ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଜାନ୍ଵୋରୁର୍ଵୋଶ୍ଚ ପୃଷ୍ଠସ୍ଥ ଵଂଶୌ ଦ୍ଵୌ କରନାସଯୋଃ । ନେତ୍ରେ ନାସପୁଟୌ କର୍ଣୌ ମେଢ୍ରଂ ପାଯୁମୁଖେଽମଲଂ ।। ୨୪୩.

ଜାଂଘ ଓ ଉରୁର ପିଠିରେ ଦୁଇଟି ବାଂଶ ଭଳି ଗଠି; ଆଖି, ନାକର ଛିଦ୍ର, କାନ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଗୁଦର ମୁଖ ପବିତ୍ର।

ଜିହ୍ଵୋଷ୍ଠେ ତାଲୁନେତ୍ରେ ତୁ ହସ୍ତପାଦୌ ନଖାସ୍ତଥା । ଶିଶ୍ନାଗ୍ରଵକ୍ତ୍ରଂ ଶସ୍ଯନ୍ତେ ପଦ୍ମାଭା ଦଶ ଦେହିନାଂ ।। ୨୪୩.

ଜିଭ, ଓଠ, ତାଳୁ, ଆଖି, ହାତ, ପାଉଁ, ନଖ, ଲିଙ୍ଗର ଶିର୍ଷ ଓ ମୁହଁ—ଏହି ଦଶଟି ଅଙ୍ଗ ଦେହୀମାନେ ପାଇଁ ପଦ୍ମସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ପାଣିପାଦଂ ସୁଖଂ ଗ୍ରୀଵା ଶ୍ରଵଣେ ହୃଦଯଂ ଶିରଃ । ଲଲାଟମୁଦରଂ ପୃଷ୍ଠଂ ଵୃହନ୍ତଃ ପୂଜିତା ଦଶ ।। ୨୪୩.

ହାତ ଓ ପାଉଁ ସୁଖଦାୟକ, ଗଳ, କାନ, ହୃଦୟ, ମୁଣ୍ଡ, କପାଳ, ପେଟ ଓ ପିଠ—ଏହି ଦଶଟି ଅଙ୍ଗ ପୂଜିତ।

ପ୍ରସାରିତଭୁଜସ୍ଯେହ ମଧ୍ଯମାଗ୍ରଦ୍ଵଯାନ୍ତରଂ । ଉଚ୍ଛ୍ରାଯେଣ ସମଂ ଯସ୍ଯ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲଃ ।। ୨୪୩.

ଯେଉଁଜଣ ଦୁଇ ବାହୁ ପ୍ରସାରିତ କରିଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟମା ଅଙ୍ଗୁଳିର ଶିର୍ଷ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ସମାନ, ସେ ବଟବୃକ୍ଷର ଭଳି ଗୋଲାକାର ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ।

ପାଦୌ ଗୁଲ୍ଫୌ ସ୍ଫିଚୌ ପର୍ଶ୍ଵୌ ଵଙ୍କ୍ଷଣୌ ଵୃଷଣୌ କୁଚୌ । କର୍ଣୌଷ୍ଠେ ସକ୍ଥିନୀ ଜହ୍ଘେ ହସ୍ତୌ ବାହୂ ତଥାକ୍ଷିଣୀ ।। ୨୪୩.

ପାଉଁ, ଗୁଢ଼ି, କଟି, ପାର୍ଶ୍ୱ, କଟିବନ୍ଧ, ଶୁକ୍ରାଣୁ, ଛାତି, କାନ, ଓଠ, ଉରୁ, ଜଂଘା, ହାତ, ବାହୁ ଓ ଆଖି।

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶମଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵ ଏତତ୍ସାମାନ୍ଯତୋ ନରଃ । ଵିଦ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦ୍ଵ୍ଯକ୍ଷୈଃ ପଶ୍ଯେଦ୍ଯଃ ଷୋଡଶାକ୍ଷକଃ ।। ୨୪୩.

ଏହି ଚଉଦ ଯୁଗଳ ସାଧାରଣତଃ ମଣିଷରେ ଥାଏ; ଯିଏ ଚଉଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଅକ୍ଷରରେ ଦେଖେ, ସେ ଷୋଡ଼ଶାକ୍ଷରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ରୂକ୍ଷଂ ଶିରାତତଂ ଗାତ୍ରମଶୁଭଂ ମାଂସଵଜିତଂ । ଦୁର୍ଗନ୍ଧିଵିପରୀତଂ ଯଚ୍ଛସ୍ତନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ପ୍ରସନ୍ନଯା ।। ୨୪୩.

ଯେଉଁ ଦେହ ରୂକ୍ଷ, ଚିତ୍ତିଭ୍ରଷ୍ଟ, ଅଶୁଭ, ମାଂସ ହୀନ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ବିପରୀତ ଗନ୍ଧ ଥିବା, ସେହି ଦେହ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ ପ୍ରଶଂସିତ।

ଧଃଯସ୍ଯ ମଧୁରା ଵାଣୀ ଗତିର୍ମ୍ମତ୍ତେଭସନ୍ନିଭା । ଏକକୂପଭଵଂ ରୋମ ଭଯେ ରକ୍ଷା ସକୃତ୍ ସକୃତ୍ ।। ୨୪୩.

ତାଙ୍କର କଥା ମଧୁର, ଚାଳ ମଦମାତ ହାତୀର ଭଳି; ଏକ ଛିଦ୍ରରୁ କେଶ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଭୟରେ ସୁରକ୍ଷା, ପୁନଃ ପୁନଃ।

ସମୁଦ୍ର ଉଵାଚ ଶସ୍ତା ସ୍ତ୍ରୀ ଚାରୁସର୍ଵାଙ୍ଗୀ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଗାମିନୀ । ଗୁରୂରୁଜଘନା ଯା ଚ ମତ୍ତପାରାଵତେକ୍ଷଣା ।। ୨୪୪.

ସମୁଦ୍ର କହିଲେ: ଯିଏ ଶୁଭ, ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗବିଭୂଷିତ, ମଦମାତ ହାତୀ ଭଳି ଚାଲିଥିବା, ଭାରୀ କଟି ଓ ମଦମାତ ପରାବତ ଭଳି ଆଖି ଥିବା ନାରୀ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ସୁନୀଲକେଶୀ ତନ୍ଵଙ୍ଗୀ ଵିଲୋମାର଼ଙ୍ଗୀ ମନୋହରା । ସମଭୂମିସ୍ପୃଶୌ ପାଦୌ ସଂହତୌ ଚ ତଥା ସ୍ତନୌ ।। ୨୪୪.

ସୁନ୍ଦର କେଶ, ସୁକୁମାର ଅଙ୍ଗ, ମୃଦୁ ରୋମ, ଆକର୍ଷକ, ଯାହାର ପାଉଁ ସମତଳ ଭୂମିକୁ ଛୁଏ, ଓ ଦୁଇ ଛାତି ଏକାଠି।

ନାଭିଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଵର୍ତ୍ତା ଗୁହ୍ଯମଶ୍ଵତ୍ଥପତ୍ରଵତ୍ । ଗୁଲ୍ଫୌ ନିଗୂଢୌ ମଧ୍ଯେନ ନାଭିରଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାନିକା ।। ୨୪୪.

ନାଭି ଡାହାଣକୁ ଘୂରୁଛି, ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ପତ୍ର ଭଳି, ଗୁଢ଼ି ଲୁଚିଥିବା, ନାଭି ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ମଧ୍ୟମା ମଧ୍ୟର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ।

ଜଠରନ୍ନ ପ୍ରଲମ୍ବଞ୍ଚ ଚରୋମରୂକ୍ଷା ନ ଶୋଭନା । ନର୍କ୍ଷଵୃକ୍ଷନଦୀନାମ୍ନୀ ନ ସଦା କଲହପ୍ରିଯା ।। ୨୪୪.

ଯାହାର ଡେଉଁଠ ଉଭା ଓ ଛାତି ଝୁଲିଥିବା, କିମ୍ବା ଚର୍ମ ଖରାପ ଓ କଠିନ, ସେ ମହିଳା ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଯିଏ ପଶୁ, ଗଛ କିମ୍ବା ନଦୀ ନାମରେ ନାମିତ, କିମ୍ବା ସବୁବେଳେ ଝଗଡା ପସନ୍ଦ କରେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହନ୍ତି।

ନ ଲୋଲୁପା ନ ଦୁର୍ଭାଷା ଶୁଭା ଦେଵାଦିପୂଜୀତା । ଗଣ୍ଡୈର୍ମ୍ମଘୂକପୁଷ୍ପାଭୈର୍ନ ଶିରାଲା ନ ଲୋମଶା ।। ୨୪୪.

ଯିଏ ଲୋଭୀ ନୁହେଁ, ଖରାପ କଥା କହେ ନାହିଁ, ସେ ଶୁଭା ଓ ଦେବତାମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ଯାହାର ଗାଲ ଫୁଲିଥିବା କିମ୍ବା ମଘୁକ ଫୁଲ ଭଳି ଠୋଉଁଟି, ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ଲୋମ ଥିବା, ସେ ନୁହେଁ।

ନ ସଂହତଭ୍ରୂକୁଟିଲା ପତିପ୍ରାଣା ପତିପ୍ରିଯା । ଅଲକ୍ଷଣାପି ଲକ୍ଷଣ୍ଯା ଯତ୍ରାକାରସ୍ତତୋ ଗୁଣାଃ।। ୨୪୪.

ଯାହାର ଭୂଁହି ଏକଠା କିମ୍ବା ବାଙ୍କା ନୁହେଁ, ସେ ପତିକୁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଭଳି ମାନେ, ଓ ପତିଙ୍କର ପ୍ରିୟ; ଯଦିଓ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ନଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଭଲ ଆକୃତି ଅଛି, ସେଠି ଗୁଣ ଥାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଚାମରୋ ରୁକ୍ମଦଣ୍ଡୋଽଗ୍ର୍ଯଃ ଛତ୍ରଂ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ହଂସପକ୍ଷୈର୍ଵିରଚିତଂ ମଯୂରସ୍ଯ ଶୁକସ୍ଯ ଚ ।। ୨୪୫.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚାମରୀର ହାଣ୍ଡଲ ସୁନାର ହେଉଛି; ରାଜାଙ୍କର ଛତା ସ୍ୱାନ, ମୟୂର କିମ୍ବା ଶୁକା ପଖାରେ ତିଆରି ହେଲେ ବଡ଼ ପ୍ରଶଂସା ମିଳେ।

ପକ୍ଷୈର୍ଵାଥ ବଲାକାଯା ନ କାର୍ଯ୍ଯଂ ମିଶ୍ରପକ୍ଷକୈଃ । ଚତୁରସ୍ତ୍ରଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଵୃତ୍ତଂ ରାଜ୍ଞଶ୍ଚ ଶୁକ୍ଲକଂ ।। ୨୪୫.

କିନ୍ତୁ ବକ ପଖା କିମ୍ବା ମିଶ୍ରିତ ପଖାରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଛତା ଚାରିକୋଣା, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଲ ଓ ସ୍ୱେତ ହେବା ଉଚିତ।

ତ୍ରିଚତୁଶ୍ପଞ୍ଚଷଟ୍‌ସପ୍ତାଷ୍ଟପର୍ଵଶ୍ଚ ଦଣ୍ଡକଃ । ଭଦ୍ରାସନଂ କ୍ଷୀରଵୃକ୍ଷୈଃ ପଞ୍ଚାଶଦଙ୍ଗୁଲୋଚ୍ଛ୍ରଯୈଃ ।। ୨୪୫.

ଧନୁର ଦଣ୍ଡରେ ତିନି, ଚାରି, ପାଞ୍ଚ, ଛଅ, ସାତ କିମ୍ବା ଆଠ ଗଠି ଥାଇପାରେ; ଭଲ ଆସନ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗଛର କାଠରେ ତିଆରି ହୋଇ, ପଞ୍ଚାଶି ଆଙ୍ଗୁଠି ଉଚ୍ଚ ହେବା ଉଚିତ।

ଵିସ୍ତାରେଣ ତ୍ରିହସ୍ତଂ ସ୍ଯାତ୍ ସୁଵର୍ଣାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଚିତ୍ରିତଂ । ଧନୁର୍ଦ୍ରଵ୍ଯତ୍ରଯଂ ଲୋହଂ ଶ୍ରୃହ୍ଗଂ ଦାରୁ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ।। ୨୪୫.

ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥ ତିନି ହସ୍ତ ହେବା ଉଚିତ, ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନ ଜିନିଷରେ ସଜାଯିବା ଉଚିତ; ଧନୁର ପାଇଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଜିନିଷ—ଲୋହା, ଶୃଙ୍ଗ ଓ କାଠ।

ଜ୍ଯାଦ୍ରଵ୍ଯତ୍ରିତଯଞ୍ଚୈଵ ଵଂଶଭଙ୍ଗତ୍ଵଚସ୍ତଥା । ଦାରୁଚାପପ୍ରମାଣନ୍ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ହସ୍ତଚତୁଷ୍ଟଯଂ ।। ୨୪୫.

ଧନୁର ତାଣ୍ଡି ପାଇଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଜିନିଷ—ବାଁଶ, ମାଂସପେଶୀ ଓ ଚର୍ମ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାଠର ଧନୁଷ ଚାରି ହସ୍ତ ଲମ୍ବା ହେବା ଉଚିତ।

ତଦେଵ ସମହୀନନ୍ତୁ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମଧ୍ଯକନୀଯସି । ମୁଷ୍ଟିଗ୍ରାହନିମିତ୍ତାନି ମଧ୍ଯେ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣି କାରଯେତ୍ ।। ୨୪୫.

ଏହି ମାପକୁ ସାଧାରଣ ମାନାଯାଏ; ଏଠାରୁ କମ୍ ମାପ ମଧ୍ୟମ ଓ ନିମ୍ନ ପ୍ରକାର ପାଇଁ; ଧନୁର ଧରିବା ଥାଉଁ ମଧ୍ୟରେ ଉପଯୁକ୍ତ ଜିନିଷରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।

ସ୍ଵଲ୍ପକୋଟିସ୍ତ୍ଵଚା ଶ୍ରୃଙ୍ଗଂ ଶର୍ଙ୍ଗଲୋହମଯେ ଦ୍ଵିଜ। କାମିନୀଭ୍ରୂଲତାକାରା କୋଟିଃ କାର୍ଯ୍ଯା ସୁସଂଯତା ।। ୨୪୫.

ଶୃଙ୍ଗର ଟିପ୍ସ ଛୋଟ ଓ ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଢାକିବା ଉଚିତ; ଶୃଙ୍ଗ ଓ ଲୋହାର ଧନୁଷର ଟିପ୍ସ ନାରୀ ଭୂଁହି ଭଳି ଆକୃତିରେ ଓ ଭଲ ଭାବରେ ଲଗାଯିବା ଉଚିତ।

ପୃଥଗ୍ଵା ଵିପ୍ର ମିଶ୍ରଂ ଵା ଲୌହଂ ଶାର୍ଙ୍ଗନ୍ତୁ କାରଯେତ୍ । ଶର୍ଙ୍ଗଂ ସମୁଚିତଂ କାର୍ଯ୍ଯଂ ରୁକ୍ମଵିନ୍ଦୁଵିଭୂଷିତଂ ।। ୨୪୫.

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଲୋହାର ଧନୁଷ ଅଲଗା କିମ୍ବା ମିଶ୍ରିତ ଭାବେ ତିଆରି କରିପାରିବ; ଧନୁଷ ଉପଯୁକ୍ତ ହେବା ଓ ସୁନାର ତିଲକ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେବା ଉଚିତ।

କୁଟିଲଂ ସ୍ପୁଟିତଞ୍ଚାପଂ ସଚ୍ଛିଦ୍ରଞ୍ଚ ନ ଶସ୍ଯତେ । ସୁଵର୍ଣଂ ରଜତଂ ତାମ୍ରଂ କୃଷ୍ଣାଯୋ ଧନୁଷି ସ୍ମୃତଂ ।। ୨୪୫.

ବାଙ୍କା, ଫାଟିଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଛିଦ୍ର ଧନୁଷ ଭଲ ନୁହେଁ; ସୁନା, ଚାଁଦି, ତାମ୍ବା ଓ କଳା ଲୋହା ଧନୁଷ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

ମାହିଷଂ ଶାରଭଂ ଶାର୍ଙ୍ଗ ରୌହିଷଂ ଵା ଧନୁଃ ଶୁଭଂ । ଚନ୍ଦନଂ ଵେତସଂ ସାଲଂ ଧାଵଲଙ୍ଗକୁଭନ୍ତରୁଃ ।। ୨୪୫.

ମହିଷ ଶୃଙ୍ଗ, ଶାରଭ ଶୃଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ା ଶୃଙ୍ଗର ଧନୁଷ ଭଲ ହୁଏ; କିମ୍ବା ଚନ୍ଦନ, ବେତ, ସାଲ କିମ୍ବା ଧଳା ଅଙ୍ଗକୁ ଗଛର କାଠରେ ତିଆରି ହୋଇପାରେ।

ସର୍ଵଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଧନୁର୍ଵଂଶୈର୍ଗୃହୋତୈଃ ଶରଦି ଶ୍ରିତୈଃ । ପୂଜଯେତ୍ତୁ ଧନୁଃ ଖଡ୍ଗମନ୍ତ୍ରୈସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମୋହନୈଃ ।। ୨୪୫.

ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ ଘରେ ଚାଷ କରାଯିଥିବା ଓ ଶରଦକାଳରେ କାଟାଯିଥିବା ବାଁଶରେ ତିଆରି; ଏହି ଧନୁଷକୁ ତ୍ରିଲୋକ ମୋହନ କଟାର ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

ଅଯସଶ୍ଚାଥ ଵଂଶସ୍ଯ ଶରସ୍ଯାପ୍ଯଶରସ୍ଯ ଚ । ଋଜଵୋ ହେମଵାର୍ଣଭାଃ ସ୍ନାଯୁଶ୍ଲିଷ୍ଟାଃ ସୁପତ୍ରକାଃ ।। ୨୪୫.

ଲୋହା, ବାଁଶ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଜିନିଷର ତୀର ସିଧା, ସୁନା ରଙ୍ଗର, ମାଂସପେଶୀ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯିବା ଓ ଭଲ ପଖା ଲଗାଯିବା ଉଚିତ।

ରୁକ୍ମପୁଙ୍ଖାଃ ସୁପୁଙ୍କାସ୍ତେ ତୈଲଧୌତାଃ ସୁଵର୍ଣକାଃ । ଯାତ୍ରାଯାମଭିଷେକାଦୌ ଯଜେଦ୍ଵାଯଣଧନୁର୍ମୁଖାନ୍ ।। ୨୪୫.

ସୁନା ପଖା ଥିବା ତୀର ସବୁଠାରୁ ଭଲ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲ ଭାବରେ ପଖା ଲଗାଯିବା ଓ ତେଲ ଲଗାଯିବା ଉଚିତ; ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ଅଭିଷେକ ଆରମ୍ଭରେ ଧନୁଷ ତୀରମୁଣ୍ଡିକୁ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।

ସପତାକାଶ୍ତ୍ରସଙ୍ଗ୍ରାହସଂଵତ୍‌ସରକରାନ୍ନୃପଃ । ବ୍ରହ୍ମା ଵୈ ମେରୁଶିଖରେ ସ୍ଵର୍ଗଗଙ୍ଗାତଟେଽଯଜତ୍ ।। ୨୪୫.

ପତାକା, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ବାର୍ଷିକ ଦାନ ସହିତ ରାଜା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖର ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ପୂଜା କରିଥିଲେ।

ଲୋହଦୈତ୍ଯଂ ସ ଦଦୃଶେ ଵିଘ୍ନଂଯଜ୍ଞେ ତୁ ଚିନ୍ତଯନ୍ । ତସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯତୋ ଵହ୍ନେଃ ପୁରୁଷୋଽଭୂଦ୍ବଲୀ ମହାନ୍ ।। ୨୪୫.

ସେ ଯଜ୍ଞରେ ବାଧା ଦେଉଥିବା ଲୋହା ଦାନବକୁ ଦେଖିଲେ, ଏହି ଭାବନା କରୁଥିବାବେଳେ ଅଗ୍ନିରୁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।