ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ମତ୍ସ୍ଯାମ୍ଭସା ତୁ ସେକେନ ଵୃଦ୍ଧିର୍ଭଵତି ଶାଖିନଃ । ଆଵିକାଜଶକୃଚ୍ଚୂର୍ଣଂ ଯଵଚୂର୍ଣଂ ତିଲାନି ଚ ।। ୨୪୭.

ମାଛ ଥିବା ପାଣିରେ ଗଛକୁ ସେଚନ କଲେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ମେଷ ଓ ଛାଗ ମଳ ଗୁଣ୍ଡ, ଯବ ଗୁଣ୍ଡ ଏବଂ ତିଳ ମଧ୍ୟ ଦିଅ।

ଗୋମାଂସମୁଦକଞ୍ଚେତି ସପ୍ତରାତ୍ରଂ ନିଧାପଯେତ୍ । ଉତ୍ସେକଂ ସର୍ଵଵୃକ୍ଷାଣାଂ ଫଲପୁଷ୍ପାଦିଵୃଦ୍ଧିଦଂ ।। ୨୪୭.

ଗୋମାଂସ ଓ ପାଣିକୁ ସାତ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଖ; ସମସ୍ତ ଗଛକୁ ଏହାର ସେଚନ କଲେ ଫଳ ଓ ଫୁଲର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।

ମତ୍ସ୍ଯୋଦକେନ ଶୀତେନ ଆମ୍ରାଣାଂ ସେକ ଇଷ୍ଯତେ । ପ୍ରଶସ୍ତଂ ଚାପ୍ଯଶୋକାନାଂ କାମିନୀପାଦତାଡନଂ ।। ୨୪୭.

ଶୀତଳ ମାଛ ପାଣିରେ ଆମ୍ବ ଗଛକୁ ସେଚନ କରିବା ଉଚିତ; ଅଶୋକ ଗଛ ପାଇଁ କାମିନୀ ଗଛର ମୂଳକୁ ମାଡ଼ିବା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ।

ଖର୍ଜୂରନାରିକେଲାଦେର୍ଲଵଣାଦ୍ଭିର୍ଵିଵର୍ଦ୍ଧନଂ । ଵିଡଙ୍ଗମତ୍ସ୍ଯମାଂସାଦ୍ଭିଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଦୋହଦଂ ଶୁଭଂ ।। ୨୪୭.

ଖରଜୁରୀ, ନାରିକେଳ ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ସହିତ ଲୁଣ ଦେଇ ଖାଇଲେ ଶରୀରର ପୋଷଣ ବଢ଼େ। ବିଡ଼ଙ୍ଗ, ମାଛ ଓ ମାଂସ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଇଚ୍ଛା ଶୁଭ ଭାବେ ପୂରଣ ହୁଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ପୁଷ୍ପୈସ୍ତୁ ପୂଜନାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵକାର୍ଯ୍ଯେଷୁ ସିଦ୍ଧିଦଃ । ମାଲତୀ ମଲ୍ଲିକା ଯୂଥୀ ପାଟଲା କରଵୀରକଂ ।। ୨୪୮.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ କାମରେ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି। ମାଲତୀ, ମଲ୍ଲିକା, ଯୂଥୀ, ପାଟଳା ଓ କରବୀର ଫୁଲ ପୂଜା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ପାଵନ୍ତିରତିମୁକ୍ତଶ୍ଚ୧ କର୍ଣିକାରଃ କୁରଣ୍ଟକଃ । କୁବ୍ଜକସ୍ତଗରୋ ନୀପୋ ଵାଣୋ ଵର୍ଵପମଲ୍ଲିକା ।। ୨୪୮.

ପାବନୀ, ଅତିମୁକ୍ତ, କର୍ଣ୍ଣିକାର, କୁରଣ୍ଟକ, କୁବ୍ଜକ, ତଗର, ନୀପ, ବାଣ ଓ ବର୍ବପ ମଲ୍ଲିକା ମଧ୍ୟ ପୂଜା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଅଶୋକସ୍ତିଲକଃ କୁନ୍ଦଃ ପୂଜାଯୈ ସ୍ଯାତ୍ତମାଲଜଂ । ଵିଲ୍ଵପତ୍ରଂ ଶମୀପତ୍ରଂ ପତ୍ରଂ ଭୃଙ୍ଗରଜସ୍ଯ ତୁ ।। ୨୪୮.

ଅଶୋକ, ତିଳକ ଓ କୁନ୍ଦ ଫୁଲ, ତମାଳ ଗଛର ପତ୍ର, ବିଲ୍ବ ଓ ଶମୀ ପତ୍ର, ଏବଂ ଭୃଙ୍ଗରାଜ ପତ୍ର ପୂଜା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

ତୁଲସୀକାଲତୁଲସୀପତ୍ରଂ ଵାସକମର୍ଚ୍ଚନେ । କେତକୀପତ୍ରପୁଷ୍ପଂ ଚ ପଦ୍ମଂ ରକ୍ତୋତ୍ପଲାଦିକଂ ।। ୨୪୮.

ତୁଳସୀ, କଳାତୁଳସୀ ପତ୍ର, ବାସକ ପତ୍ର, କେତକୀର ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ, ପଦ୍ମ, ରକ୍ତୋତ୍ପଳ ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲ ମଧ୍ୟ ପୂଜାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ନାର୍କ୍କନ୍ନୋନ୍ମତ୍ତକଙ୍ଗାଞ୍ଚୀ ପୂଜନେ ଗିରିମଲ୍ଲିକା । କୌଟଜଂ ଶାଲ୍ମଲୀପୁଷ୍ପଂ କଣ୍ଟକାରୀଭଵନ୍ନହି ।। ୨୪୮.

ନାର୍କ୍କ, ଉନ୍ମତ୍ତକ, କଙ୍ଗାଞ୍ଚୀ ଓ ଗିରିମଲ୍ଲିକା ପୂଜାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; କୌଟଜ ଓ ଶାଲମଳୀ ଫୁଲ, ଏବଂ କଣ୍ଟା ଥିବା ଫୁଲ ପୂଜା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।

ଘୃତପ୍ରସ୍ଥେନ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚ ସ୍ନାନଙ୍ଗୋ କୋଟିସତ୍‌ଫଲଂ । ଆଢକେନ ତୁ ରାଜା ସ୍ଯାତ୍ ଘୃତକ୍ଷୀରୈର୍ଦ୍ଦିଵଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ।। ୨୪୮.

ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ଘୃତ ଦେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ କୋଟି ଫଳ ମିଳେ; ଏକ ଆଢ଼କ ଘୃତ ଓ ଦୁଧ ଦେଇ କରିଲେ ରାଜା ପରି ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଚତୁଷ୍ପାଦଂ ଧନୁର୍ଵେଦଂ ଵଦେ ପଞ୍ଚଵିଧଂ ଦ୍ଵିଜ । ରଥନାଗାଶ୍ଵପତ୍ତୀନାଂ ଯୋଧାଂଶ୍ଚାଶ୍ରିତ୍ଯ କୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୪୯.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଧନୁର୍ବେଦର ଚାରିଟି ଭାଗ ଅଛି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବୋଲି କହିବି; ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ପଦାତି ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ।

ଯନ୍ତ୍ରମୁକ୍ତଂ ପାଣିମୁକ୍ତଂ ମୁକ୍ତସନ୍ଧାରିତଂ ତଥା । ଅମୁକ୍ତଂ ବାହୁଯୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ପଞ୍ଚଧା ତତ୍ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୪୯.

ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ା, ହାତରେ ଛାଡ଼ା, ଛାଡ଼ି ଧରା, ଅଛାଡ଼ା ଓ ହାତାହାତି — ଏହି ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଯୁଦ୍ଧ ଥାଏ।

ତତ୍ର ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରସମ୍ପତ୍ତ୍ଯା ଦ୍ଵିଵିଂଧଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଂ । ଋଜୁମାଯାଵିଭେଦେନ ଭୂଯୋ ଦ୍ଵିଵିଧମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୪୯.

ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭାଗ ହୁଏ; ପୁଣି ସିଧାସଳଖ ଓ ଚତୁରାଇ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହୁଏ।

କ୍ଷେପଣୀ ଚାପଯନ୍ତ୍ରାଦ୍ଯୈର୍ଯନ୍ତ୍ରମୁକ୍ତଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ । ଶିଲାତୋମରଯନ୍ତ୍ରାଦ୍ଯଂ ପାଣିମୁକ୍ତଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୪୯.

ଧନୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସେଠାକୁ 'ଯନ୍ତ୍ରମୁକ୍ତ' କୁହାଯାଏ; ଶିଳା, ତୋମର ଓ ଏହାପରି ଅସ୍ତ୍ର ହାତରେ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସେଠାକୁ 'ପାଣିମୁକ୍ତ' କୁହାଯାଏ।

ମୁକ୍ତସନ୍ଧାରିତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ପ୍ରାସାଦ୍ଯମପି ଯଦ୍ଭଵେତ୍ । ଖଡ୍‌ଗାଦିକମମୁକ୍ତଞ୍ଚ ନିଯୁଦ୍ଧଂ ଵିଗତାଯୁଧଂ ।। ୨୪୯.

ଯାହା ଛାଡ଼ି ପୁଣି ଧରାଯାଏ, ଯେପରି ପ୍ରାସ ଇତ୍ୟାଦି, ସେଠାକୁ ଏହିପରି ଜାଣିବା; ଖଡ୍‌ଗ ଇତ୍ୟାଦି ଯାହା ଛାଡ଼ାଯାଏ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ହାତାହାତି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ।

କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଯୋଗ୍ଯାନି ପ୍ରାତ୍ରାଣି ଯୋଦ୍‌ଧୁମିଚ୍ଛୁର୍ଜ୍ଜିତଶ୍ରମଃ । ଧନୁଃଶ୍ରେଷ୍ଠାନି ଯୁଦ୍ଧାନି ପ୍ରାସମଧ୍ଯାନି ତାନି ଚ ।। ୨୪୯.

ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ସେ ଶ୍ରମ ଜୟ କରି ଉପଯୁକ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଧନୁର୍ବାଣ ଯୁଦ୍ଧ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ, ପ୍ରାସ ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟମ।

ତାନି ଖଡ୍‌ଗଜଘନ୍ଯାନି ବାହୁପ୍ରତ୍ଯଵରାଣି ଚ । ଧନୁର୍ଵେଦେ ଗୁରୁର୍ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵର୍ଣଦ୍ଵଯସ୍ଯ ଚ ।। ୨୪୯.

ଖଡ୍‌ଗ ଯୁଦ୍ଧ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ, ହାତାହାତି ତାହାଠାରୁ ଅଧମ। ଧନୁର୍ବେଦର ଗୁରୁ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେବା ଉଚିତ।

ଯୁଦ୍ଧାଧିକାରଃ ଶୂଦ୍ରସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ଵ୍ଯାପାଦି ଶିକ୍ଷଯା । ଦେଶସ୍ଥୈଃ ଶଙ୍ଗରୈ ରାଜ୍ଞଃ କାର୍ଯ୍ଯା ଯୁଦ୍ଧେ ସହାଯତା ।। ୨୪୯.

ଶୂଦ୍ର ନିଜ ପ୍ରତିରକ୍ଷା କିମ୍ବା ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମାତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେଶୀୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରିବା ଦରକାର।

ଅହ୍ଗୁଷ୍ଠଗୁଲ୍ଫପାଣ୍ଯଙ୍‌ଘ୍ର୍ଯଃ ଶ୍ଲିଷ୍ଟଃ ସ୍ଯୁଃ ସହିତା ଯଦି । ଦୃଷ୍ଟଂ ସମପଦଂ ସ୍ଥାନମେତଲ୍ଲକ୍ଷଣତସ୍ତଥା ।। ୨୪୯.

ଅଂଠି, ଗୁଲ୍ଫ, ହାତ ଓ ପାଦ ଯଦି ଏକାଠି ହୁଏ, ଏହାକୁ 'ସମପଦ ସ୍ଥାନ' କୁହାଯାଏ, ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ଏଭଳି।

ଵାହ୍ଯାଙ୍ଗୁଲିସ୍ଥିତୌ ପାଦୌ ସ୍ତବ୍ଧଜାନୁବଲାଵୁଭୌ । ତ୍ରିଵତସ୍ତ୍ଯନ୍ତରାସ୍ଥାନମେତଦ୍ଵୈଶାଖମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୪୯.

ପାଦ ଦୁଇଟି ବାହାର ଆଙ୍ଗୁଠି ଏକାଠି ରଖି, ଦୁଇ ଘୁଁଡ଼ି ଦୃଢ଼ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଖି, ତିନି ହାତ ଦୂରେ ଥିଲେ, ଏହାକୁ 'ବୈଶାଖ ସ୍ଥାନ' କୁହାଯାଏ।

ହଂସପଙ୍‌କ୍ତ୍ଯାକୃତିସମେ ଦୃଶ୍ଯେତେ ଯତ୍ର ଜାନୁନୀ । ଚତୁର୍ଵିତସ୍ତିଵିଚ୍ଛିନ୍ନେ ତଦେ ତନ୍ମଣ୍ଡଲଂ ସ୍ମୃତଂ ।। ୨୪୯.

ଯେଉଁଠାରେ ଘୁଁଡ଼ି ହଂସର ପଦଚିହ୍ନ ପରି ସମାନ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଚାରି ହାତ ଦୂରେ ଥାଏ, ସେଠାକୁ 'ମଣ୍ଡଳ ସ୍ଥାନ' କୁହାଯାଏ।

ହଲାକୃତିମଯଂ ଯଚ୍ଚ ସ୍ତବ୍ଧଜାନୂରୁଦକ୍ଷିଣଂ । ଵିତସ୍ତ୍ଯଃ ପଞ୍ଚ ଚଵିସ୍ତାରେ ତଦାଲୀଢଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୪୯.

ହଳ ଆକୃତିର ଯେଉଁ ଅଭିନୟ, ଯାହାରେ ଡାହାଣ ଗୁଡ଼ି ଓ ଡାହାଣ ଜଂଘା ଏକଦମ କଠିନ ଓ ଅଡ଼, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ହାତ ଚଉଡ଼ା ଅଛି, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଳୀଢ଼ ଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଏତଦେଵ ଵିପର୍ଯ୍ଯସ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯାଲୀଢମିତି ସ୍ମୃତଂ । ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍ଭୂତୋ ଭଵେଦ୍ଵାମୋ ଦକ୍ଷିଣୋଽପି ଭଵେଦୃଜୁଃ ।। ୨୪୯.

ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଯଦି ଉଲ୍ଟା କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଳୀଢ଼ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ବାମ ପାଦ ତଳକୁ ସିଧା ହୁଏ, କିମ୍ବା ଡାହାଣ ପାଦ ସିଧା ରହିପାରେ।

ଗୁଲ୍ଫୌ ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରହୌ ଚୈଵ ସ୍ଥିତୌ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଲାନ୍ତ୍ରୌ । ସ୍ଥାନଂ ଜାତଂ ଭଵେଦେତଦ୍ ଦ୍ଵାଦଶାଙ୍ଗୁଲମାଯତଂ ।। ୨୪୯.

ଗୁଡ଼ି ଓ ପାଦ ତଳ ଭଲଭାବେ ଦବାଯାଇଥିବା, ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଆଂଠି ସିଧା ଥିବା ଏହି ଭଙ୍ଗୀ, ଦ୍ୱାଦଶ ଆଂଠି ଲମ୍ବା ହୁଏ।

ଋଜୁଜାନୁର୍ଭଵେଦ୍ଵାମୋ ଦକ୍ଷିଣଃ ସୁପ୍ରସାରିତଃ । ଅଥଵା ଦକ୍ଷଇଣଞ୍ଜାନୁ କୁବ୍ଜଂ ଭଵତି ନିଶ୍ଚଲଂ ।। ୨୪୯.

ବାମ ଗୁଡ଼ି ସିଧା ରହିବା ଉଚିତ, ଡାହାଣ ଗୁଡ଼ି ଭଲଭାବେ ପ୍ରସାରିତ; କିମ୍ବା ଯଦି ଡାହାଣ ଗୁଡ଼ି ଭାଙ୍ଗା ରହିଲେ, ସେଠାରେ ଏହା ଅଡ଼ ଓ ଭାଙ୍ଗା ରହିଥାଏ।

ଦଣ୍ଡାଯତୋ ଭଵେଦେଷ ଚରଣଃ ସହ ଜାନୁନା । ଏଵଂ ଵିକଟମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଦ୍ଵିହସ୍ତାନ୍ତରମାଯତଂ ।। ୨୪୯.

ପାଦ ଓ ଗୁଡ଼ି ଦଣ୍ଡ ଭଳି ସିଧା ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ ହେବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଭଙ୍ଗୀକୁ ବିକଟ ଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦୁଇ ହାତ ଲମ୍ବା ହୁଏ।

ଜାନୁନୀ ଦ୍ଵିଗୁଣେ ସ୍ଯାତାମୁତ୍ତାନୌ ଚରଣାଵୁଭୌ । ଅନେନ ଵିଧିଯୋଗେନ ସମ୍ପୁଟଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଂ ।। ୨୪୯.

ଦୁଇଟି ପାଦ ଉଠାଇ ରଖିବା ଓ ଗୁଡ଼ି ଦୁଇ ଗୁଣା ଭାଙ୍ଗା ରଖିବା, ଏହି ଭାବରେ ସମ୍ପୁଟ ଭଙ୍ଗୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

କିଞ୍ଚିଦ୍ଵିଵର୍ତ୍ତିତୌ ପାଦୌ ସମଦଣ୍ଡାଯତୌ ସ୍ଥିରୌ । ଦୃଷ୍ଟମେଵ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଷୋଡଶାଙ୍ଗୁଲମାଯତଂ ।। ୨୪୯.

ପାଦ ଥୋଡ଼ା ବାହାରକୁ ଘୁରାଇ, ଦଣ୍ଡ ଭଳି ସିଧା ଓ ଅଡ଼ ରଖିବା, ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଏହା ଷୋଳ ଆଂଠି ଲମ୍ବା ହୁଏ।

ସ୍ଵସ୍ତିକେନାତ୍ର କୁର୍ଵୀତ ପ୍ରଣାମଂ ପ୍ରଥମଂ ଦ୍ଵିଜ । କାର୍ମୁକଂ ଗୃହ୍ଯ ଵାମେନ ଵାମଣଂ ଦକ୍ଷିଣକେନ ତୁ ।। ୨୪୯.

ଏଠାରେ, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଭଙ୍ଗୀରେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ବାମ ହାତରେ ଧନୁଷ୍ୟ ଧରି, ଡାହାଣ ହାତରେ ତୀର ଧରିବା।