ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ମେଘାନ୍ଧକାରଵୃଷ୍ଟଗ୍ନିପର୍ଵତାଦ୍‌ଭୁତଦର୍ଶନଂ । ଦରସ୍ଥାନଂ ଚ ସୈନ୍ଯାନାଂ ଦର୍ଶନଂ ଧ୍ଵଜଶାଲିନାଂ ।। ୨୪୧.

ମେଘ, ଅନ୍ଧାର, ବର୍ଷା, ଅଗ୍ନି ଓ ପାହାଡ଼ର ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ, ସେନାର ଅବସ୍ଥାନ ଓ ପତାକାଧାରୀମାନଙ୍କ ଦେଖାଯିବା ଦୃଶ୍ୟ।

ଛିନ୍ନପାଟିତଭିନ୍ନାନାଂ ସଂସୃତାନାଂ ଵ ଦର୍ଶନଂ । ଇତୀନ୍ଦ୍ରଜାଲଂ ଦ୍ଵିଷତାମ୍ଭୀତ୍ଯର୍ଥମୁପକଲ୍ପଯେତ୍ ।। ୨୪୧.

କାଟା, ଫାଟିଯାଇଥିବା, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ମିଶିଯାଇଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା; ଏହିପରି ମାୟା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ରାମୋକ୍ତୋକ୍ତା ମଥା ନୀତିଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ରାଜନ୍ ନୃଣାଂ ଵଦେ । ଲକ୍ଷଣଂ ଯତ୍ସମୁଦ୍ରେଣ ଗର୍ଗାଯୋକ୍ତଂ ଯଥା ପୁରା ।। ୨୪୩.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ରାମଙ୍କ କହିଥିବା ନୀତି, ରାଜା, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷ ଦୁହିଁ ପାଇଁ ସମାନ; ସମୁଦ୍ର ଓ ପୂର୍ବରୁ ଗର୍ଗଙ୍କ କହିଥିବା ଲକ୍ଷଣ।

ସମୁଦ୍ର ଉଵାଚ । ପୁଂସାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସ୍ତ୍ରୀଣାଞ୍ଚୈଵ ଶୁଭାଶୁଭଂ । ଏକାଧିକୋ ଦ୍ଵିଶୁକ୍ଲଶ୍ଚ ତ୍ରିଗମ୍ଭୀରସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୪୩.

ସମୁଦ୍ର କହିଲେ: ମୁଁ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ କହିବି; ଏକ ଅଧିକ, ଦୁଇଟି ଧଳା, ତିନିଟି ଗଭୀର ଏବଂ ଏଭଳି।

ତ୍ରିତ୍ରିକସ୍ତ୍ରିପ୍ରଲମ୍ବଶ୍ଚ ତ୍ରିଭିର୍ଵ୍ଯାପ୍ନୋତି ଯସ୍ତଯା । ତ୍ରିବଲୀମାଂସ୍ତ୍ରିଵିନତସ୍ତ୍ରିକାଲଜ୍ଞଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତ ।। ୨୪୩.

ତିନିପ୍ରକାର, ତିନିଟି ଲଟକୁଥିବା, ଯାହା ତିନି ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାରିତ; ତିନିଟି ରେଖା, ତିନିଟି ଭଙ୍ଗି, ତିନି ସମୟ ଜାଣିଥିବା, ହେ ଶୁଭଚରିତ।

ପୁରୁଷଃ ସ୍ଯାତ୍ସୁଲକ୍ଷଣ୍ଯୋ ଵିପୁଲଶ୍ଚ ତଥା ତ୍ରିଷୁ । ଚତୁର୍ଲ୍ଲେଶସ୍ତଥା ଯଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ ଚତୁଃସମଃ ।। ୨୪୩.

ପୁରୁଷ ଭଲ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଓ ତିନି ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତୃତ; ଚାରିଟି ଚିହ୍ନ ଓ ଚାରିପ୍ରକାର ସମତା ଥିଲେ।

ଚତୁଷ୍କିଷ୍କୁଶ୍ଚତୁର୍ଦଂଶ୍ଚ ସପ୍ତସ୍ନେହୋ ନଵାମଲଃ । ଦଶପଦ୍ମୋ ଦଶଵ୍ଯୂହୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲଂ ।। ୨୪୩.

ଚାରିଟି ଉରୁ, ଚାରିଟି ଦାନ୍ତ, ସାତଟି ତେଲ, ନଅଟି ଶୁଧ୍ଧ, ଦଶଟି ପଦ୍ମ, ଦଶଟି ବିନ୍ୟାସ, ବଟବୃକ୍ଷର ଭଳି ଚକ୍ର।

ଷଡୁନ୍ନତୋଽଷ୍ଟଵଂଶଶ୍ଚ ସପ୍ତସ୍ନହୋ ନଵାମଲଃ । ଦଶପଦ୍ମୋ ଦଶଵ୍ଯୂହୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲଃ ।। ୨୪୩.

ଛଅଟି ଉଠା, ଆଠଟି ଭାଗ, ସାତଟି ତେଲ, ନଅଟି ଶୁଧ୍ଧ, ଦଶଟି ପଦ୍ମ, ଦଶଟି ବିନ୍ୟାସ, ବଟବୃକ୍ଷର ଭଳି ଚକ୍ର।

ଚତୁର୍ଦଶସମଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଃ ଷୋଡଶାକ୍ଷଶ୍ଚ ଶସ୍ଯତେ । ଧର୍ମାର୍ଥକାମସଂଯୁକ୍ତୋ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯେକାଧିକୋ ମତଃ ।। ୨୪୩.

ଚୌଦ଼ଟି ସମ ଯୁଗଳ, ଷୋଳଟି ଆଖି ପ୍ରଶଂସିତ; ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଯୁକ୍ତ, ଧର୍ମକୁ ଏକ ଅଧିକ ମନାଯାଏ।

ତାରକାଭ୍ଯାଂ ଵିନା ନେତ୍ରେ ଶୁକ୍ଲଦନ୍ତୋ ଦ୍ଵିଶୁକ୍ଲକଃ । ଗାମ୍ବୀରସ୍ତ୍ରିଶ୍ରଵା ନାଭିଃ ସତ୍ତ୍ଵଞ୍ଚୈକଂ ତ୍ରିକଂ ସ୍ମୃତଂ ।। ୨୪୩.

ତାରା ବିନା ଆଖି, ଧଳା ଦାନ୍ତ, ଦୁଇଟି ଧଳା; ଗଭୀର, ତିନିଟି କାନ, ନାଭି; ଏକ ଗୁଣ, ତିନିଟି ସ୍ମୃତ।

ଅନସୂଯା ଦଯା କ୍ଷାନ୍ତିର୍ମଙ୍ଗଲାଚାରଯୁକ୍ତତା । ଶୌଚଂ ସ୍ପୃହା ତ୍ଵକାର୍ପଣ୍ଯମନାଯାସଶ୍ଚ ଶୌର୍ଯ୍ଯତା ।। ୨୪୩.

ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଦୟା, କ୍ଷମା, ଶୁଭ ଆଚରଣ, ପବିତ୍ରତା, ଆକାଂକ୍ଷା, ନମ୍ରତା, ଅସହଜତା ଓ ସାହସ।

ତ୍ରିତ୍ରିକସ୍ତ୍ରିପ୍ରଲମ୍ବଃ ସ୍ଯାଦ୍‌ଵୃଷଣୋ ଭୁଜଯୋର୍ନରଃ । ଦିଗ୍ଦେଶଜାତିଵର୍ଗାଂଶ୍ଚ ତେଜସା ଯଶସା ଶ୍ରିଯା ।। ୨୪୩.

ତିନିପ୍ରକାର, ତିନିଟି ଲଟକୁଥିବା, ପୁରୁଷର ଶୁକ୍ରାଣୁ ଓ ବାହୁ; ଦିଗ, ଦେଶ, ଜାତି, ପ୍ରଭା, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଶ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା।

ଵ୍ଯାପ୍ନୋତି ଯସ୍ତ୍ରିକଵ୍ଯାପି ତ୍ରିବଲୀମାନ୍ନରସ୍ତ୍ଵସୌ । ଉଦରେ ବଲଯସ୍ତିସ୍ତ୍ରୋ ନରନ୍ତ୍ରିଵିନତଂ ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୨୪୩.

ଯିଏ ତିନିପ୍ରକାର ବିସ୍ତାର କରେ, ତିନିଟି ରେଖା; ପେଟରେ ତିନିଟି ଶକ୍ତି; ଏବଂ ତିନିପ୍ରକାର ଭଙ୍ଗିଥିବା ପୁରୁଷ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

ଦେଵତାନାଂ ଦ୍ଵିଜାନାଞ୍ଚ ଗୁରୂଣାଂ ପ୍ରଣତସ୍ତୁ ଯଃ । ଧର୍ମାର୍ଥକାମକାଲଜ୍ଞସ୍ତ୍ରିକାଲଜ୍ଞୋଽଭିଧୀଯତେ ।। ୨୪୩.

ଯେଉଁଜଣ ଦେବତାମାନେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଓ ଗୁରୁମାନଙ୍କୁ ଶିରୋନମନ କରନ୍ତି, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମର ଉଚିତ ସମୟ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ତିନି କାଳ ଜ୍ଞାନୀ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ଉରୋ ଲଲାଟଂ ଵକ୍ତ୍ରଞ୍ଚ ତ୍ରିଵସ୍ତୀର୍ଣୋ ଵିଲେଖଵାନ୍ । ଦ୍ଵୌ ପାଣୀ ଦ୍ଵୌ ତଥା ପାଦୌ ଧ୍ଵଜଚ୍ଛତ୍ରାଦିଭିର୍ଯୁତୌ ।। ୨୪୩.

ଯେଉଁଜଣ ଛାତି, କପାଳ ଓ ମୁହଁରେ ତିନିଟି ରେଖା ଦେଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ହାତ ଓ ଦୁଇ ପାଉଁ ଧ୍ୱଜ, ଛତା ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପକରଣରେ ଶୋଭିତ।

ଅଙ୍ଗୁଲ୍ଯୋ ହୃଦଯଂ ପୃଷ୍ଠଂ କଟିଃ ଶସ୍ତଂ ଚତୁଃସମଂ । ଷଣ୍ଣଵତ୍ଯହ୍ଗୁଲୋତ୍ସେଧଶ୍ଚତୁଷ୍କିଷ୍କୁପ୍ରମାଣତଃ ।। ୨୪୩.

ଅଙ୍ଗୁଳି, ହୃଦୟ, ପିଠ ଓ କମର ଚାରିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଦେହର ଉଚ୍ଚତା ଛଅନବେଁ ଅଙ୍ଗୁଳି ଏବଂ ଚାରି ହାତର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ।

ଦ୍ରଂଷ୍ଟ୍ରାଶ୍ଚତସ୍ରଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରାଭାଶ୍ଚତୁଃକୃଷ୍ଣଂ ଵଦାମି ତେ । ନେତ୍ରତାରୌ ବ୍ରୁଵୌ ଶ୍ମଶ୍ରୁଃ କୃଷ୍ଣାଃ କେଶାସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୪୩.

ଚାରିଟି ଦାଢ଼ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଚାରିଟି କଳା; ଚକ୍ଷୁଷ୍ମଣ୍ଡଳ, ଭୌହ, ଦାଢ଼ି ଓ କେଶ ମଧ୍ୟ କଳା।

ନାସାଯାଂ ଵଦନେ ସ୍ଵେଦେ କକ୍ଷଯୋର୍ଵିଡଗନ୍ଧକଃ । ହ୍ରସ୍ଵଂ ଲିଙ୍ଗଂ ତଥା ଗ୍ରୀଵା ଜଙ୍ଘେ ସ୍ଯାଦ୍ଵେଦହ୍ରସ୍ଵକଂ ।। ୨୪୩.

ନାକ ଓ ମୁହଁରେ ପସିନା, ବାହୁଡ଼ିରେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ; ଲିଙ୍ଗ ଓ ଗଳ ଛୋଟ, ଜଂଘା ମଧ୍ୟ ଛୋଟ ବେଦ ଅନୁଯାୟୀ।

ସୂକ୍ଷ୍ମାଣ୍ଯହ୍ଗୁଲିପର୍ଵାଣି ନଖକେଶଦ୍ଵିଜତ୍ଵଚଃ । ହନୂ ନେତ୍ରେ ଲଲାଟେ ଚ ନାସା ଦୀର୍ଘା ସ୍ତନାନ୍ତରଂ ।। ୨୪୩.

ଅଙ୍ଗୁଳିର ଗଠି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନଖ, କେଶ, ଦାନ୍ତ ଓ ଚର୍ମ ଦ୍ୱିଜ; ଗଣ୍ଡ, ଆଖି, କପାଳ ଓ ନାକ ଲମ୍ବା, ଦୁଇ ଛାତି ମଧ୍ୟର ଅଂଶ ମଧ୍ୟ।

ଵକ୍ଷଃ କକ୍ଷୌ ଖା ନାସୋନ୍ନତଂ ଵକ୍ତ୍ରଂ କୃକାଟିକା । ସ୍ରିଗ୍ଧାସ୍ତ୍ଵକ୍କେଶଦନ୍ତାଶ୍ଚ ଲୋମ ଦୃଷ୍ଟିର୍ନଖାଶ୍ଚ ଵାକ୍ ।। ୨୪୩.

ଛାତି, ବାହୁଡ଼ି, ମୁହଁ, ନାକ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ; ମୁହଁ ଗୋଲାକାର; ଚର୍ମ, କେଶ ଓ ଦାନ୍ତ ମୃଦୁ; କେଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ନଖ ଓ କଥା ମଧ୍ୟ ଏମିତି।

ଜାନ୍ଵୋରୁର୍ଵୋଶ୍ଚ ପୃଷ୍ଠସ୍ଥ ଵଂଶୌ ଦ୍ଵୌ କରନାସଯୋଃ । ନେତ୍ରେ ନାସପୁଟୌ କର୍ଣୌ ମେଢ୍ରଂ ପାଯୁମୁଖେଽମଲଂ ।। ୨୪୩.

ଜାଂଘ ଓ ଉରୁର ପିଠିରେ ଦୁଇଟି ବାଂଶ ଭଳି ଗଠି; ଆଖି, ନାକର ଛିଦ୍ର, କାନ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଗୁଦର ମୁଖ ପବିତ୍ର।

ଜିହ୍ଵୋଷ୍ଠେ ତାଲୁନେତ୍ରେ ତୁ ହସ୍ତପାଦୌ ନଖାସ୍ତଥା । ଶିଶ୍ନାଗ୍ରଵକ୍ତ୍ରଂ ଶସ୍ଯନ୍ତେ ପଦ୍ମାଭା ଦଶ ଦେହିନାଂ ।। ୨୪୩.

ଜିଭ, ଓଠ, ତାଳୁ, ଆଖି, ହାତ, ପାଉଁ, ନଖ, ଲିଙ୍ଗର ଶିର୍ଷ ଓ ମୁହଁ—ଏହି ଦଶଟି ଅଙ୍ଗ ଦେହୀମାନେ ପାଇଁ ପଦ୍ମସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ପାଣିପାଦଂ ସୁଖଂ ଗ୍ରୀଵା ଶ୍ରଵଣେ ହୃଦଯଂ ଶିରଃ । ଲଲାଟମୁଦରଂ ପୃଷ୍ଠଂ ଵୃହନ୍ତଃ ପୂଜିତା ଦଶ ।। ୨୪୩.

ହାତ ଓ ପାଉଁ ସୁଖଦାୟକ, ଗଳ, କାନ, ହୃଦୟ, ମୁଣ୍ଡ, କପାଳ, ପେଟ ଓ ପିଠ—ଏହି ଦଶଟି ଅଙ୍ଗ ପୂଜିତ।

ପ୍ରସାରିତଭୁଜସ୍ଯେହ ମଧ୍ଯମାଗ୍ରଦ୍ଵଯାନ୍ତରଂ । ଉଚ୍ଛ୍ରାଯେଣ ସମଂ ଯସ୍ଯ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲଃ ।। ୨୪୩.

ଯେଉଁଜଣ ଦୁଇ ବାହୁ ପ୍ରସାରିତ କରିଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟମା ଅଙ୍ଗୁଳିର ଶିର୍ଷ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ସମାନ, ସେ ବଟବୃକ୍ଷର ଭଳି ଗୋଲାକାର ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ।

ପାଦୌ ଗୁଲ୍ଫୌ ସ୍ଫିଚୌ ପର୍ଶ୍ଵୌ ଵଙ୍କ୍ଷଣୌ ଵୃଷଣୌ କୁଚୌ । କର୍ଣୌଷ୍ଠେ ସକ୍ଥିନୀ ଜହ୍ଘେ ହସ୍ତୌ ବାହୂ ତଥାକ୍ଷିଣୀ ।। ୨୪୩.

ପାଉଁ, ଗୁଢ଼ି, କଟି, ପାର୍ଶ୍ୱ, କଟିବନ୍ଧ, ଶୁକ୍ରାଣୁ, ଛାତି, କାନ, ଓଠ, ଉରୁ, ଜଂଘା, ହାତ, ବାହୁ ଓ ଆଖି।

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶମଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵ ଏତତ୍ସାମାନ୍ଯତୋ ନରଃ । ଵିଦ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦ୍ଵ୍ଯକ୍ଷୈଃ ପଶ୍ଯେଦ୍ଯଃ ଷୋଡଶାକ୍ଷକଃ ।। ୨୪୩.

ଏହି ଚଉଦ ଯୁଗଳ ସାଧାରଣତଃ ମଣିଷରେ ଥାଏ; ଯିଏ ଚଉଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଅକ୍ଷରରେ ଦେଖେ, ସେ ଷୋଡ଼ଶାକ୍ଷରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ରୂକ୍ଷଂ ଶିରାତତଂ ଗାତ୍ରମଶୁଭଂ ମାଂସଵଜିତଂ । ଦୁର୍ଗନ୍ଧିଵିପରୀତଂ ଯଚ୍ଛସ୍ତନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ପ୍ରସନ୍ନଯା ।। ୨୪୩.

ଯେଉଁ ଦେହ ରୂକ୍ଷ, ଚିତ୍ତିଭ୍ରଷ୍ଟ, ଅଶୁଭ, ମାଂସ ହୀନ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ବିପରୀତ ଗନ୍ଧ ଥିବା, ସେହି ଦେହ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ ପ୍ରଶଂସିତ।

ଧଃଯସ୍ଯ ମଧୁରା ଵାଣୀ ଗତିର୍ମ୍ମତ୍ତେଭସନ୍ନିଭା । ଏକକୂପଭଵଂ ରୋମ ଭଯେ ରକ୍ଷା ସକୃତ୍ ସକୃତ୍ ।। ୨୪୩.

ତାଙ୍କର କଥା ମଧୁର, ଚାଳ ମଦମାତ ହାତୀର ଭଳି; ଏକ ଛିଦ୍ରରୁ କେଶ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଭୟରେ ସୁରକ୍ଷା, ପୁନଃ ପୁନଃ।

ସମୁଦ୍ର ଉଵାଚ ଶସ୍ତା ସ୍ତ୍ରୀ ଚାରୁସର୍ଵାଙ୍ଗୀ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଗାମିନୀ । ଗୁରୂରୁଜଘନା ଯା ଚ ମତ୍ତପାରାଵତେକ୍ଷଣା ।। ୨୪୪.

ସମୁଦ୍ର କହିଲେ: ଯିଏ ଶୁଭ, ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗବିଭୂଷିତ, ମଦମାତ ହାତୀ ଭଳି ଚାଲିଥିବା, ଭାରୀ କଟି ଓ ମଦମାତ ପରାବତ ଭଳି ଆଖି ଥିବା ନାରୀ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।