ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ହୃତଦ୍ର୍ଵ୍ଯକଲତ୍ରଶ୍ଚ ପୂଜାର୍ହୋଽପ୍ରତିପୂଜିତଃ । ଏତାଂସ୍ତୁ ଭେଦଯେଚ୍ଛତ୍ରୌ ସ୍ଥିତାନ୍ନିତ୍ଯାନ୍ ସୁଶଙ୍କିତାନ୍ ।। ୨୪୧.

ଯିଏଙ୍କର ଧନ କିମ୍ବା ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀ ନେଇଯାଇଛି, ଯିଏ ପୂଜା ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ମିଳିଲା ନାହିଁ—ଏପରି ଲୋକମାନେ ସଦା ଶଙ୍କିତ ରହନ୍ତି, ଏମାନେ ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ କରିବା ଉଚିତ।

ଆଗତାନ୍ ପୂଜଯେତ୍ କାମୈର୍ନ୍ନିଜାଂଶ୍ଚ ପ୍ରଶମନ୍ନଯେତ୍ । ସାମଦୃଷ୍ଟାନୁସନ୍ଧାନମତ୍ଯୁଗ୍ରଭଯଦର୍ଶନଂ ।। ୨୪୧.

ଯେଉଁମାନେ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାମତ ଉପହାର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ନିଜ ଲୋକମାନେ ଶାନ୍ତ କରିବା ଦରକାର। ଭୟଙ୍କର ସମୟରେ ସାମ ଉପାୟ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦେଖିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରଧାନଦାନମାନଂ ଚ ଭେଦୋପାଯାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ । ମିତ୍ରଂ ହତଂ କ୍କାଷ୍ଠମିଵ ଘୁଣଜଗ୍ଧଂ ଵିଶୀର୍ଯ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ମୁଖ୍ୟ ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବା, ଭେଦ ଉପାୟ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି। ଯେଉଁ ବନ୍ଧୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଗୁହା ଖାଇଥିବା କାଠର ଭଳି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।

ତ୍ରିଶକ୍ତିର୍ଦ୍ଦେଶକାଲଜ୍ଞୋ ଦଣ୍ଡେନାସ୍ତଂ ନଯେଦରୀନ୍ । ମୈତ୍ରୀପ୍ରଧାନଂ କଲ୍ଯାଣବୁଦ୍ଧିଂ ସାନ୍ତ୍ଵେନ ସାଧଯେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଯିଏ ତିନି ଶକ୍ତି, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଜାଣେ, ସେ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁକୁ ବଶ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ମିତ୍ର ଓ ଭଲ ମନସ୍କ, ସେକୁ ସାମ ଦ୍ୱାରା ଜିତିବା ଉଚିତ।

ଲୁବ୍ଧଂ କ୍ଷୀଣଞ୍ଚ ଚଦାନେନ ମିତ୍ରାନନ୍ଯୋନ୍ଯଶଙ୍କଯା । ଦଣ୍ଡସ୍ଯ ଦର୍ଶନାଦ୍‌ଦୁଷ୍ଟାନ୍ ପୁତ୍ରଭ୍ରାତାଦି ସାମତଃ ।। ୨୪୧.

ଲୋଭୀ ଓ ଦୁର୍ବଳକୁ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ବଶ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଏକାପରେ ଶଙ୍କା କରନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ, ଭାଇ ଆଦିକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଖାଇ କିମ୍ବା ସାମ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଦାନଭେଦୈଶ୍ଚମୂମୁଖ୍ଯାନ୍ ଯୋଧାନ୍ ଜନପଦାଦିକାନ୍ । ସାମନ୍ତାଟଵିକାନ୍ ଭେଦଦଣ୍ଡାଭ୍ଯାମପରାଦ୍ଧକାନ୍ ।। ୨୪୧.

ଦାନ ଓ ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ସେନାପତି, ଯୋଦ୍ଧା, ଏବଂ ଦେଶର ଲୋକମାନେ, ସହ ସୀମାନ୍ତ ଓ ଅଟବିବାସୀମାନେ ଯେତେବେଳେ ଅପରାଧ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଭେଦ ଓ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ବଶ କରିବା ଉଚିତ।

ଦେଵତାପ୍ରତିମାନାନ୍ତୁ ପୂଜଯାନ୍ତର୍ଗତୈର୍ନ୍ନରୈଃ । ପୁମାନ୍ ସ୍ତ୍ରୀଵସ୍ତ୍ରସଂଵୀତୋ ନିଶି ଚାଦ୍‌ଭୁତଦର୍ଶନଃ ।। ୨୪୧.

ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରତିମାକୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭିତରେ ଲୁଚି ରହି ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏକ ପୁରୁଷ ଜଣେ ଜଣେ ରାତିରେ ଜନାନୀ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଏ।

ଵେତାଲୋଲ୍କାପିଶାଚାନାଂ ଶିଵାନାଂ ଚ ସ୍ଵରୂପିକୀ । କାମତୋ ରୂପଧାରିତ୍ଵଂ ଶସ୍ତ୍ରାଗନ୍ଯଶ୍ମାମ୍ବୁଵର୍ଷଣଂ ।। ୨୪୧.

ଭୂତ, ପେଚା, ପିଶାଚ ଓ ଶିବଙ୍କ ଆକୃତି ଇଚ୍ଛାମତେ ଧାରଣ କରାଯାଏ; ଏହା ସହିତ ଆକୃତି ବଦଳାଇବା ଓ ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ପାଥର, ପାଣି ବର୍ଷା କରିବାର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଥାଏ।

ତମୋଽନିଲୋଽନଲୋ ମେଵ ଇତି ମାଯା ହ୍ଯମାନୁଷୀ। ଜଘାନ କୀଚକଂ ଭୀମ ଆସ୍ଥିତଃ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵରୂପତାଂ ।। ୨୪୧.

ଅନ୍ଧାର, ପବନ, ଅଗ୍ନି ଓ ମାୟା ଯେଉଁଠି ମାନବୀୟ ନୁହେଁ, ଭୀମ ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା କୀଚକଙ୍କୁ ମାରିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଜନାନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

ଅନ୍ଯାଯେ ଵ୍ଯସ୍ନେ ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯାନିଵାରଣଂ । ଉପେକ୍ଷେଯଂ ସ୍ମୃତା ଭ୍ରାତୋପେକ୍ଷିତଶ୍ଚ ହିଡିମ୍ବଯା ।। ୨୪୧.

ଅନ୍ୟାୟ, ବିପଦ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେତେବେଳେ କେହି ଲାଗିପଡ଼ିଥାଏ ଏବଂ ବାଞ୍ଚିବାକୁ ନୁହେଁ, ସେତେବେଳେ ଉଦାସୀନ ରହିବା ଉଚିତ; ଯେପରି ଭାଇଙ୍କ ସହ ଘଟିଥିଲା ଓ ହିଡିମ୍ବା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିଲା।

ମେଘାନ୍ଧକାରଵୃଷ୍ଟଗ୍ନିପର୍ଵତାଦ୍‌ଭୁତଦର୍ଶନଂ । ଦରସ୍ଥାନଂ ଚ ସୈନ୍ଯାନାଂ ଦର୍ଶନଂ ଧ୍ଵଜଶାଲିନାଂ ।। ୨୪୧.

ମେଘ, ଅନ୍ଧାର, ବର୍ଷା, ଅଗ୍ନି ଓ ପାହାଡ଼ର ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ, ସେନାର ଅବସ୍ଥାନ ଓ ପତାକାଧାରୀମାନଙ୍କ ଦେଖାଯିବା ଦୃଶ୍ୟ।

ଛିନ୍ନପାଟିତଭିନ୍ନାନାଂ ସଂସୃତାନାଂ ଵ ଦର୍ଶନଂ । ଇତୀନ୍ଦ୍ରଜାଲଂ ଦ୍ଵିଷତାମ୍ଭୀତ୍ଯର୍ଥମୁପକଲ୍ପଯେତ୍ ।। ୨୪୧.

କାଟା, ଫାଟିଯାଇଥିବା, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ମିଶିଯାଇଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା; ଏହିପରି ମାୟା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ରାମୋକ୍ତୋକ୍ତା ମଥା ନୀତିଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ରାଜନ୍ ନୃଣାଂ ଵଦେ । ଲକ୍ଷଣଂ ଯତ୍ସମୁଦ୍ରେଣ ଗର୍ଗାଯୋକ୍ତଂ ଯଥା ପୁରା ।। ୨୪୩.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ରାମଙ୍କ କହିଥିବା ନୀତି, ରାଜା, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷ ଦୁହିଁ ପାଇଁ ସମାନ; ସମୁଦ୍ର ଓ ପୂର୍ବରୁ ଗର୍ଗଙ୍କ କହିଥିବା ଲକ୍ଷଣ।

ସମୁଦ୍ର ଉଵାଚ । ପୁଂସାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସ୍ତ୍ରୀଣାଞ୍ଚୈଵ ଶୁଭାଶୁଭଂ । ଏକାଧିକୋ ଦ୍ଵିଶୁକ୍ଲଶ୍ଚ ତ୍ରିଗମ୍ଭୀରସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୪୩.

ସମୁଦ୍ର କହିଲେ: ମୁଁ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ କହିବି; ଏକ ଅଧିକ, ଦୁଇଟି ଧଳା, ତିନିଟି ଗଭୀର ଏବଂ ଏଭଳି।

ତ୍ରିତ୍ରିକସ୍ତ୍ରିପ୍ରଲମ୍ବଶ୍ଚ ତ୍ରିଭିର୍ଵ୍ଯାପ୍ନୋତି ଯସ୍ତଯା । ତ୍ରିବଲୀମାଂସ୍ତ୍ରିଵିନତସ୍ତ୍ରିକାଲଜ୍ଞଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତ ।। ୨୪୩.

ତିନିପ୍ରକାର, ତିନିଟି ଲଟକୁଥିବା, ଯାହା ତିନି ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାରିତ; ତିନିଟି ରେଖା, ତିନିଟି ଭଙ୍ଗି, ତିନି ସମୟ ଜାଣିଥିବା, ହେ ଶୁଭଚରିତ।

ପୁରୁଷଃ ସ୍ଯାତ୍ସୁଲକ୍ଷଣ୍ଯୋ ଵିପୁଲଶ୍ଚ ତଥା ତ୍ରିଷୁ । ଚତୁର୍ଲ୍ଲେଶସ୍ତଥା ଯଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ ଚତୁଃସମଃ ।। ୨୪୩.

ପୁରୁଷ ଭଲ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଓ ତିନି ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତୃତ; ଚାରିଟି ଚିହ୍ନ ଓ ଚାରିପ୍ରକାର ସମତା ଥିଲେ।

ଚତୁଷ୍କିଷ୍କୁଶ୍ଚତୁର୍ଦଂଶ୍ଚ ସପ୍ତସ୍ନେହୋ ନଵାମଲଃ । ଦଶପଦ୍ମୋ ଦଶଵ୍ଯୂହୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲଂ ।। ୨୪୩.

ଚାରିଟି ଉରୁ, ଚାରିଟି ଦାନ୍ତ, ସାତଟି ତେଲ, ନଅଟି ଶୁଧ୍ଧ, ଦଶଟି ପଦ୍ମ, ଦଶଟି ବିନ୍ୟାସ, ବଟବୃକ୍ଷର ଭଳି ଚକ୍ର।

ଷଡୁନ୍ନତୋଽଷ୍ଟଵଂଶଶ୍ଚ ସପ୍ତସ୍ନହୋ ନଵାମଲଃ । ଦଶପଦ୍ମୋ ଦଶଵ୍ଯୂହୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲଃ ।। ୨୪୩.

ଛଅଟି ଉଠା, ଆଠଟି ଭାଗ, ସାତଟି ତେଲ, ନଅଟି ଶୁଧ୍ଧ, ଦଶଟି ପଦ୍ମ, ଦଶଟି ବିନ୍ୟାସ, ବଟବୃକ୍ଷର ଭଳି ଚକ୍ର।

ଚତୁର୍ଦଶସମଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଃ ଷୋଡଶାକ୍ଷଶ୍ଚ ଶସ୍ଯତେ । ଧର୍ମାର୍ଥକାମସଂଯୁକ୍ତୋ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯେକାଧିକୋ ମତଃ ।। ୨୪୩.

ଚୌଦ଼ଟି ସମ ଯୁଗଳ, ଷୋଳଟି ଆଖି ପ୍ରଶଂସିତ; ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଯୁକ୍ତ, ଧର୍ମକୁ ଏକ ଅଧିକ ମନାଯାଏ।

ତାରକାଭ୍ଯାଂ ଵିନା ନେତ୍ରେ ଶୁକ୍ଲଦନ୍ତୋ ଦ୍ଵିଶୁକ୍ଲକଃ । ଗାମ୍ବୀରସ୍ତ୍ରିଶ୍ରଵା ନାଭିଃ ସତ୍ତ୍ଵଞ୍ଚୈକଂ ତ୍ରିକଂ ସ୍ମୃତଂ ।। ୨୪୩.

ତାରା ବିନା ଆଖି, ଧଳା ଦାନ୍ତ, ଦୁଇଟି ଧଳା; ଗଭୀର, ତିନିଟି କାନ, ନାଭି; ଏକ ଗୁଣ, ତିନିଟି ସ୍ମୃତ।

ଅନସୂଯା ଦଯା କ୍ଷାନ୍ତିର୍ମଙ୍ଗଲାଚାରଯୁକ୍ତତା । ଶୌଚଂ ସ୍ପୃହା ତ୍ଵକାର୍ପଣ୍ଯମନାଯାସଶ୍ଚ ଶୌର୍ଯ୍ଯତା ।। ୨୪୩.

ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଦୟା, କ୍ଷମା, ଶୁଭ ଆଚରଣ, ପବିତ୍ରତା, ଆକାଂକ୍ଷା, ନମ୍ରତା, ଅସହଜତା ଓ ସାହସ।

ତ୍ରିତ୍ରିକସ୍ତ୍ରିପ୍ରଲମ୍ବଃ ସ୍ଯାଦ୍‌ଵୃଷଣୋ ଭୁଜଯୋର୍ନରଃ । ଦିଗ୍ଦେଶଜାତିଵର୍ଗାଂଶ୍ଚ ତେଜସା ଯଶସା ଶ୍ରିଯା ।। ୨୪୩.

ତିନିପ୍ରକାର, ତିନିଟି ଲଟକୁଥିବା, ପୁରୁଷର ଶୁକ୍ରାଣୁ ଓ ବାହୁ; ଦିଗ, ଦେଶ, ଜାତି, ପ୍ରଭା, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଶ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା।

ଵ୍ଯାପ୍ନୋତି ଯସ୍ତ୍ରିକଵ୍ଯାପି ତ୍ରିବଲୀମାନ୍ନରସ୍ତ୍ଵସୌ । ଉଦରେ ବଲଯସ୍ତିସ୍ତ୍ରୋ ନରନ୍ତ୍ରିଵିନତଂ ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୨୪୩.

ଯିଏ ତିନିପ୍ରକାର ବିସ୍ତାର କରେ, ତିନିଟି ରେଖା; ପେଟରେ ତିନିଟି ଶକ୍ତି; ଏବଂ ତିନିପ୍ରକାର ଭଙ୍ଗିଥିବା ପୁରୁଷ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

ଦେଵତାନାଂ ଦ୍ଵିଜାନାଞ୍ଚ ଗୁରୂଣାଂ ପ୍ରଣତସ୍ତୁ ଯଃ । ଧର୍ମାର୍ଥକାମକାଲଜ୍ଞସ୍ତ୍ରିକାଲଜ୍ଞୋଽଭିଧୀଯତେ ।। ୨୪୩.

ଯେଉଁଜଣ ଦେବତାମାନେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଓ ଗୁରୁମାନଙ୍କୁ ଶିରୋନମନ କରନ୍ତି, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମର ଉଚିତ ସମୟ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ତିନି କାଳ ଜ୍ଞାନୀ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ଉରୋ ଲଲାଟଂ ଵକ୍ତ୍ରଞ୍ଚ ତ୍ରିଵସ୍ତୀର୍ଣୋ ଵିଲେଖଵାନ୍ । ଦ୍ଵୌ ପାଣୀ ଦ୍ଵୌ ତଥା ପାଦୌ ଧ୍ଵଜଚ୍ଛତ୍ରାଦିଭିର୍ଯୁତୌ ।। ୨୪୩.

ଯେଉଁଜଣ ଛାତି, କପାଳ ଓ ମୁହଁରେ ତିନିଟି ରେଖା ଦେଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ହାତ ଓ ଦୁଇ ପାଉଁ ଧ୍ୱଜ, ଛତା ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପକରଣରେ ଶୋଭିତ।

ଅଙ୍ଗୁଲ୍ଯୋ ହୃଦଯଂ ପୃଷ୍ଠଂ କଟିଃ ଶସ୍ତଂ ଚତୁଃସମଂ । ଷଣ୍ଣଵତ୍ଯହ୍ଗୁଲୋତ୍ସେଧଶ୍ଚତୁଷ୍କିଷ୍କୁପ୍ରମାଣତଃ ।। ୨୪୩.

ଅଙ୍ଗୁଳି, ହୃଦୟ, ପିଠ ଓ କମର ଚାରିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଦେହର ଉଚ୍ଚତା ଛଅନବେଁ ଅଙ୍ଗୁଳି ଏବଂ ଚାରି ହାତର ମାପ ଅନୁଯାୟୀ।

ଦ୍ରଂଷ୍ଟ୍ରାଶ୍ଚତସ୍ରଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରାଭାଶ୍ଚତୁଃକୃଷ୍ଣଂ ଵଦାମି ତେ । ନେତ୍ରତାରୌ ବ୍ରୁଵୌ ଶ୍ମଶ୍ରୁଃ କୃଷ୍ଣାଃ କେଶାସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୪୩.

ଚାରିଟି ଦାଢ଼ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଚାରିଟି କଳା; ଚକ୍ଷୁଷ୍ମଣ୍ଡଳ, ଭୌହ, ଦାଢ଼ି ଓ କେଶ ମଧ୍ୟ କଳା।

ନାସାଯାଂ ଵଦନେ ସ୍ଵେଦେ କକ୍ଷଯୋର୍ଵିଡଗନ୍ଧକଃ । ହ୍ରସ୍ଵଂ ଲିଙ୍ଗଂ ତଥା ଗ୍ରୀଵା ଜଙ୍ଘେ ସ୍ଯାଦ୍ଵେଦହ୍ରସ୍ଵକଂ ।। ୨୪୩.

ନାକ ଓ ମୁହଁରେ ପସିନା, ବାହୁଡ଼ିରେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ; ଲିଙ୍ଗ ଓ ଗଳ ଛୋଟ, ଜଂଘା ମଧ୍ୟ ଛୋଟ ବେଦ ଅନୁଯାୟୀ।

ସୂକ୍ଷ୍ମାଣ୍ଯହ୍ଗୁଲିପର୍ଵାଣି ନଖକେଶଦ୍ଵିଜତ୍ଵଚଃ । ହନୂ ନେତ୍ରେ ଲଲାଟେ ଚ ନାସା ଦୀର୍ଘା ସ୍ତନାନ୍ତରଂ ।। ୨୪୩.

ଅଙ୍ଗୁଳିର ଗଠି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନଖ, କେଶ, ଦାନ୍ତ ଓ ଚର୍ମ ଦ୍ୱିଜ; ଗଣ୍ଡ, ଆଖି, କପାଳ ଓ ନାକ ଲମ୍ବା, ଦୁଇ ଛାତି ମଧ୍ୟର ଅଂଶ ମଧ୍ୟ।