ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ସ୍ଵଲ୍ପକୋଟିସ୍ତ୍ଵଚା ଶ୍ରୃଙ୍ଗଂ ଶର୍ଙ୍ଗଲୋହମଯେ ଦ୍ଵିଜ। କାମିନୀଭ୍ରୂଲତାକାରା କୋଟିଃ କାର୍ଯ୍ଯା ସୁସଂଯତା ।। ୨୪୫.

ଶୃଙ୍ଗର ଟିପ୍ସ ଛୋଟ ଓ ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଢାକିବା ଉଚିତ; ଶୃଙ୍ଗ ଓ ଲୋହାର ଧନୁଷର ଟିପ୍ସ ନାରୀ ଭୂଁହି ଭଳି ଆକୃତିରେ ଓ ଭଲ ଭାବରେ ଲଗାଯିବା ଉଚିତ।

ପୃଥଗ୍ଵା ଵିପ୍ର ମିଶ୍ରଂ ଵା ଲୌହଂ ଶାର୍ଙ୍ଗନ୍ତୁ କାରଯେତ୍ । ଶର୍ଙ୍ଗଂ ସମୁଚିତଂ କାର୍ଯ୍ଯଂ ରୁକ୍ମଵିନ୍ଦୁଵିଭୂଷିତଂ ।। ୨୪୫.

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଲୋହାର ଧନୁଷ ଅଲଗା କିମ୍ବା ମିଶ୍ରିତ ଭାବେ ତିଆରି କରିପାରିବ; ଧନୁଷ ଉପଯୁକ୍ତ ହେବା ଓ ସୁନାର ତିଲକ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେବା ଉଚିତ।

କୁଟିଲଂ ସ୍ପୁଟିତଞ୍ଚାପଂ ସଚ୍ଛିଦ୍ରଞ୍ଚ ନ ଶସ୍ଯତେ । ସୁଵର୍ଣଂ ରଜତଂ ତାମ୍ରଂ କୃଷ୍ଣାଯୋ ଧନୁଷି ସ୍ମୃତଂ ।। ୨୪୫.

ବାଙ୍କା, ଫାଟିଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଛିଦ୍ର ଧନୁଷ ଭଲ ନୁହେଁ; ସୁନା, ଚାଁଦି, ତାମ୍ବା ଓ କଳା ଲୋହା ଧନୁଷ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

ମାହିଷଂ ଶାରଭଂ ଶାର୍ଙ୍ଗ ରୌହିଷଂ ଵା ଧନୁଃ ଶୁଭଂ । ଚନ୍ଦନଂ ଵେତସଂ ସାଲଂ ଧାଵଲଙ୍ଗକୁଭନ୍ତରୁଃ ।। ୨୪୫.

ମହିଷ ଶୃଙ୍ଗ, ଶାରଭ ଶୃଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ା ଶୃଙ୍ଗର ଧନୁଷ ଭଲ ହୁଏ; କିମ୍ବା ଚନ୍ଦନ, ବେତ, ସାଲ କିମ୍ବା ଧଳା ଅଙ୍ଗକୁ ଗଛର କାଠରେ ତିଆରି ହୋଇପାରେ।

ସର୍ଵଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଧନୁର୍ଵଂଶୈର୍ଗୃହୋତୈଃ ଶରଦି ଶ୍ରିତୈଃ । ପୂଜଯେତ୍ତୁ ଧନୁଃ ଖଡ୍ଗମନ୍ତ୍ରୈସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମୋହନୈଃ ।। ୨୪୫.

ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ ଘରେ ଚାଷ କରାଯିଥିବା ଓ ଶରଦକାଳରେ କାଟାଯିଥିବା ବାଁଶରେ ତିଆରି; ଏହି ଧନୁଷକୁ ତ୍ରିଲୋକ ମୋହନ କଟାର ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

ଅଯସଶ୍ଚାଥ ଵଂଶସ୍ଯ ଶରସ୍ଯାପ୍ଯଶରସ୍ଯ ଚ । ଋଜଵୋ ହେମଵାର୍ଣଭାଃ ସ୍ନାଯୁଶ୍ଲିଷ୍ଟାଃ ସୁପତ୍ରକାଃ ।। ୨୪୫.

ଲୋହା, ବାଁଶ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଜିନିଷର ତୀର ସିଧା, ସୁନା ରଙ୍ଗର, ମାଂସପେଶୀ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯିବା ଓ ଭଲ ପଖା ଲଗାଯିବା ଉଚିତ।

ରୁକ୍ମପୁଙ୍ଖାଃ ସୁପୁଙ୍କାସ୍ତେ ତୈଲଧୌତାଃ ସୁଵର୍ଣକାଃ । ଯାତ୍ରାଯାମଭିଷେକାଦୌ ଯଜେଦ୍ଵାଯଣଧନୁର୍ମୁଖାନ୍ ।। ୨୪୫.

ସୁନା ପଖା ଥିବା ତୀର ସବୁଠାରୁ ଭଲ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲ ଭାବରେ ପଖା ଲଗାଯିବା ଓ ତେଲ ଲଗାଯିବା ଉଚିତ; ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ଅଭିଷେକ ଆରମ୍ଭରେ ଧନୁଷ ତୀରମୁଣ୍ଡିକୁ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।

ସପତାକାଶ୍ତ୍ରସଙ୍ଗ୍ରାହସଂଵତ୍‌ସରକରାନ୍ନୃପଃ । ବ୍ରହ୍ମା ଵୈ ମେରୁଶିଖରେ ସ୍ଵର୍ଗଗଙ୍ଗାତଟେଽଯଜତ୍ ।। ୨୪୫.

ପତାକା, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ବାର୍ଷିକ ଦାନ ସହିତ ରାଜା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖର ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ପୂଜା କରିଥିଲେ।

ଲୋହଦୈତ୍ଯଂ ସ ଦଦୃଶେ ଵିଘ୍ନଂଯଜ୍ଞେ ତୁ ଚିନ୍ତଯନ୍ । ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯତୋ ଵହ୍ନେଃ ପୁରୁଷୋଽଭୂଦ୍ବଲୀ ମହାନ୍ ।। ୨୪୫.

ସେ ଯଜ୍ଞରେ ବାଧା ଦେଉଥିବା ଲୋହା ଦାନବକୁ ଦେଖିଲେ, ଏହି ଭାବନା କରୁଥିବାବେଳେ ଅଗ୍ନିରୁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ଵଵନ୍ଦେଽଜଞ୍ଚ ତନ୍ଦେଵା ଅଭ୍ଯନନ୍ଦନ୍ତ ହର୍ଷିତାଃ । ତସ୍ମାତ୍ସ ନନ୍ଦକଃ ଖଡ୍‌ଗୋ ଦେଵୋକ୍ତୋ ହରିରଗ୍ରହୀତ୍ ।। ୨୪୫.

ଅଜନ୍ମାଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ଦେବତା ଶିର ନମାଇ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କଲେ। ସେଠାରୁ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରିଥିବା ନନ୍ଦକ ତଳୱାରକୁ ହରି ନେଲେ।

ତଂ ଜଗ୍ରାହ ଶନୈର୍ଦେଵୋ ଵିକୋଷଃ ସୋଽଭ୍ଯପଦ୍ଯତ। ଖଡ୍‌ଗୋ ନୀଲୋ ରତ୍ନମୁଷ୍ଟିସ୍ତତୋଽଭୂଚ୍ଛତବାହୁକଃ ।। ୨୪୫.

ଦେବତା ଶାନ୍ତିରେ ତଳୱାରଟିକୁ ଧରିଲେ; ତାହାକୁ ବାହାର କରିବା ସମୟରେ ନୀଳ ରଙ୍ଗର, ରତ୍ନଖଚିତ ହାତଲାଗି ତଳୱାର ଦେଖାଗଲା; ଏହିପରି ଶତବାହୁ ଜନ୍ମ ହେଲେ।

ଦୈତ୍ଯଃ ସ ଗଦଯା ଦେଵାନ୍ ଦ୍ରାଵଯାମାସ ଵୈ ରଣେ । ଵିଷ୍ଣୁନା ଖଡ୍ଗଚ୍ଛିନ୍ନାନି ଦୈତ୍ଯଗାତ୍ରାଣି ଭୂତଲେ ।। ୨୪୫.

ସେ ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧରେ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନୋଁକୁ ଭୟଭୀତ କରି ଦୌଡ଼ାଇଲା; କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଦାନବଙ୍କ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂମିରେ କାଟିଦେଲେ।

ପତିତାନି ତୁ ସଂସ୍ପର୍ଶାନ୍ନନ୍ଦକସ୍ଯ ଚ ତାନି ହି । ଲୋହଭୂତାନି ସର୍ଵାଣି ହତ୍ଵା ତସ୍ମୈ ହରିର୍ଵରଂ ।। ୨୪୫.

ନନ୍ଦକ ତଳୱାରର ସ୍ପର୍ଶରେ ସେଇ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଲୋହାରେ ପରିଣତ ହେଲା; ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଇ, ହରି ତାଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଲେ।

ଦଦୌ ପଵିତ୍ରମଙ୍ଗନ୍ତେ ଆଯୁଧାଯ ଭଵେଦ୍ଭୁଵି । ହରିପ୍ରସାଦାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାପି ଵିନା ଵିଘ୍ନଂ ହରିଂ ପ୍ରଭୁଂ ।। ୨୪୫.

ସେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ ଦେହ ଦେଲେ, ଯାହା ଭୂମିରେ ଅସ୍ତ୍ର ହେବ; ହରିଙ୍କ କୃପାରେ, ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ବାଧା ବିନା ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।

ପୂଜଯାମାସ ଯଜ୍ଞେନ ଵକ୍ଷ୍ଯେଽଥୋ ଶଡ୍‌ଗଲକ୍ଷଣଂ । ଖଟୀଖଟ୍ଟରଜାତା ଯେ ଦର୍ଶନୀଯାସ୍ତୁ ତେ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୨୪୫.

ସେ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଛଅ ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣ ବିବରଣା କରିବି। ହାତୁଡ଼ି ଓ ନିଅରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଭ ମନାଯାଏ।

କାଯଚ୍ଛିଦସ୍ତ୍ଵାର୍ଷିକାଃ ସ୍ଯୁର୍ଦୃଢାଃ ସୂର୍ପାରକୋଦ୍ବଵାଃ । ତୀକ୍ଷ୍ଣାଶ୍ଛେଦସହା ଵଙ୍ଗାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାଃସ୍ଯୁଶ୍ଚାଙ୍ଗଦେଶଜଃ ।। ୨୪୫.

ଯେଉଁ ତଳୱାର ଶରୀର କାଟେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ 'ଆର୍ଷିକ' କୁହାଯାଏ, ଏହା ଦୃଢ଼ ଓ ସୂର୍ପାରକ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ବଙ୍ଗ ଦେଶର ତଳୱାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ କାଟିବାକୁ ସକ୍ଷମ, ଅଙ୍ଗ ଦେଶର ତଳୱାର ମଧ୍ୟ ତୀକ୍ଷ୍ଣ।

ଶାତାର୍ଦ୍ଧମଙ୍ଗୁଲାନାଞ୍ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଖଡ୍ଗଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଂ । ତଦର୍ଦ୍ଧଂ ମଧ୍ଯମଂ ଜ୍ଞେଯଂ ତତୋ ହୀନଂ ନ ଧାରଯେତ୍ ।। ୨୪୫.

ଯେଉଁ ତଳୱାରର ପ୍ରସ୍ଥ ଡେଢ଼ ଆଙ୍ଗୁଳ, ସେଠାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ କୁହାଯାଏ; ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧକୁ ମଧ୍ୟମ ମନାଯାଏ, ଏଠାରୁ କମ୍ ଥିଲେ ଧରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଦୀର୍ଘଂ ସୁମଧୁରଂ ଶବ୍ଦଂ ଯସ୍ଯ ଖଡ୍‌ଗସ୍ଯ ସତ୍ତମ । କିଙ୍କିଣୀସଦୃଶନ୍ତସ୍ଯ ଧାରଣଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୪୫.

ଯେଉଁ ତଳୱାର ଲମ୍ବା ଓ ମଧୁର ଶବ୍ଦ କରେ, ଘଣ୍ଟିର ଝଙ୍କାର ପରି ଶୁଣାଯାଏ, ସେଠାର ଧାରଣ କରିବାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ କୁହାଯାଏ।

ଖ଼़ଡ଼ଗଃ ପଦ୍ମପଲାଶାଗ୍ରୋ ମଣ୍ଡଲାଗ୍ରଶ୍ଚ ଶସ୍ଯତେ । କରଵୀରଦଲାଗ୍ରାଭୋ ଘୃତଗନ୍ଧୋ ଵିଯତ୍‌ପ୍ରଭଃ ।। ୨୪୫.

ଯେଉଁ ତଳୱାରର ଆଗ ଦଳ ପଦ୍ମପତ୍ର କିମ୍ବା ମଣ୍ଡଳ ପରି, ତାହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ; କରବୀର ପତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଘିର ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଆକାଶ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥାଏ।

ସମାଙ୍ଗୁଲସ୍ଥାଃ ଶସ୍ଯନ୍ତେ ଵ୍ରଣାଃ ଖଡ୍‌ଗେଷୁ ଲିଙ୍ଗଵତ୍ । କାକୋଲୂକସଵର୍ଣାଭା ଵିଷମାସ୍ତେ ନ ଶୋଭନାଃ ।। ୨୪୫.

ତଳୱାରରେ ଯେଉଁ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ସମ ଓ ଆଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଭ ମନାଯାଏ; କୋଇଲି କିମ୍ବା ପେଚା ରଙ୍ଗର ଅସମ ଚିହ୍ନ ଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଭଲ ନୁହେଁ।

ଖଡ୍ଗେ ନ ପଶ୍ଯେଦ୍ଵଦନମୁଚ୍ଛିଷ୍ଟୋ ନ ସ୍ପୃଶେଦସିଂ । ମୂଲ୍ଯଂ ଜାତିଂ ନ କଥଯେନ୍ନିଶି କୁର୍ଯାନ୍ନ ଶୀର୍ଷକେ ।। ୨୪୫.

ତଳୱାରରେ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ତଳୱାରକୁ ଛୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ରାତିରେ ତାହାର ଦାମ କିମ୍ବା ଜାତି କୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ରତ୍ନାନାଂ ଲକ୍ଷଣାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ରତ୍ନଂ ଧାର୍ଯ୍ଯମିଦଂ ନପୈଃ । ଵଜ୍ରଂ ମରକତଂ ରତ୍ନଂ ପଦ୍ମରାଗଞ୍ଚ ମୌକ୍ତିକଂ ।। ୨୪୬.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ମୁଁ ରତ୍ନମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଏହି ରତ୍ନମାନେ ପୁରୁଷମାନେ ପିନ୍ଧିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ: ହୀରା, ପନ୍ନା, ମଣିକ, ପଦ୍ମରାଗ ଓ ମୁକ୍ତା।

ଇନ୍ଦ୍ରନୀଲଂ ମହାନୀଲଂ ଵୈଦୂର୍ଯ୍ଯଂ ଗନ୍ଧଶସ୍ଯକଂ । ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତଂ ସୂର୍ଯକାନ୍ତଂ ସ୍ଫଟିକଂ ପୁଲକଂ ତଥା ।। ୨୪୬.

ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ, ବଡ଼ ନୀଳମଣି, ବୈଦୂର୍ୟ, ପୁଷ୍ପରାଗ, ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ, ସୂର୍ଯ୍ୟକାନ୍ତ, ସ୍ଫଟିକ ଓ ପୁଳକ।

କର୍କେତନଂ ପୂଷ୍ପରାଗଂ ତଥା ଜ୍ଯୋତୀରସଂ ଦ୍ଵିଜ । ସ୍ଫଟିକଂ ରାଜପଟ୍ଟଞ୍ଚ ତଥା ରାଜମଯଂ ଶୁଭଂ ।। ୨୪୬.

କର୍କେତନ, ପୁଷ୍ପରାଗ, ଜ୍ୟୋତିରସ; ସ୍ଫଟିକ, ରାଜପଟ୍ଟ ଓ ଶୁଭ ରାଜମୟ ମଧ୍ୟ।

ସୌଗନ୍ଧିକଂ ତଥା ଗଞ୍ଜଂ ଶଙ୍ଖବ୍ର୍ହ୍ମମଯଂ ତଥା । ଗୋମେଦଂ ରୁଧିରାକ୍ଷଞ୍ଚ ତଥା ଭଲ୍ଲାତକଂ ଦ୍ଵିଜ ।। ୨୪୬.

ସୌଗନ୍ଧିକ, ଗଞ୍ଜ, ଶଂଖ ଓ ବ୍ରହ୍ମମୟ, ଗୋମେଦ, ରୁଧିରାକ୍ଷ ଓ ଭଲ୍ଲାତକ।

ଧୂଲୀଂ ମରକତଞ୍ଚୈଵ ତୁଥକଂ ସୀସମେଵ ଚ । ପୀଲୁଂ ପ୍ରଵାଲକଞ୍ଚୈଵ ଗିରିଵଜ୍ରଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ।। ୨୪୬.

ଧୂଳି, ପନ୍ନା, ତୁଥ, ସିସମ୍, ପୀଲୁ, ପ୍ରବାଳ ଓ ପାହାଡ଼ ହୀରା।

ଭୂଜଙ୍ଗମମଣିଞ୍ଚୈଵ ତଥା ଵଜ୍ରମଣିଂ ଶୁଭଂ । ଟିଟ୍ଟିଭଞ୍ଚ ତଥା ପିଣ୍ଡଂ ଭ୍ରାମରଞ୍ଚ ତଥୋତ୍ପଲଂ ।। ୨୪୬.

ସର୍ପମଣି, ଶୁଭ ହୀରାମଣି, ଟିଟିଭ, ପିଣ୍ଡ, ଭ୍ରାମର ଓ ଉତ୍ପଳ।

ସୁଵର୍ଣପ୍ରତିବଦ୍ଧାନି ରତ୍ନାନି ଶ୍ରୀଜଯାଦିକେ । ଅନ୍ତଃପ୍ରଭାଵଂ ଵୈମଲ୍ଯଂ ସୁସଂସ୍ଥାନତ୍ଵମେଵ ଚ ।। ୨୪୬.

ସୁନାରେ ମୁଡ଼ିଥିବା ମଣିମାଣିକ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରୀ ଓ ଜୟା ଭଳି, ସେମାନଙ୍କର ଭିତରୁ ଆଲୋକ, ପବିତ୍ରତା ଓ ଉତ୍ତମ ଆକୃତି ଥାଏ।

ସୁଧାର୍ଯା ନୈଵ ଧାର୍ଯ୍ଯାସ୍ତୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭା ମଲିନାସ୍ତଥା । ଖଣ୍ଡାଃ ସଶର୍କରା ଯେ ଚ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ଵଜ୍ରଧାରଣମ୍ ।। ୨୪୬.

ଯେଉଁ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଅପବିତ୍ର, ଅନ୍ଧାରା, ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଛି କିମ୍ବା ମାଟିପଥର ମିଶିଛି, ସେଗୁଡିକୁ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ମଣି ବଜ୍ରରେ ଲଗାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ସେଗୁଡିକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।