ଭ କରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ତୀର ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।

ଦୃଷ୍ଟିମୁଷ୍ଟିହତଂ ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ଭିନ୍ଦ୍ଯାଦ୍ଵାଣେନ ସୁଵ୍ରତ । ମୁକ୍ଵା ତୁ ପଶ୍ଚିମଂ ହସ୍ତଂ କ୍ଷିପେଦ୍ଵେଗେନ ପୃଷ୍ଠତଃ ।। ୨୪୯.

ହେ ଶୁଭଚରିତ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମୁଠି ଏକ ସିଧାରେ ରଖି, ତୀର ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଭେଦିବା ଉଚିତ; ତୀର ଛାଡ଼ିବା ପରେ ପଛର ହାତକୁ ତୁରନ୍ତ ପଛକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଦରକାର।

ଏତଦୁଚ୍ଛେଦମିଚ୍ଛନ୍ତି ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ହି ତ୍ଵଯା ଦ୍ଵିଜ । କର୍ପୂରନ୍ତଦଧଃ କାର୍ଯ୍ଯମାକୃଷ୍ଯ ତୁ ଧନୁଷ୍ମତା ।। ୨୪୯.

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ 'କାଟିଦେବା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ତୁମେ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ଧନୁର୍ବାନ୍ଧ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତଳ ହସ୍ତକୁ ତଳକୁ ଟାଣିବା ଦରକାର।

ଊଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵଂ ଵିମୁକ୍ତକେ କାର୍ଯେ ଲକ୍ଷଶ୍ଲିଷ୍ଟନ୍ତୁ ମଧ୍ଯମଂ । ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପ୍ରକୃଷ୍ଟଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଧନଃଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦୈଃ ।। ୨୪୯.

ଉପରକୁ ତୀର ଛାଡ଼ିବାବେଳେ ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରକାରକୁ ଜାଣିଥାନ୍ତି।

ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ତୁ ସାଯକୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଭଵେଦ୍‌ଦ୍ଵାଦଶମୁଷ୍ଟଯଃ । ଏକାଦଶ ତଥା ମଧ୍ଯଃ କନୀଯାନ୍ଦଶମୁଷ୍ଟଯଃ ।। ୨୪୯.

ସବୁଠାରୁ ଲମ୍ବା ତୀର ଦ୍ୱାଦଶ ମୁଠି ଲମ୍ବ ହୁଏ; ମଧ୍ୟମ ଏକାଦଶ ମୁଠି ଓ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଦଶ ମୁଠି ଲମ୍ବ ହୁଏ।

ଚତୁର୍ହସ୍ତଂ ଧନୁଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତ୍ରଯଃ ସାଦ୍‌ର୍ଧନ୍ତୁ ମଧ୍ଯମଂ । କନୀଯସ୍ତୁ ତ୍ରଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନିତ୍ଯମେଵ ପଦାତିନଃ ।। ୨୪୯.

ଚାରି ହସ୍ତ ଲମ୍ବ ଧନୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ସାଢ଼େ ତିନି ହସ୍ତ ମଧ୍ୟମ; ତିନି ହସ୍ତ ଲମ୍ବ ଧନୁ ପଦାତିମାନେ ସଦା ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ପୂର୍ଣାଯତଂ ଦ୍ଵିଜଃ କୃତ୍ଵା ତତୋ ମାଂସୈର୍ଗଦାଯୂଧାନ୍ । ସୁନିର୍ଧୌତଂ ଧନୁଃ କୃତ୍ଵା ଯଜ୍ଞଭୂମୌ ଵିଧାପଯେତ୍ ।। ୨୫୦.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଧନୁକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଟାଣିବା ପରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମାଂସ ଓ ଗଦା ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ ଧନୁକୁ ଭଲଭାବେ ପରିଷ୍କାର କରି, ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପରେ ରଖିବା ଦରକାର।

ତତୋ ଵାଣଂ ସମାଗୃହ୍ଯ ଦଂଶିତଃ ସୁସମାହିତଃ । ବଧ୍ନୀଯାଦ୍‌ଦୃଢାଂ କକ୍ଷାଞ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍ ।। ୨୫୦.

ତାପରେ ତୀରକୁ ଉଠାଇ, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ଡାହାଣ ହାତର କକ୍ଷାକୁ ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ।