ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଅନସୂଯା ଦଯା କ୍ଷାନ୍ତିର୍ମଙ୍ଗଲାଚାରଯୁକ୍ତତା । ଶୌଚଂ ସ୍ପୃହା ତ୍ଵକାର୍ପଣ୍ଯମନାଯାସଶ୍ଚ ଶୌର୍ଯ୍ଯତା ।। ୨୪୩.

ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଦୟା, କ୍ଷମା, ଶୁଭ ଆଚରଣ, ପବିତ୍ରତା, ଆକାଂକ୍ଷା, ନମ୍ରତା, ଅସହଜତା ଓ ସାହସ।

ତ୍ରିତ୍ରିକସ୍ତ୍ରିପ୍ରଲମ୍ବଃ ସ୍ଯାଦ୍‌ଵୃଷଣୋ ଭୁଜଯୋର୍ନରଃ । ଦିଗ୍ଦେଶଜାତିଵର୍ଗାଂଶ୍ଚ ତେଜସା ଯଶସା ଶ୍ରିଯା ।। ୨୪୩.

ତିନିପ୍ରକାର, ତିନିଟି ଲଟକୁଥିବା, ପୁରୁଷର ଶୁକ୍ରାଣୁ ଓ ବାହୁ; ଦିଗ, ଦେଶ, ଜାତି, ପ୍ରଭା, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଶ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା।

ଵ୍ଯାପ୍ନୋତି ଯସ୍ତ୍ରିକଵ୍ଯାପି ତ୍ରିବଲୀମାନ୍ନରସ୍ତ୍ଵସୌ । ଉଦରେ ବଲଯସ୍ତିସ୍ତ୍ରୋ ନରନ୍ତ୍ରିଵିନତଂ ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୨୪୩.

ଯିଏ ତିନିପ୍ରକାର ବିସ୍ତାର କରେ, ତିନିଟି ରେଖା; ପେଟରେ ତିନିଟି ଶକ୍ତି; ଏବଂ ତିନିପ୍ରକାର ଭଙ୍ଗିଥିବା ପୁରୁଷ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

ଦେଵତାନାଂ ଦ୍ଵିଜାନାଞ୍ଚ ଗୁରୂଣାଂ ପ୍ରଣତସ୍ତୁ ଯଃ । ଧର୍ମାର୍ଥକାମକାଲଜ୍ଞସ୍ତ୍ରିକାଲଜ୍ଞୋଽଭିଧୀଯତେ ।। ୨୪୩.

ଯେଉଁଜଣ ଦେବତାମାନେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଓ ଗୁରୁମାନଙ୍କୁ ଶିରୋନମନ କରନ୍ତି, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମର ଉଚିତ ସମୟ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ତିନି କାଳ ଜ୍ଞାନୀ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ଉରୋ ଲଲାଟଂ ଵକ୍ତ୍ରଞ୍ଚ ତ୍ରିଵସ୍ତୀର୍ଣୋ ଵିଲେଖଵାନ୍ । ଦ୍ଵୌ ପାଣୀ ଦ୍ଵୌ ତଥା ପାଦୌ ଧ୍ଵଜଚ୍ଛତ୍ରାଦିଭିର୍ଯୁତୌ ।। ୨୪୩.

ଯେଉଁଜଣ ଛାତି, କପାଳ ଓ ମୁହଁରେ ତିନିଟି ରେଖା ଦେଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ହାତ ଓ ଦୁଇ ପାଉଁ ଧ୍ୱଜ, ଛତା ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପକରଣରେ ଶୋଭିତ।

ଅଙ୍ଗୁଲ୍ଯୋ ହୃଦଯଂ ପୃଷ୍ଠଂ କଟିଃ ଶସ୍ତଂ ଚତୁଃସମଂ । ଷଣ୍ଣଵତ୍ଯହ୍ଗୁଲୋତ୍ସେଧଶ୍ଚତୁଷ୍କିଷ୍କୁପ୍ରମାଣତଃ ।। ୨୪୩.

ଅଙ୍ଗୁଳି, ହୃଦୟ, ପିଠ ଓ କମର ଚାରିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଦେହର ଉଚ୍ଚତା ଛଅନବେଁ ଅଙ୍ଗୁଳି ଏବଂ ଚାରି ହାତର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ।

ଦ୍ରଂଷ୍ଟ୍ରାଶ୍ଚତସ୍ରଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରାଭାଶ୍ଚତୁଃକୃଷ୍ଣଂ ଵଦାମି ତେ । ନେତ୍ରତାରୌ ବ୍ରୁଵୌ ଶ୍ମଶ୍ରୁଃ କୃଷ୍ଣାଃ କେଶାସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୪୩.

ଚାରିଟି ଦାଢ଼ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଚାରିଟି କଳା; ଚକ୍ଷୁଷ୍ମଣ୍ଡଳ, ଭୌହ, ଦାଢ଼ି ଓ କେଶ ମଧ୍ୟ କଳା।

ନାସାଯାଂ ଵଦନେ ସ୍ଵେଦେ କକ୍ଷଯୋର୍ଵିଡଗନ୍ଧକଃ । ହ୍ରସ୍ଵଂ ଲିଙ୍ଗଂ ତଥା ଗ୍ରୀଵା ଜଙ୍ଘେ ସ୍ଯାଦ୍ଵେଦହ୍ରସ୍ଵକଂ ।। ୨୪୩.

ନାକ ଓ ମୁହଁରେ ପସିନା, ବାହୁଡ଼ିରେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ; ଲିଙ୍ଗ ଓ ଗଳ ଛୋଟ, ଜଂଘା ମଧ୍ୟ ଛୋଟ ବେଦ ଅନୁଯାୟୀ।

ସୂକ୍ଷ୍ମାଣ୍ଯହ୍ଗୁଲିପର୍ଵାଣି ନଖକେଶଦ୍ଵିଜତ୍ଵଚଃ । ହନୂ ନେତ୍ରେ ଲଲାଟେ ଚ ନାସା ଦୀର୍ଘା ସ୍ତନାନ୍ତରଂ ।। ୨୪୩.

ଅଙ୍ଗୁଳିର ଗଠି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନଖ, କେଶ, ଦାନ୍ତ ଓ ଚର୍ମ ଦ୍ୱିଜ; ଗଣ୍ଡ, ଆଖି, କପାଳ ଓ ନାକ ଲମ୍ବା, ଦୁଇ ଛାତି ମଧ୍ୟର ଅଂଶ ମଧ୍ୟ।

ଵକ୍ଷଃ କକ୍ଷୌ ଖା ନାସୋନ୍ନତଂ ଵକ୍ତ୍ରଂ କୃକାଟିକା । ସ୍ରିଗ୍ଧାସ୍ତ୍ଵକ୍କେଶଦନ୍ତାଶ୍ଚ ଲୋମ ଦୃଷ୍ଟିର୍ନଖାଶ୍ଚ ଵାକ୍ ।। ୨୪୩.

ଛାତି, ବାହୁଡ଼ି, ମୁହଁ, ନାକ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ; ମୁହଁ ଗୋଲାକାର; ଚର୍ମ, କେଶ ଓ ଦାନ୍ତ ମୃଦୁ; କେଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ନଖ ଓ କଥା ମଧ୍ୟ ଏମିତି।

ଜାନ୍ଵୋରୁର୍ଵୋଶ୍ଚ ପୃଷ୍ଠସ୍ଥ ଵଂଶୌ ଦ୍ଵୌ କରନାସଯୋଃ । ନେତ୍ରେ ନାସପୁଟୌ କର୍ଣୌ ମେଢ୍ରଂ ପାଯୁମୁଖେଽମଲଂ ।। ୨୪୩.

ଜାଂଘ ଓ ଉରୁର ପିଠିରେ ଦୁଇଟି ବାଂଶ ଭଳି ଗଠି; ଆଖି, ନାକର ଛିଦ୍ର, କାନ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଗୁଦର ମୁଖ ପବିତ୍ର।

ଜିହ୍ଵୋଷ୍ଠେ ତାଲୁନେତ୍ରେ ତୁ ହସ୍ତପାଦୌ ନଖାସ୍ତଥା । ଶିଶ୍ନାଗ୍ରଵକ୍ତ୍ରଂ ଶସ୍ଯନ୍ତେ ପଦ୍ମାଭା ଦଶ ଦେହିନାଂ ।। ୨୪୩.

ଜିଭ, ଓଠ, ତାଳୁ, ଆଖି, ହାତ, ପାଉଁ, ନଖ, ଲିଙ୍ଗର ଶିର୍ଷ ଓ ମୁହଁ—ଏହି ଦଶଟି ଅଙ୍ଗ ଦେହୀମାନେ ପାଇଁ ପଦ୍ମସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ପାଣିପାଦଂ ସୁଖଂ ଗ୍ରୀଵା ଶ୍ରଵଣେ ହୃଦଯଂ ଶିରଃ । ଲଲାଟମୁଦରଂ ପୃଷ୍ଠଂ ଵୃହନ୍ତଃ ପୂଜିତା ଦଶ ।। ୨୪୩.

ହାତ ଓ ପାଉଁ ସୁଖଦାୟକ, ଗଳ, କାନ, ହୃଦୟ, ମୁଣ୍ଡ, କପାଳ, ପେଟ ଓ ପିଠ—ଏହି ଦଶଟି ଅଙ୍ଗ ପୂଜିତ।

ପ୍ରସାରିତଭୁଜସ୍ଯେହ ମଧ୍ଯମାଗ୍ରଦ୍ଵଯାନ୍ତରଂ । ଉଚ୍ଛ୍ରାଯେଣ ସମଂ ଯସ୍ଯ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲଃ ।। ୨୪୩.

ଯେଉଁଜଣ ଦୁଇ ବାହୁ ପ୍ରସାରିତ କରିଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟମା ଅଙ୍ଗୁଳିର ଶିର୍ଷ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ସମାନ, ସେ ବଟବୃକ୍ଷର ଭଳି ଗୋଲାକାର ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ।

ପାଦୌ ଗୁଲ୍ଫୌ ସ୍ଫିଚୌ ପର୍ଶ୍ଵୌ ଵଙ୍କ୍ଷଣୌ ଵୃଷଣୌ କୁଚୌ । କର୍ଣୌଷ୍ଠେ ସକ୍ଥିନୀ ଜହ୍ଘେ ହସ୍ତୌ ବାହୂ ତଥାକ୍ଷିଣୀ ।। ୨୪୩.

ପାଉଁ, ଗୁଢ଼ି, କଟି, ପାର୍ଶ୍ୱ, କଟିବନ୍ଧ, ଶୁକ୍ରାଣୁ, ଛାତି, କାନ, ଓଠ, ଉରୁ, ଜଂଘା, ହାତ, ବାହୁ ଓ ଆଖି।

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶମଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵ ଏତତ୍ସାମାନ୍ଯତୋ ନରଃ । ଵିଦ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦ୍ଵ୍ଯକ୍ଷୈଃ ପଶ୍ଯେଦ୍ଯଃ ଷୋଡଶାକ୍ଷକଃ ।। ୨୪୩.

ଏହି ଚଉଦ ଯୁଗଳ ସାଧାରଣତଃ ମଣିଷରେ ଥାଏ; ଯିଏ ଚଉଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଅକ୍ଷରରେ ଦେଖେ, ସେ ଷୋଡ଼ଶାକ୍ଷରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ରୂକ୍ଷଂ ଶିରାତତଂ ଗାତ୍ରମଶୁଭଂ ମାଂସଵଜିତଂ । ଦୁର୍ଗନ୍ଧିଵିପରୀତଂ ଯଚ୍ଛସ୍ତନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ପ୍ରସନ୍ନଯା ।। ୨୪୩.

ଯେଉଁ ଦେହ ରୂକ୍ଷ, ଚିତ୍ତିଭ୍ରଷ୍ଟ, ଅଶୁଭ, ମାଂସ ହୀନ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ବିପରୀତ ଗନ୍ଧ ଥିବା, ସେହି ଦେହ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ ପ୍ରଶଂସିତ।

ଧଃଯସ୍ଯ ମଧୁରା ଵାଣୀ ଗତିର୍ମ୍ମତ୍ତେଭସନ୍ନିଭା । ଏକକୂପଭଵଂ ରୋମ ଭଯେ ରକ୍ଷା ସକୃତ୍ ସକୃତ୍ ।। ୨୪୩.

ତାଙ୍କର କଥା ମଧୁର, ଚାଳ ମଦମାତ ହାତୀର ଭଳି; ଏକ ଛିଦ୍ରରୁ କେଶ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଭୟରେ ସୁରକ୍ଷା, ପୁନଃ ପୁନଃ।

ସମୁଦ୍ର ଉଵାଚ ଶସ୍ତା ସ୍ତ୍ରୀ ଚାରୁସର୍ଵାଙ୍ଗୀ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଗାମିନୀ । ଗୁରୂରୁଜଘନା ଯା ଚ ମତ୍ତପାରାଵତେକ୍ଷଣା ।। ୨୪୪.

ସମୁଦ୍ର କହିଲେ: ଯିଏ ଶୁଭ, ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗବିଭୂଷିତ, ମଦମାତ ହାତୀ ଭଳି ଚାଲିଥିବା, ଭାରୀ କଟି ଓ ମଦମାତ ପରାବତ ଭଳି ଆଖି ଥିବା ନାରୀ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ସୁନୀଲକେଶୀ ତନ୍ଵଙ୍ଗୀ ଵିଲୋମାର଼ଙ୍ଗୀ ମନୋହରା । ସମଭୂମିସ୍ପୃଶୌ ପାଦୌ ସଂହତୌ ଚ ତଥା ସ୍ତନୌ ।। ୨୪୪.

ସୁନ୍ଦର କେଶ, ସୁକୁମାର ଅଙ୍ଗ, ମୃଦୁ ରୋମ, ଆକର୍ଷକ, ଯାହାର ପାଉଁ ସମତଳ ଭୂମିକୁ ଛୁଏ, ଓ ଦୁଇ ଛାତି ଏକାଠି।

ନାଭିଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଵର୍ତ୍ତା ଗୁହ୍ଯମଶ୍ଵତ୍ଥପତ୍ରଵତ୍ । ଗୁଲ୍ଫୌ ନିଗୂଢୌ ମଧ୍ଯେନ ନାଭିରଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାନିକା ।। ୨୪୪.

ନାଭି ଡାହାଣକୁ ଘୂରୁଛି, ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ପତ୍ର ଭଳି, ଗୁଢ଼ି ଲୁଚିଥିବା, ନାଭି ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ମଧ୍ୟମା ମଧ୍ୟର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ।

ଜଠରନ୍ନ ପ୍ରଲମ୍ବଞ୍ଚ ଚରୋମରୂକ୍ଷା ନ ଶୋଭନା । ନର୍କ୍ଷଵୃକ୍ଷନଦୀନାମ୍ନୀ ନ ସଦା କଲହପ୍ରିଯା ।। ୨୪୪.

ଯାହାର ଡେଉଁଠ ଉଭା ଓ ଛାତି ଝୁଲିଥିବା, କିମ୍ବା ଚର୍ମ ଖରାପ ଓ କଠିନ, ସେ ମହିଳା ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଯିଏ ପଶୁ, ଗଛ କିମ୍ବା ନଦୀ ନାମରେ ନାମିତ, କିମ୍ବା ସବୁବେଳେ ଝଗଡା ପସନ୍ଦ କରେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହନ୍ତି।

ନ ଲୋଲୁପା ନ ଦୁର୍ଭାଷା ଶୁଭା ଦେଵାଦିପୂଜୀତା । ଗଣ୍ଡୈର୍ମ୍ମଘୂକପୁଷ୍ପାଭୈର୍ନ ଶିରାଲା ନ ଲୋମଶା ।। ୨୪୪.

ଯିଏ ଲୋଭୀ ନୁହେଁ, ଖରାପ କଥା କହେ ନାହିଁ, ସେ ଶୁଭା ଓ ଦେବତାମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ଯାହାର ଗାଲ ଫୁଲିଥିବା କିମ୍ବା ମଘୁକ ଫୁଲ ଭଳି ଠୋଉଁଟି, ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ଲୋମ ଥିବା, ସେ ନୁହେଁ।

ନ ସଂହତଭ୍ରୂକୁଟିଲା ପତିପ୍ରାଣା ପତିପ୍ରିଯା । ଅଲକ୍ଷଣାପି ଲକ୍ଷଣ୍ଯା ଯତ୍ରାକାରସ୍ତତୋ ଗୁଣାଃ।। ୨୪୪.

ଯାହାର ଭୂଁହି ଏକଠା କିମ୍ବା ବାଙ୍କା ନୁହେଁ, ସେ ପତିକୁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଭଳି ମାନେ, ଓ ପତିଙ୍କର ପ୍ରିୟ; ଯଦିଓ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ନଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଭଲ ଆକୃତି ଅଛି, ସେଠି ଗୁଣ ଥାଏ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ଚାମରୋ ରୁକ୍ମଦଣ୍ଡୋଽଗ୍ର୍ଯଃ ଛତ୍ରଂ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ହଂସପକ୍ଷୈର୍ଵିରଚିତଂ ମଯୂରସ୍ଯ ଶୁକସ୍ଯ ଚ ।। ୨୪୫.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚାମରୀର ହାଣ୍ଡଲ ସୁନାର ହେଉଛି; ରାଜାଙ୍କର ଛତା ସ୍ୱାନ, ମୟୂର କିମ୍ବା ଶୁକା ପଖାରେ ତିଆରି ହେଲେ ବଡ଼ ପ୍ରଶଂସା ମିଳେ।

ପକ୍ଷୈର୍ଵାଥ ବଲାକାଯା ନ କାର୍ଯ୍ଯଂ ମିଶ୍ରପକ୍ଷକୈଃ । ଚତୁରସ୍ତ୍ରଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଵୃତ୍ତଂ ରାଜ୍ଞଶ୍ଚ ଶୁକ୍ଲକଂ ।। ୨୪୫.

କିନ୍ତୁ ବକ ପଖା କିମ୍ବା ମିଶ୍ରିତ ପଖାରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଛତା ଚାରିକୋଣା, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଲ ଓ ସ୍ୱେତ ହେବା ଉଚିତ।

ତ୍ରିଚତୁଶ୍ପଞ୍ଚଷଟ୍‌ସପ୍ତାଷ୍ଟପର୍ଵଶ୍ଚ ଦଣ୍ଡକଃ । ଭଦ୍ରାସନଂ କ୍ଷୀରଵୃକ୍ଷୈଃ ପଞ୍ଚାଶଦଙ୍ଗୁଲୋଚ୍ଛ୍ରଯୈଃ ।। ୨୪୫.

ଧନୁର ଦଣ୍ଡରେ ତିନି, ଚାରି, ପାଞ୍ଚ, ଛଅ, ସାତ କିମ୍ବା ଆଠ ଗଠି ଥାଇପାରେ; ଭଲ ଆସନ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗଛର କାଠରେ ତିଆରି ହୋଇ, ପଞ୍ଚାଶି ଆଙ୍ଗୁଠି ଉଚ୍ଚ ହେବା ଉଚିତ।

ଵିସ୍ତାରେଣ ତ୍ରିହସ୍ତଂ ସ୍ଯାତ୍ ସୁଵର୍ଣାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ଚିତ୍ରିତଂ । ଧନୁର୍ଦ୍ରଵ୍ଯତ୍ରଯଂ ଲୋହଂ ଶ୍ରୃହ୍ଗଂ ଦାରୁ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ ।। ୨୪୫.

ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥ ତିନି ହସ୍ତ ହେବା ଉଚିତ, ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନ ଜିନିଷରେ ସଜାଯିବା ଉଚିତ; ଧନୁର ପାଇଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଜିନିଷ—ଲୋହା, ଶୃଙ୍ଗ ଓ କାଠ।

ଜ୍ଯାଦ୍ରଵ୍ଯତ୍ରିତଯଞ୍ଚୈଵ ଵଂଶଭଙ୍ଗତ୍ଵଚସ୍ତଥା । ଦାରୁଚାପପ୍ରମାଣନ୍ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ହସ୍ତଚତୁଷ୍ଟଯଂ ।। ୨୪୫.

ଧନୁର ତାଣ୍ଡି ପାଇଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଜିନିଷ—ବାଁଶ, ମାଂସପେଶୀ ଓ ଚର୍ମ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାଠର ଧନୁଷ ଚାରି ହସ୍ତ ଲମ୍ବା ହେବା ଉଚିତ।