ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଖଡ୍ଗେ ନ ପଶ୍ଯେଦ୍ଵଦନମୁଚ୍ଛିଷ୍ଟୋ ନ ସ୍ପୃଶେଦସିଂ । ମୂଲ୍ଯଂ ଜାତିଂ ନ କଥଯେନ୍ନିଶି କୁର୍ଯାନ୍ନ ଶୀର୍ଷକେ ।। ୨୪୫.

ତଳୱାରରେ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ତଳୱାରକୁ ଛୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ରାତିରେ ତାହାର ଦାମ କିମ୍ବା ଜାତି କୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ରତ୍ନାନାଂ ଲକ୍ଷଣାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ରତ୍ନଂ ଧାର୍ଯ୍ଯମିଦଂ ନପୈଃ । ଵଜ୍ରଂ ମରକତଂ ରତ୍ନଂ ପଦ୍ମରାଗଞ୍ଚ ମୌକ୍ତିକଂ ।। ୨୪୬.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ରତ୍ନମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଏହି ରତ୍ନମାନେ ପୁରୁଷମାନେ ପିନ୍ଧିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ: ହୀରା, ପନ୍ନା, ମଣିକ, ପଦ୍ମରାଗ ଓ ମୁକ୍ତା।

ଇନ୍ଦ୍ରନୀଲଂ ମହାନୀଲଂ ଵୈଦୂର୍ଯ୍ଯଂ ଗନ୍ଧଶସ୍ଯକଂ । ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତଂ ସୂର୍ଯକାନ୍ତଂ ସ୍ଫଟିକଂ ପୁଲକଂ ତଥା ।। ୨୪୬.

ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ, ବଡ଼ ନୀଳମଣି, ବୈଦୂର୍ୟ, ପୁଷ୍ପରାଗ, ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ, ସୂର୍ଯ୍ୟକାନ୍ତ, ସ୍ଫଟିକ ଓ ପୁଳକ।

କର୍କେତନଂ ପୂଷ୍ପରାଗଂ ତଥା ଜ୍ଯୋତୀରସଂ ଦ୍ଵିଜ । ସ୍ଫଟିକଂ ରାଜପଟ୍ଟଞ୍ଚ ତଥା ରାଜମଯଂ ଶୁଭଂ ।। ୨୪୬.

କର୍କେତନ, ପୁଷ୍ପରାଗ, ଜ୍ୟୋତିରସ; ସ୍ଫଟିକ, ରାଜପଟ୍ଟ ଓ ଶୁଭ ରାଜମୟ ମଧ୍ୟ।

ସୌଗନ୍ଧିକଂ ତଥା ଗଞ୍ଜଂ ଶଙ୍ଖବ୍ର୍ହ୍ମମଯଂ ତଥା । ଗୋମେଦଂ ରୁଧିରାକ୍ଷଞ୍ଚ ତଥା ଭଲ୍ଲାତକଂ ଦ୍ଵିଜ ।। ୨୪୬.

ସୌଗନ୍ଧିକ, ଗଞ୍ଜ, ଶଂଖ ଓ ବ୍ରହ୍ମମୟ, ଗୋମେଦ, ରୁଧିରାକ୍ଷ ଓ ଭଲ୍ଲାତକ।

ଧୂଲୀଂ ମରକତଞ୍ଚୈଵ ତୁଥକଂ ସୀସମେଵ ଚ । ପୀଲୁଂ ପ୍ରଵାଲକଞ୍ଚୈଵ ଗିରିଵଜ୍ରଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ।। ୨୪୬.

ଧୂଳି, ପନ୍ନା, ତୁଥ, ସିସମ୍, ପୀଲୁ, ପ୍ରବାଳ ଓ ପାହାଡ଼ ହୀରା।

ଭୂଜଙ୍ଗମମଣିଞ୍ଚୈଵ ତଥା ଵଜ୍ରମଣିଂ ଶୁଭଂ । ଟିଟ୍ଟିଭଞ୍ଚ ତଥା ପିଣ୍ଡଂ ଭ୍ରାମରଞ୍ଚ ତଥୋତ୍ପଲଂ ।। ୨୪୬.

ସର୍ପମଣି, ଶୁଭ ହୀରାମଣି, ଟିଟିଭ, ପିଣ୍ଡ, ଭ୍ରାମର ଓ ଉତ୍ପଳ।

ସୁଵର୍ଣପ୍ରତିବଦ୍ଧାନି ରତ୍ନାନି ଶ୍ରୀଜଯାଦିକେ । ଅନ୍ତଃପ୍ରଭାଵଂ ଵୈମଲ୍ଯଂ ସୁସଂସ୍ଥାନତ୍ଵମେଵ ଚ ।। ୨୪୬.

ସୁନାରେ ମୁଡ଼ିଥିବା ମଣିମାଣିକ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରୀ ଓ ଜୟା ଭଳି, ସେମାନଙ୍କର ଭିତରୁ ଆଲୋକ, ପବିତ୍ରତା ଓ ଉତ୍ତମ ଆକୃତି ଥାଏ।

ସୁଧାର୍ଯା ନୈଵ ଧାର୍ଯ୍ଯାସ୍ତୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭା ମଲିନାସ୍ତଥା । ଖଣ୍ଡାଃ ସଶର୍କରା ଯେ ଚ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ଵଜ୍ରଧାରଣମ୍ ।। ୨୪୬.

ଯେଉଁ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଅପବିତ୍ର, ଅନ୍ଧାରା, ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଛି କିମ୍ବା ମାଟିପଥର ମିଶିଛି, ସେଗୁଡିକୁ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ମଣି ବଜ୍ରରେ ଲଗାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ସେଗୁଡିକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।

ଅମ୍ଭସ୍ତରତି ଯଦ୍ଵଜ୍ରମଭେଦ୍ଯଂ ଵିମଲଂ ଚ ଯତ୍ । ଷଟ୍କୋଣଂ ଶକ୍ରଚାପାବଂ ଲଘୁ ଚାର୍କନିଭଂ ଶୁଭମ୍ ।। ୨୪୬.

ଯେଉଁ ବଜ୍ର ପାଣି ଭିତରୁ ଯାଇପାରେ, ଭାଙ୍ଗିପାରିବା ନୁହେଁ, ନିର୍ମଳ, ଛଅ କୋଣିଆ, ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଭଳି ରଙ୍ଗିନ, ହାଲୁକା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶୁଭ, ସେଠିକି ବଜ୍ର।

ଶୁକପକ୍ଷନିଭଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଃ କାନ୍ତିମାନ୍ଵିମଲସ୍ତଥା । ସ୍ଵର୍ଣଚୂର୍ଣନିଭୈଃ ସୂକ୍ଷ୍ମୈର୍ମରକତଶ୍ଚ ଵିନ୍ଦୁଭିଃ ।। ୨୪୬.

ଏହା ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପରି ଧଳା, ମୃଦୁ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପବିତ୍ର ଓ ସୁନା ଧୂଳି ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ମାରକତ ବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।

ସ୍ଫଟିକଜାଃ ପଦ୍ମରାଗାଃ ସ୍ଯୂ ରାଗଵନ୍ତୋଽତିନିର୍ମ୍ମଲାଃ । ଜାତଵଙ୍ଗା ଭଵନ୍ତୀହ କୁରୁଵିନ୍ଦସମୁଦ୍ଭଵାଃ ।। ୨୪୬.

ସ୍ଫଟିକ ଜନ୍ମ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ପଦ୍ମରାଗ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମଳ ଓ ରଙ୍ଗିନ; ଏଠାରେ ଯାତବଙ୍ଗ ମଣି କୁରୁବିନ୍ଦ ପଥରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ସୌଗନ୍ଧିକୋତ୍ଥାଃ କାଷାଯା ମୁକ୍ତାଫଲାସ୍ତୁ ଶୁକ୍ତିଜାଃ । ଵିମଲାସ୍ତେଭ୍ଯ ଉତ୍କୃଷ୍ଟା ଯେ ଚ ଶଙଖୋଦ୍ଭଵା ମୁନେ ।। ୨୪୬.

ସୁଗନ୍ଧ ଉତ୍ସରୁ ମିଳୁଥିବା ମୁକ୍ତା ଲାଲ ରଙ୍ଗର; ଶୁଙ୍ଖରୁ ମିଳୁଥିବା ମୁକ୍ତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପବିତ୍ର, ଓ ଶଙ୍ଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୁକ୍ତା ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ମୁନି।

ନାଗଦନ୍ତଭଵାଶ୍ଚାଗ୍ର୍ଯାଃ କୁମ୍ଭଶୂକରମତ୍ସ୍ଯଜାଃ । ଵେଣୁନାଗଭଵାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ମୌକ୍ତିକଂ ନାଗଜଂ ଵରଂ ।। ୨୪୬.

ହାତୀ ଦାନ୍ତରୁ ମିଳୁଥିବା ମୁକ୍ତା ଅତି ଉତ୍ତମ, କୁମ୍ଭ, ଶୁଅର, ମାଛରୁ ମିଳୁଥିବା ମୁକ୍ତା ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ବାଁଶ ଓ ସାପରୁ ମିଳୁଥିବା ମୁକ୍ତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଓ ସାପ ଜନ୍ମ ମୁକ୍ତା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

thumb|500px|ଵାସ୍ତୁପୁରୁଷ (୮୧ପଦ) thumb|500px|ଵାସ୍ତୁପୁରୁଷଃ. ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଵାସ୍ତୁଲକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିପ୍ରାଦୀନାଂ ଚ ଭୂରିହ । ଶ୍ଵେତା ରକ୍ତା ତଥା ପୀତା କୃଷ୍ଣା ଚୈଵ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୨୪୭.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ବାସ୍ତୁପୁରୁଷଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି: ପ୍ରଥମେ ଧଳା, ତାପରେ ଲାଲ, ପିତା ଓ କଳା, ଏହି କ୍ରମରେ।

ଘୃତରକ୍ତାନ୍ନମଦ୍ଯାନାଂ ଗନ୍ଧାଢ୍ଯା ଵସତଶ୍ଚ ଚ ଭୂଃ । ମଧୁରା ଚ କଷାଯା ଚ ଅମ୍ଲାଦ୍ଯୁପରସା କ୍ରମାତ୍ ।। ୨୪୭.

ଯେଉଁ ଜମିରେ ଘିଅ, ରକ୍ତ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ମଦର ଗନ୍ଧ ଭଲ, ଏବଂ ମିଠା, କଷା ଓ ଖଟା ସ୍ବାଦ ଥାଏ, ସେଠି ଘର କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ।

କୁଶୈଃ ଶରୈସ୍ତଥାକାଶୈର୍ଦୂର୍ଵାଭିର୍ଯା ଚ ସଂଶ୍ରିତା । ପ୍ରାର୍ଚ୍ଯ ଵିପ୍ରାଂଶ୍ଚ ନିଃଶଲ୍ପାଂ ଖାତପୂର୍ଵନ୍ତୁ କଲ୍ପଯେତ୍ ।। ୨୪୭.

ଯେଉଁ ଜମି କୁଶ ଘାସ, କଣ୍ଟା ଘାସ, ଆକାଶ କିମ୍ବା ଦୂର୍ବା ଘାସରେ ଢାକାଯାଇଛି, ସେଠି ଚୟନ କରିବା ଉଚିତ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପୂର୍ବରୁ ଖୋଦିଥିବା ଜମିକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।

ଚତୁଃଷଷ୍ଟିପଦଂ କୃତ୍ଵା ମଧ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମା ଚତୁଷ୍ପଦଃ । ପ୍ରାକ୍ ତେଷାଂ ଵୈ ଗୃହସ୍ଵାମୀ କଥିତସ୍ତୁ ତଥାର୍ଯ୍ଯମା ।। ୨୪୭.

ଚଉଷଠିଏ ଖଣ୍ଡ କରି, ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଚାରିଖଣ୍ଡରେ ବଂଟନ କରିବା; ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଘରମାଳିକଙ୍କୁ ଓ ଏଭଳି ଆର୍ୟମାନ୍‌କୁ ବସାଯାଏ।

ଦକ୍ଷିଣେନ ଵିଵସ୍ଵାଂଶ୍ଚ ମିତ୍ରଃ ପଶ୍ଚିମତସ୍ତଥା । ଉଦଙ୍ମହୀଧରଶ୍ଚୈଵ ଆପଵତ୍ସୌ ଚ ଵହ୍ଵିଗେ ।। ୨୪୭.

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ବିବସ୍ବାନ୍, ପଶ୍ଚିମରେ ମିତ୍ର, ଉତ୍ତରରେ ମହୀଧର ଓ ଆପବତ୍, କୋଣରେ ବହ୍ବିଗା ରହନ୍ତି।

ସାଵିତ୍ରଶ୍ଚୈଵ ସଵିତା ଜଯେନ୍ଦ୍ରୌ ନୈର୍ଋତେଽମ୍ବୁଧୌ । ରୁଦ୍ରଵ୍ଯାଧୀ ଚ ଵାଯଵ୍ଯେ ପୂର୍ଵ୍ଵାଦୌ କୋଣଗାଦ୍ଵହିଃ ।। ୨୪୭.

ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମରେ ସାବିତ୍ର ଓ ସବିତା, ଉତ୍ତରପଶ୍ଚିମରେ ଜୟେନ୍ଦ୍ର, ଉତ୍ତରପଶ୍ଚିମରେ ରୁଦ୍ର ଓ ବ୍ୟାଧି, ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ କୋଣଗା ଓ ବହି ରହନ୍ତି।

ମହେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ରଵିଃ ସତ୍ଯୋ ଭୃଶଃ ପୂର୍ଵ୍ଵେଽଥ ଦକ୍ଷିଣେ। ଗୃହକ୍ଷତୋଽର୍ଯମଧୃତୀ ଗନ୍ଧର୍ଵାଶ୍ଚାଥ ଵାରୁଣେ ।। ୨୪୭.

ମହେନ୍ଦ୍ର, ରବି, ସତ୍ୟ ଓ ଭୃଶ ଏହିମାନେ ପୂର୍ବ ଓ ଦକ୍ଷିଣରେ; ଘୃହକ୍ଷତ, ଆର୍ୟମାନ୍, ଧୃତି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ବାରୁଣ ପଶ୍ଚିମରେ ଅଛନ୍ତି।

ପୁଷ୍ପଦନ୍ତୋଽସୁରାଶ୍ଚୈଵ ଵରୁଣୋ ଯକ୍ଷ ଏଵ ଚ । ସୌମେଯେ ଭଲ୍ଲାଟସୋମୌ ଚ ଅଦିତିର୍ଧନଦସ୍ତଥା ।। ୨୪୭.

ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ, ଅସୁର, ବାରୁଣ ଓ ଯକ୍ଷ ଏଠି ଅଛନ୍ତି; ଉତ୍ତରପୂର୍ବରେ ଭଲ୍ଲାଟ ଓ ସୋମ, ଅଦିତି ଓ ଧନଦା ଅଛନ୍ତି।

ନାଗଃ କରଗ୍ରହଶ୍ଚୈଶେ ଅଷ୍ଟୌ ଦିଶି ଦିଶି ସ୍ମୃତାଃ । ଆଦାଯନ୍ତୌ ତୁ ତଯୋର୍ଦେଵୌ ପ୍ରୋକ୍ତାଵତ୍ର ଗୃହେଶ୍ଵରୌ ।। ୨୪୭.

ନାଗ ଓ କରଗ୍ରହ ଉତ୍ତରପୂର୍ବରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଆଠ ଦିଗରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଏଠି ଥିବା ଦୁଇ ଦେବତା ଘରର ମାଳିକ ଭାବେ ପରିଚିତ।

. ପର୍ଜ୍ଯନ୍ଯଃ ପ୍ରଥମୋ ଦେଵୋ ଦ୍ଵିତୀଯଶ୍ଚ କରଗ୍ରହଃ । ମହେନ୍ଦ୍ରରଵିସତ୍ଯାଶ୍ଚ ଭୃଶୋଽଥ ଗଗନ୍ନ୍ତଥା ।। ୨୪୭.

ପର୍ଜ୍ୟନ୍ୟ ପ୍ରଥମ ଦେବତା, ଦ୍ୱିତୀୟ କରଗ୍ରହ; ମହେନ୍ଦ୍ର, ରବି, ସତ୍ୟ, ଭୃଶ ଓ ଗଗନ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

ରୋଗୋ ମୁଖ୍ଯଶ୍ଚ ଵାଯଵ୍ଯେ ଦକ୍ଷିଣେ ପୁଷ୍ପଵିତ୍ତଦୌ । ଗୃହକ୍ଷତୋ ଯସଭୃଶୌ ଗନ୍ଧର୍ଵୋ ନାଗପୈତୃକଃ ।। ୨୪୭.

ବାୟୁପଶ୍ଚିମରେ ରୋଗ ପ୍ରଧାନ, ଦକ୍ଷିଣରେ ପୁଷ୍ପ ଓ ବିତ୍ତଦା; ଘୃହକ୍ଷତ, ଯଶ, ଭୃଶ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ ଓ ପୈତୃକ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

ଆପ୍ଯେ ଦୌଵାରିକସୁଗ୍ରୀଵୌ ପୁଷ୍ପଦନ୍ତୋଽସୁରୋ ଜଲଂ । ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗଶ୍ଚ ଶୋଷଶ୍ଚ ଉତ୍ତରେ ନାଗରାଜକଃ । ୨୪୭.

ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଦୌୱାରିକ, ସୁଗ୍ରୀବ, ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ ନାମକ ଦାନବ, ପାଣି, ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗ, ରୋଗ ଏବଂ ଶୁଷ୍କତା ଅଛି; ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ନାଗରାଜକ ଅଛନ୍ତି।

ମୁଖ୍ଯୋ ଭଲ୍ଲାଟଶଶିନୌ ଅଦିତିଶ୍ଚ କୁଵେରକଃ । ନାଗୋ ହୁତାଶଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵୈ ଶକ୍ରସୂର୍ଯ୍ଯୌ ଚ ପୂର୍ଵତଃ ।। ୨୪୭.

ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ ଭଲ୍ଲାଟ, ଶଶିନ, ଅଦିତି ଏବଂ କୁବେର ଅଛନ୍ତି; ନାଗ ଏବଂ ହୁତାଶା ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ଶକ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅଛନ୍ତି।

ଦକ୍ଷେ ଗୃହକ୍ଷତଃ ପୁଷ୍ପ ଆପ୍ଯେ ସୁଗ୍ରୀଵ ଉତ୍ତମଃ । ପୁଷ୍ପଦନ୍ତୋ ହ୍ଯୁଦଗ୍ଦ୍ଵାରି ଭଲ୍ଲାଟଃ ପୁଷ୍ପଦନ୍ତକଃ ।। ୨୪୭.

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଗୃହକ୍ଷତ, ପୁଷ୍ପ ଅଛନ୍ତି; ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ଦିଗରେ ସୁଗ୍ରୀବ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରରେ ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ ଏବଂ ପୁଷ୍ପଦନ୍ତକ ଭାବେ ଭଲ୍ଲାଟ ଅଛନ୍ତି।

ଶିଲେଷ୍ଟକାଦିଵିନ୍ଯାସଂ ମନ୍ତ୍ରୈଃ ପ୍ରାର୍ଚ୍ଯ ସୁରାଂଶ୍ଚରେତ୍ । ନନ୍ଦେ ନନ୍ଦଯ ଵାସିଷ୍ଠେ ଵସୁଭିଃ ପ୍ରଜଯା ସହ ।। ୨୪୭.

ପଥର ଏବଂ ଇଟ ର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ କରି, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ନନ୍ଦ, ନନ୍ଦୟ, ଓ ବାସିଷ୍ଠରେ, ବସୁମାନେ ଓ ସନ୍ତାନ ସହିତ।