ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଚତୁଷ୍ପାଦଂ ଧନୁର୍ଵେଦଂ ଵଦେ ପଞ୍ଚଵିଧଂ ଦ୍ଵିଜ । ରଥନାଗାଶ୍ଵପତ୍ତୀନାଂ ଯୋଧାଂଶ୍ଚାଶ୍ରିତ୍ଯ କୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୪୯.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଧନୁର୍ବେଦର ଚାରିଟି ଭାଗ ଅଛି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବୋଲି କହିବି; ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ପଦାତି ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ।

ଯନ୍ତ୍ରମୁକ୍ତଂ ପାଣିମୁକ୍ତଂ ମୁକ୍ତସନ୍ଧାରିତଂ ତଥା । ଅମୁକ୍ତଂ ବାହୁଯୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ପଞ୍ଚଧା ତତ୍ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୪୯.

ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ା, ହାତରେ ଛାଡ଼ା, ଛାଡ଼ି ଧରା, ଅଛାଡ଼ା ଓ ହାତାହାତି — ଏହି ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଯୁଦ୍ଧ ଥାଏ।

ତତ୍ର ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରସମ୍ପତ୍ତ୍ଯା ଦ୍ଵିଵିଂଧଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଂ । ଋଜୁମାଯାଵିଭେଦେନ ଭୂଯୋ ଦ୍ଵିଵିଧମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୪୯.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭାଗ ହୁଏ; ପୁଣି ସିଧାସଳଖ ଓ ଚତୁରାଇ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହୁଏ।

କ୍ଷେପଣୀ ଚାପଯନ୍ତ୍ରାଦ୍ଯୈର୍ଯନ୍ତ୍ରମୁକ୍ତଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ । ଶିଲାତୋମରଯନ୍ତ୍ରାଦ୍ଯଂ ପାଣିମୁକ୍ତଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୪୯.

ଧନୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସେଠାକୁ 'ଯନ୍ତ୍ରମୁକ୍ତ' କୁହାଯାଏ; ଶିଳା, ତୋମର ଓ ଏହାପରି ଅସ୍ତ୍ର ହାତରେ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସେଠାକୁ 'ପାଣିମୁକ୍ତ' କୁହାଯାଏ।

ମୁକ୍ତସନ୍ଧାରିତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ପ୍ରାସାଦ୍ଯମପି ଯଦ୍ଭଵେତ୍ । ଖଡ୍‌ଗାଦିକମମୁକ୍ତଞ୍ଚ ନିଯୁଦ୍ଧଂ ଵିଗତାଯୁଧଂ ।। ୨୪୯.

ଯାହା ଛାଡ଼ି ପୁଣି ଧରାଯାଏ, ଯେପରି ପ୍ରାସ ଇତ୍ୟାଦି, ସେଠାକୁ ଏହିପରି ଜାଣିବା; ଖଡ୍‌ଗ ଇତ୍ୟାଦି ଯାହା ଛାଡ଼ାଯାଏ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ହାତାହାତି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ।

କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଯୋଗ୍ଯାନି ପ୍ରାତ୍ରାଣି ଯୋଦ୍‌ଧୁମିଚ୍ଛୁର୍ଜ୍ଜିତଶ୍ରମଃ । ଧନୁଃଶ୍ରେଷ୍ଠାନି ଯୁଦ୍ଧାନି ପ୍ରାସମଧ୍ଯାନି ତାନି ଚ ।। ୨୪୯.

ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ସେ ଶ୍ରମ ଜୟ କରି ଉପଯୁକ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଧନୁର୍ବାଣ ଯୁଦ୍ଧ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ, ପ୍ରାସ ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟମ।

ତାନି ଖଡ୍‌ଗଜଘନ୍ଯାନି ବାହୁପ୍ରତ୍ଯଵରାଣି ଚ । ଧନୁର୍ଵେଦେ ଗୁରୁର୍ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵର୍ଣଦ୍ଵଯସ୍ଯ ଚ ।। ୨୪୯.

ଖଡ୍‌ଗ ଯୁଦ୍ଧ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ, ହାତାହାତି ତାହାଠାରୁ ଅଧମ। ଧନୁର୍ବେଦର ଗୁରୁ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେବା ଉଚିତ।

ଯୁଦ୍ଧାଧିକାରଃ ଶୂଦ୍ରସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ଵ୍ଯାପାଦି ଶିକ୍ଷଯା । ଦେଶସ୍ଥୈଃ ଶଙ୍ଗରୈ ରାଜ୍ଞଃ କାର୍ଯ୍ଯା ଯୁଦ୍ଧେ ସହାଯତା ।। ୨୪୯.

ଶୂଦ୍ର ନିଜ ପ୍ରତିରକ୍ଷା କିମ୍ବା ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମାତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେଶୀୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରିବା ଦରକାର।

ଅହ୍ଗୁଷ୍ଠଗୁଲ୍ଫପାଣ୍ଯଙ୍‌ଘ୍ର୍ଯଃ ଶ୍ଲିଷ୍ଟଃ ସ୍ଯୁଃ ସହିତା ଯଦି । ଦୃଷ୍ଟଂ ସମପଦଂ ସ୍ଥାନମେତଲ୍ଲକ୍ଷଣତସ୍ତଥା ।। ୨୪୯.

ଅଂଠି, ଗୁଲ୍ଫ, ହାତ ଓ ପାଦ ଯଦି ଏକାଠି ହୁଏ, ଏହାକୁ 'ସମପଦ ସ୍ଥାନ' କୁହାଯାଏ, ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ଏଭଳି।

ଵାହ୍ଯାଙ୍ଗୁଲିସ୍ଥିତୌ ପାଦୌ ସ୍ତବ୍ଧଜାନୁବଲାଵୁଭୌ । ତ୍ରିଵତସ୍ତ୍ଯନ୍ତରାସ୍ଥାନମେତଦ୍ଵୈଶାଖମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୪୯.

ପାଦ ଦୁଇଟି ବାହାର ଆଙ୍ଗୁଠି ଏକାଠି ରଖି, ଦୁଇ ଘୁଁଡ଼ି ଦୃଢ଼ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଖି, ତିନି ହାତ ଦୂରେ ଥିଲେ, ଏହାକୁ 'ବୈଶାଖ ସ୍ଥାନ' କୁହାଯାଏ।

ହଂସପଙ୍‌କ୍ତ୍ଯାକୃତିସମେ ଦୃଶ୍ଯେତେ ଯତ୍ର ଜାନୁନୀ । ଚତୁର୍ଵିତସ୍ତିଵିଚ୍ଛିନ୍ନେ ତଦେ ତନ୍ମଣ୍ଡଲଂ ସ୍ମୃତଂ ।। ୨୪୯.

ଯେଉଁଠାରେ ଘୁଁଡ଼ି ହଂସର ପଦଚିହ୍ନ ପରି ସମାନ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଚାରି ହାତ ଦୂରେ ଥାଏ, ସେଠାକୁ 'ମଣ୍ଡଳ ସ୍ଥାନ' କୁହାଯାଏ।

ହଲାକୃତିମଯଂ ଯଚ୍ଚ ସ୍ତବ୍ଧଜାନୂରୁଦକ୍ଷିଣଂ । ଵିତସ୍ତ୍ଯଃ ପଞ୍ଚ ଚଵିସ୍ତାରେ ତଦାଲୀଢଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୪୯.

ହଳ ଆକୃତିର ଯେଉଁ ଅଭିନୟ, ଯାହାରେ ଡାହାଣ ଗୁଡ଼ି ଓ ଡାହାଣ ଜଂଘା ଏକଦମ କଠିନ ଓ ଅଡ଼, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ହାତ ଚଉଡ଼ା ଅଛି, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଳୀଢ଼ ଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଏତଦେଵ ଵିପର୍ଯ୍ଯସ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯାଲୀଢମିତି ସ୍ମୃତଂ । ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍ଭୂତୋ ଭଵେଦ୍ଵାମୋ ଦକ୍ଷିଣୋଽପି ଭଵେଦୃଜୁଃ ।। ୨୪୯.

ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଯଦି ଉଲ୍ଟା କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଳୀଢ଼ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ବାମ ପାଦ ତଳକୁ ସିଧା ହୁଏ, କିମ୍ବା ଡାହାଣ ପାଦ ସିଧା ରହିପାରେ।

ଗୁଲ୍ଫୌ ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରହୌ ଚୈଵ ସ୍ଥିତୌ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଲାନ୍ତ୍ରୌ । ସ୍ଥାନଂ ଜାତଂ ଭଵେଦେତଦ୍ ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲମାଯତଂ ।। ୨୪୯.

ଗୁଡ଼ି ଓ ପାଦ ତଳ ଭଲଭାବେ ଦବାଯାଇଥିବା, ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଆଂଠି ସିଧା ଥିବା ଏହି ଭଙ୍ଗୀ, ଦ୍ୱାଦଶ ଆଂଠି ଲମ୍ବା ହୁଏ।

ଋଜୁଜାନୁର୍ଭଵେଦ୍ଵାମୋ ଦକ୍ଷିଣଃ ସୁପ୍ରସାରିତଃ । ଅଥଵା ଦକ୍ଷଇଣଞ୍ଜାନୁ କୁବ୍ଜଂ ଭଵତି ନିଶ୍ଚଲଂ ।। ୨୪୯.

ବାମ ଗୁଡ଼ି ସିଧା ରହିବା ଉଚିତ, ଡାହାଣ ଗୁଡ଼ି ଭଲଭାବେ ପ୍ରସାରିତ; କିମ୍ବା ଯଦି ଡାହାଣ ଗୁଡ଼ି ଭାଙ୍ଗା ରହିଲେ, ସେଠାରେ ଏହା ଅଡ଼ ଓ ଭାଙ୍ଗା ରହିଥାଏ।

ଦଣ୍ଡାଯତୋ ଭଵେଦେଷ ଚରଣଃ ସହ ଜାନୁନା । ଏଵଂ ଵିକଟମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଦ୍ଵିହସ୍ତାନ୍ତରମାଯତଂ ।। ୨୪୯.

ପାଦ ଓ ଗୁଡ଼ି ଦଣ୍ଡ ଭଳି ସିଧା ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ ହେବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଭଙ୍ଗୀକୁ ବିକଟ ଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦୁଇ ହାତ ଲମ୍ବା ହୁଏ।

ଜାନୁନୀ ଦ୍ଵିଗୁଣେ ସ୍ଯାତାମୁତ୍ତାନୌ ଚରଣାଵୁଭୌ । ଅନେନ ଵିଧିଯୋଗେନ ସମ୍ପୁଟଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୪୯.

ଦୁଇଟି ପାଦ ଉଠାଇ ରଖିବା ଓ ଗୁଡ଼ି ଦୁଇ ଗୁଣା ଭାଙ୍ଗା ରଖିବା, ଏହି ଭାବରେ ସମ୍ପୁଟ ଭଙ୍ଗୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

କିଞ୍ଚିଦ୍ଵିଵର୍ତ୍ତିତୌ ପାଦୌ ସମଦଣ୍ଡାଯତୌ ସ୍ଥିରୌ । ଦୃଷ୍ଟମେଵ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଷୋଡଶାଙ୍ଗୁଲମାଯତଂ ।। ୨୪୯.

ପାଦ ଥୋଡ଼ା ବାହାରକୁ ଘୁରାଇ, ଦଣ୍ଡ ଭଳି ସିଧା ଓ ଅଡ଼ ରଖିବା, ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଏହା ଷୋଳ ଆଂଠି ଲମ୍ବା ହୁଏ।

ସ୍ଵସ୍ତିକେନାତ୍ର କୁର୍ଵୀତ ପ୍ରଣାମଂ ପ୍ରଥମଂ ଦ୍ଵିଜ । କାର୍ମୁକଂ ଗୃହ୍ଯ ଵାମେନ ଵାମଣଂ ଦକ୍ଷିଣକେନ ତୁ ।। ୨୪୯.

ଏଠାରେ, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଭଙ୍ଗୀରେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ବାମ ହାତରେ ଧନୁଷ୍ୟ ଧରି, ଡାହାଣ ହାତରେ ତୀର ଧରିବା।

ଵୈଶାଖେ ଯଦି ଵା ଜାତେ ସ୍ଥିତୌ ଵାପ୍ଯଥଵାଯତୌ । ଗୁଣାନ୍ତନ୍ତୁ ତତଃ କୃତ୍ଵା କାର୍ମକେ ପ୍ରିଯକାର୍ମୁକଃ ।। ୨୪୯.

ବୈଶାଖ ବା ଜାତ ଭଙ୍ଗୀରେ, କିମ୍ବା ଯେକୌଣସି ପ୍ରସାରିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦଢ଼ାଇ ରହି, ପରେ ପ୍ରିୟ ଧନୁଷ୍ୟରେ ତାଣି ଲଗାଇବା ଉଚିତ।

ଅଧଃ କଟିନ୍ତୁ ଧନୁଷଃ ଫଲଦେଶନ୍ତୁ ପତ୍ରିଣଃ । ଧରଣ୍ଯାଂ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ତ ତୋଲଯିତ୍ଵା ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୪୯.

ଧନୁଷ୍ୟର ତଳ ଅଂଶ କଟିଠାରେ ଓ ତୀରର ଫଳା ଶିରା ଅଂଶରେ ରଖି, ଏହାକୁ ଭୂମିରେ ରଖିବା ଓ ପରେ ଉଠାଇବା ଉଚିତ।

ଭୁଜାବ୍ଯାମତ୍ର କୁବ୍ଜାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରକୋଷ୍ଠାଭ୍ଯାଂ ଶୁଭଵ୍ରତ । ଯସ୍ଯ ଵାଣଂ ଧନୁଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପୁଙ୍ଖଦେଶେ ଚ ପତ୍ରିଣଃ ।। ୨୪୯.

ହାତ ଓ କୁହୁଡ଼ି ଭାଙ୍ଗା ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ଶୁଭବ୍ରତ, ଯେ ଧନୁଷ୍ୟର ତୀର ଓ ପଖା ଅଂଶ ଭଲଭାବେ ହାତରେ ଫିଟ୍ ହୁଏ, ସେହି ଧନୁଷ୍ୟ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଵିନ୍ଯାସୋ ଧନୁଷଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵାଦଶଙ୍ଗୁଲମନ୍ତରଂ । ଜ୍ଯଯା ଵିଶିଷ୍ଟଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯୋ ନାତିହୀନୋ ନ ଚାଧିକଃ ।। ୨୪୯.

ଧନୁଷ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଂଠି ଅନ୍ତର ରଖିବା ଉଚିତ; ତାଣି ନ ଅତି ଢିଲା ନ ଅତି ଟିଏଁ, ଠିକ୍ ଭାବେ ଲଗାଇବା ଦରକାର।

ନିଵେଶ୍ଯ କାର୍ମୁକଂ ନାଭ୍ଯାଂ ନିତମ୍ବେ ଶରସଙ୍କରଂ । ଉତ୍କ୍ଷିପେଦୁତ୍ଥିତଂ ହସ୍ତମନ୍ତ୍ରେଣାକ୍ଷିକର୍ଣଯୋଃ ।। ୨୪୯.

ଧନୁଷ୍ୟକୁ ନାଭିଠାରେ ଓ ତୀରକୁ କଟିଠାରେ ରଖି, ହାତକୁ ଉଠାଇ, ଆଂଠି ଓ କାନରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା।

ପୂର୍ଵେଣ ମୁଷ୍ଟିନା ଗ୍ରାହ୍ଯସ୍ତନାଗ୍ରେ ଦକ୍ଷିଣେ ଶରଃ । ହରଣନ୍ତୁ ତତଃ କୃତ୍ଵା ଶୀଘ୍ରଂ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରସାରଯେତ୍ ।। ୨୪୯.

ତୀରକୁ ତାର ଶିରା ଡାହାଣ ମୁଷ୍ଟିରେ ଧରିବା; ଲକ୍ଷ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ପରେ ଶୀଘ୍ର ହାତ ସିଧା କରିବା।

ନାଭ୍ଯନ୍ତରା ନୈଵ ଵାହ୍ଯା ନୋଦ୍‌ର୍ଧ୍ଵକା ନାଧରା ତଥା । ନ ଚ କୁବ୍ଜା ନ ଚୋତ୍ତାନା ନ ଚଲା ନାତିଵେଷ୍ଟିତା ।। ୨୪୯.

ତୀର ନ ଅତି ନିକଟ ନ ଅତି ଦୂର, ନ ଉପରକୁ ନ ତଳକୁ; ଏହା ଭାଙ୍ଗା, ଉପରକୁ ଉଠା, ଚଳିତ, କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ଘୁରାଇ ନ ହେବା ଉଚିତ।

ସମା ସ୍ଥୈର୍ଯ୍ଯଗୁଣୋପେତା ପୂର୍ଵଦଣ୍ଡମିଵ ସ୍ଥିତା । ଛାଦଯିତ୍ଵା ତତୋ ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ପୂର୍ଵ୍ଵେଣାନେନ ମୁଷ୍ଟିନା ।। ୨୪୯.

ତୀର ସିଧା ଓ ଅଡ଼ ରହିବା ଉଚିତ, ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଧରିବା; ପରେ, ଏହି ଡାହାଣ ମୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଢାକିବା।

ଉରସା ତୂତ୍ଥିତୋ ଯନ୍ତା ତ୍ରିକୋଣଵିନତସ୍ଥିତଃ । ସ୍ରସ୍ତାଂଶେ ନିଶ୍ଚଲଗ୍ରୀଵୋ ମଯୂରାଞ୍ଚିତମସ୍ତକଃ ।। ୨୪୯.

ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଅଭ୍ୟାସୀ ଛାତି ସିଧା କରି, ତ୍ରିକୋଣ ଭାବେ ଦଢ଼ାଇ ରହି, ଗଳା ଅଡ଼ ଓ ମୁଣ୍ଡ ପିଲା ମୟୂର ଭଳି ଅଳ୍ପ ଝୁକାଇ ରଖିବା।

ଲଲାଟନାସାଵକ୍ତ୍ରାଂସାଃ କୁର୍ଯ୍ଯୁରଶ୍ଵସମମ୍ଭଵେତ୍ । ଅନ୍ତରଂ ତ୍ର୍ଯଙ୍ଗୁଲଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଚିଵୁକସ୍ଯାଂସକସ୍ଯ ଚ ।। ୨୪୯.

ଲଳାଟ, ନାକ, ମୁହଁ ଓ କନ୍ଧ ଘୋଡ଼ା ଭଳି ସିଧା ରଖିବା ଉଚିତ; ତାଣି ଓ କନ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଆଂଠି ଅନ୍ତର ରଖିବା ଜଣାଯିବ।