ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଚତୁର୍ଵିଧଂ ସ୍ମୃତଂ ସାମ ଉପକାରାନୁକୀର୍ତ୍ତନାତ୍ । ମିଥଃସମ୍ବନ୍ଧକଥନଂ ମୃଦୁପୂର୍ଵ୍ଵଂ ଚ ଭାଷଣଂ ।। ୨୪୧.

ସାମ ଚାରିପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ପୂର୍ବ ଉପକାର କଥା କହିବା, ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା, ଆରମ୍ଭରେ ମୃଦୁ ଭାବରେ କଥାହେବା।

ଆଯାତେ ଦର୍ଶନଂ ଵାଚା ତଵାହମିତି ଚାର୍ପଣଂ । ଯଃ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଧନୋତ୍ସର୍ଗ ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯମଃ ।। ୨୪୧.

କେହି ଆସିଲେ, ମିଠା କଥା ଓ ଉପହାର ଦେଇ 'ମୁଁ ତୁମର' ବୋଲି ସ୍ବୀକାର କରିବା ଉଚିତ। ଅର୍ଜିତ ଧନ ଦେବା ତିନି ପ୍ରକାର—ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଧ୍ୟମ ଓ ନିମ୍ନ।

ପ୍ରତିଦାନଂ ତଦା ତସ୍ଯ ଗୃହୀତସ୍ଯାନୁମୋଦନଂ । ଦ୍ରଵ୍ଯଦାନମପୂର୍ଵ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵଯଙ୍ଗ୍ରାହପ୍ରଵର୍ତ୍ତନଂ ।। ୨୪୧.

ସେ ସମୟରେ ପ୍ରତିଦାନ ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ—ପ୍ରାପ୍ତ ବସ୍ତୁର ସ୍ୱୀକୃତି, ନୂତନ ଉପହାର ଦେବା, ଏବଂ ନିଜେ ଆଗ୍ରହ କରି ନେବା।

ଦେଯଶ୍ଚ ଚପ୍ରତିମୋକ୍ଷଶ୍ଚ ଦାନଂ ପଞ୍ଚଵିଧଂ ସ୍ମୃତଂ । ସ୍ନେହରାଗାପନଯନସଂହର୍ଷୋତ୍ପାଦନଂ ତଥା ।। ୨୪୧.

ଦେବା, ମୁକ୍ତି ଓ ଦାନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସ୍ନେହ ଓ ଆସକ୍ତି ଦୂର କରିବା, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ମଧ୍ୟ।

ମିଥୋ ଭେଦଶ୍ଚ ଭେଦଜ୍ଞୈର୍ଭେଦଶ୍ଚ ତ୍ରିଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ । ବଧୋଽର୍ଥହରଣଂ ଚୈଵ ପରିକ୍ଲେଶସ୍ତ୍ରିଧା ଦମଃ ।। ୨୪୧.

ଭେଦ ଜଣା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ଭେଦ ତିନି ପ୍ରକାର—ବିଭାଜନ କରିବା, ଧନ ନେଇଯିବା, ଏବଂ କଷ୍ଟ ଦେଇବା; ଏହି ତିନିଟି ଦଣ୍ଡର ରୂପ।

ପ୍ରକାଶଶ୍ଚାପ୍ର୍କାଶଶ୍ଚ ଲୋକଦ୍ଵିଷ୍ଟାନ୍ ପ୍ରକାଶତଃ । ଉଦ୍ଵିଜେତ ହତୈର୍ଲ୍ଲୋକସ୍ତେଷୁ ପିଣ୍ଡଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ଖୋଲା ଓ ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ—ଲୋକମାନେ ଯାହାକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଭାବେ ଦଣ୍ଡିତ ହେବା ଉଚିତ। ହତ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଖାଇବା ଦରକାର, ଏବଂ ଏହି ମାମଲାରେ ପୁରସ୍କାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଵିଶେଷେଣୋପନିଷଦ୍ଯୋଗୈର୍ହନ୍ଯାଚ୍ଛସ୍ତ୍ରାଦିନା ଦ୍ଵିଷଃ । ଜାତିମାତ୍ରଂ ଦ୍ଵିଜଂ ନୈଵ ହନ୍ଯାତ୍ ସାମୋତ୍ତରଂ ଵଶେ ।। ୨୪୧.

ବିଶେଷ କରି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମାରିଦିଅ। କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିଜ ମାନେ କେବଳ ଜନ୍ମରେ ନୁହେଁ, ସାମ ଦ୍ୱାରା ବଶ କରିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରଲିମ୍ପନ୍ନିଵ ଚେତାଂସି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାସାଧୁ ପିବନ୍ନିଵ । ଗ୍ରସନ୍ନିଵାମୃତଂ ସାମ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ପ୍ରିଯଂ ଵଚଃ ।। ୨୪୧.

ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ, ଯେପରି ଲେପନ କରୁଛି, ଯେପରି ଅମୃତ ପିଉଛି, ଯେପରି ଗିଲିଯାଉଛି, ସେପରି ସାମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରିୟ କଥା ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ମିଥ୍ଯାଭିଶସ୍ତଃ ଶ୍ରୀକାମ ଆହୂଯାପ୍ରତିମାନିତଃ । ରାଜଦ୍ଵେଷୀ ଚାତିକର ଆତ୍ମସମ୍ବାଵିତସ୍ତଥା ।। ୨୪୧.

ଯିଏ ମିଥ୍ୟା ଦୋଷାରୋପ ହୋଇଛି, ଧନ ଚାହେଁ, ଡାକିଲେ ମାନ୍ୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ରାଜାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରେ, ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରେ କିମ୍ବା ଆତ୍ମମାନ୍ୟତା ଅଧିକ—

ଵିଚ୍ଛିନ୍ନଧର୍ମ୍ମକାମାର୍ଥଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମାନୀ ଵିମାନିତଃ । ଅକାରଣାତ୍ ପରିତ୍ଯକ୍ତଃ କୃତଵୈରୋଽପି ସାନ୍ତ୍ଵିତଃ ।। ୨୪୧.

ଯିଏ ଧର୍ମ, କାମ କିମ୍ବା ଧନରୁ ବଞ୍ଚିତ, କ୍ରୁଧ୍ଧ, ଅହଂକାରୀ, ଅପମାନିତ, କାରଣ ବିନା ତ୍ୟାଗିତ, କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସାମ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

ହୃତଦ୍ର୍ଵ୍ଯକଲତ୍ରଶ୍ଚ ପୂଜାର୍ହୋଽପ୍ରତିପୂଜିତଃ । ଏତାଂସ୍ତୁ ଭେଦଯେଚ୍ଛତ୍ରୌ ସ୍ଥିତାନ୍ନିତ୍ଯାନ୍ ସୁଶଙ୍କିତାନ୍ ।। ୨୪୧.

ଯିଏଙ୍କର ଧନ କିମ୍ବା ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀ ନେଇଯାଇଛି, ଯିଏ ପୂଜା ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ମିଳିଲା ନାହିଁ—ଏପରି ଲୋକମାନେ ସଦା ଶଙ୍କିତ ରହନ୍ତି, ଏମାନେ ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ କରିବା ଉଚିତ।

ଆଗତାନ୍ ପୂଜଯେତ୍ କାମୈର୍ନ୍ନିଜାଂଶ୍ଚ ପ୍ରଶମନ୍ନଯେତ୍ । ସାମଦୃଷ୍ଟାନୁସନ୍ଧାନମତ୍ଯୁଗ୍ରଭଯଦର୍ଶନଂ ।। ୨୪୧.

ଯେଉଁମାନେ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାମତ ଉପହାର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ନିଜ ଲୋକମାନେ ଶାନ୍ତ କରିବା ଦରକାର। ଭୟଙ୍କର ସମୟରେ ସାମ ଉପାୟ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦେଖିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରଧାନଦାନମାନଂ ଚ ଭେଦୋପାଯାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ । ମିତ୍ରଂ ହତଂ କ୍କାଷ୍ଠମିଵ ଘୁଣଜଗ୍ଧଂ ଵିଶୀର୍ଯ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ମୁଖ୍ୟ ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବା, ଭେଦ ଉପାୟ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି। ଯେଉଁ ବନ୍ଧୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଗୁହା ଖାଇଥିବା କାଠର ଭଳି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।

ତ୍ରିଶକ୍ତିର୍ଦ୍ଦେଶକାଲଜ୍ଞୋ ଦଣ୍ଡେନାସ୍ତଂ ନଯେଦରୀନ୍ । ମୈତ୍ରୀପ୍ରଧାନଂ କଲ୍ଯାଣବୁଦ୍ଧିଂ ସାନ୍ତ୍ଵେନ ସାଧଯେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଯିଏ ତିନି ଶକ୍ତି, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଜାଣେ, ସେ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁକୁ ବଶ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ମିତ୍ର ଓ ଭଲ ମନସ୍କ, ସେକୁ ସାମ ଦ୍ୱାରା ଜିତିବା ଉଚିତ।

ଲୁବ୍ଧଂ କ୍ଷୀଣଞ୍ଚ ଚଦାନେନ ମିତ୍ରାନନ୍ଯୋନ୍ଯଶଙ୍କଯା । ଦଣ୍ଡସ୍ଯ ଦର୍ଶନାଦ୍‌ଦୁଷ୍ଟାନ୍ ପୁତ୍ରଭ୍ରାତାଦି ସାମତଃ ।। ୨୪୧.

ଲୋଭୀ ଓ ଦୁର୍ବଳକୁ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ବଶ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଏକାପରେ ଶଙ୍କା କରନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ, ଭାଇ ଆଦିକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଖାଇ କିମ୍ବା ସାମ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଦାନଭେଦୈଶ୍ଚମୂମୁଖ୍ଯାନ୍ ଯୋଧାନ୍ ଜନପଦାଦିକାନ୍ । ସାମନ୍ତାଟଵିକାନ୍ ଭେଦଦଣ୍ଡାଭ୍ଯାମପରାଦ୍ଧକାନ୍ ।। ୨୪୧.

ଦାନ ଓ ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ସେନାପତି, ଯୋଦ୍ଧା, ଏବଂ ଦେଶର ଲୋକମାନେ, ସହ ସୀମାନ୍ତ ଓ ଅଟବିବାସୀମାନେ ଯେତେବେଳେ ଅପରାଧ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଭେଦ ଓ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ବଶ କରିବା ଉଚିତ।

ଦେଵତାପ୍ରତିମାନାନ୍ତୁ ପୂଜଯାନ୍ତର୍ଗତୈର୍ନ୍ନରୈଃ । ପୁମାନ୍ ସ୍ତ୍ରୀଵସ୍ତ୍ରସଂଵୀତୋ ନିଶି ଚାଦ୍‌ଭୁତଦର୍ଶନଃ ।। ୨୪୧.

ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରତିମାକୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭିତରେ ଲୁଚି ରହି ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏକ ପୁରୁଷ ଜଣେ ଜଣେ ରାତିରେ ଜନାନୀ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଏ।

ଵେତାଲୋଲ୍କାପିଶାଚାନାଂ ଶିଵାନାଂ ଚ ସ୍ଵରୂପିକୀ । କାମତୋ ରୂପଧାରିତ୍ଵଂ ଶସ୍ତ୍ରାଗନ୍ଯଶ୍ମାମ୍ବୁଵର୍ଷଣଂ ।। ୨୪୧.

ଭୂତ, ପେଚା, ପିଶାଚ ଓ ଶିବଙ୍କ ଆକୃତି ଇଚ୍ଛାମତେ ଧାରଣ କରାଯାଏ; ଏହା ସହିତ ଆକୃତି ବଦଳାଇବା ଓ ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ପାଥର, ପାଣି ବର୍ଷା କରିବାର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଥାଏ।

ତମୋଽନିଲୋଽନଲୋ ମେଵ ଇତି ମାଯା ହ୍ଯମାନୁଷୀ। ଜଘାନ କୀଚକଂ ଭୀମ ଆସ୍ଥିତଃ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵରୂପତାଂ ।। ୨୪୧.

ଅନ୍ଧାର, ପବନ, ଅଗ୍ନି ଓ ମାୟା ଯେଉଁଠି ମାନବୀୟ ନୁହେଁ, ଭୀମ ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା କୀଚକଙ୍କୁ ମାରିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଜନାନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

ଅନ୍ଯାଯେ ଵ୍ଯସ୍ନେ ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯାନିଵାରଣଂ । ଉପେକ୍ଷେଯଂ ସ୍ମୃତା ଭ୍ରାତୋପେକ୍ଷିତଶ୍ଚ ହିଡିମ୍ବଯା ।। ୨୪୧.

ଅନ୍ୟାୟ, ବିପଦ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେତେବେଳେ କେହି ଲାଗିପଡ଼ିଥାଏ ଏବଂ ବାଞ୍ଚିବାକୁ ନୁହେଁ, ସେତେବେଳେ ଉଦାସୀନ ରହିବା ଉଚିତ; ଯେପରି ଭାଇଙ୍କ ସହ ଘଟିଥିଲା ଓ ହିଡିମ୍ବା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିଲା।

ମେଘାନ୍ଧକାରଵୃଷ୍ଟଗ୍ନିପର୍ଵତାଦ୍‌ଭୁତଦର୍ଶନଂ । ଦରସ୍ଥାନଂ ଚ ସୈନ୍ଯାନାଂ ଦର୍ଶନଂ ଧ୍ଵଜଶାଲିନାଂ ।। ୨୪୧.

ମେଘ, ଅନ୍ଧାର, ବର୍ଷା, ଅଗ୍ନି ଓ ପାହାଡ଼ର ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ, ସେନାର ଅବସ୍ଥାନ ଓ ପତାକାଧାରୀମାନଙ୍କ ଦେଖାଯିବା ଦୃଶ୍ୟ।

ଛିନ୍ନପାଟିତଭିନ୍ନାନାଂ ସଂସୃତାନାଂ ଵ ଦର୍ଶନଂ । ଇତୀନ୍ଦ୍ରଜାଲଂ ଦ୍ଵିଷତାମ୍ଭୀତ୍ଯର୍ଥମୁପକଲ୍ପଯେତ୍ ।। ୨୪୧.

କାଟା, ଫାଟିଯାଇଥିବା, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ମିଶିଯାଇଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା; ଏହିପରି ମାୟା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଅଗ୍ନିରୁଵାଚ ରାମୋକ୍ତୋକ୍ତା ମଥା ନୀତିଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ରାଜନ୍ ନୃଣାଂ ଵଦେ । ଲକ୍ଷଣଂ ଯତ୍ସମୁଦ୍ରେଣ ଗର୍ଗାଯୋକ୍ତଂ ଯଥା ପୁରା ।। ୨୪୩.

ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ରାମଙ୍କ କହିଥିବା ନୀତି, ରାଜା, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷ ଦୁହିଁ ପାଇଁ ସମାନ; ସମୁଦ୍ର ଓ ପୂର୍ବରୁ ଗର୍ଗଙ୍କ କହିଥିବା ଲକ୍ଷଣ।

ସମୁଦ୍ର ଉଵାଚ । ପୁଂସାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସ୍ତ୍ରୀଣାଞ୍ଚୈଵ ଶୁଭାଶୁଭଂ । ଏକାଧିକୋ ଦ୍ଵିଶୁକ୍ଲଶ୍ଚ ତ୍ରିଗମ୍ଭୀରସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୪୩.

ସମୁଦ୍ର କହିଲେ: ମୁଁ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ କହିବି; ଏକ ଅଧିକ, ଦୁଇଟି ଧଳା, ତିନିଟି ଗଭୀର ଏବଂ ଏଭଳି।

ତ୍ରିତ୍ରିକସ୍ତ୍ରିପ୍ରଲମ୍ବଶ୍ଚ ତ୍ରିଭିର୍ଵ୍ଯାପ୍ନୋତି ଯସ୍ତଯା । ତ୍ରିବଲୀମାଂସ୍ତ୍ରିଵିନତସ୍ତ୍ରିକାଲଜ୍ଞଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତ ।। ୨୪୩.

ତିନିପ୍ରକାର, ତିନିଟି ଲଟକୁଥିବା, ଯାହା ତିନି ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାରିତ; ତିନିଟି ରେଖା, ତିନିଟି ଭଙ୍ଗି, ତିନି ସମୟ ଜାଣିଥିବା, ହେ ଶୁଭଚରିତ।

ପୁରୁଷଃ ସ୍ଯାତ୍ସୁଲକ୍ଷଣ୍ଯୋ ଵିପୁଲଶ୍ଚ ତଥା ତ୍ରିଷୁ । ଚତୁର୍ଲ୍ଲେଶସ୍ତଥା ଯଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ ଚତୁଃସମଃ ।। ୨୪୩.

ପୁରୁଷ ଭଲ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଓ ତିନି ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତୃତ; ଚାରିଟି ଚିହ୍ନ ଓ ଚାରିପ୍ରକାର ସମତା ଥିଲେ।

ଚତୁଷ୍କିଷ୍କୁଶ୍ଚତୁର୍ଦଂଶ୍ଚ ସପ୍ତସ୍ନେହୋ ନଵାମଲଃ । ଦଶପଦ୍ମୋ ଦଶଵ୍ଯୂହୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲଂ ।। ୨୪୩.

ଚାରିଟି ଉରୁ, ଚାରିଟି ଦାନ୍ତ, ସାତଟି ତେଲ, ନଅଟି ଶୁଧ୍ଧ, ଦଶଟି ପଦ୍ମ, ଦଶଟି ବିନ୍ୟାସ, ବଟବୃକ୍ଷର ଭଳି ଚକ୍ର।

ଷଡୁନ୍ନତୋଽଷ୍ଟଵଂଶଶ୍ଚ ସପ୍ତସ୍ନହୋ ନଵାମଲଃ । ଦଶପଦ୍ମୋ ଦଶଵ୍ଯୂହୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲଃ ।। ୨୪୩.

ଛଅଟି ଉଠା, ଆଠଟି ଭାଗ, ସାତଟି ତେଲ, ନଅଟି ଶୁଧ୍ଧ, ଦଶଟି ପଦ୍ମ, ଦଶଟି ବିନ୍ୟାସ, ବଟବୃକ୍ଷର ଭଳି ଚକ୍ର।

ଚତୁର୍ଦଶସମଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଃ ଷୋଡଶାକ୍ଷଶ୍ଚ ଶସ୍ଯତେ । ଧର୍ମାର୍ଥକାମସଂଯୁକ୍ତୋ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯେକାଧିକୋ ମତଃ ।। ୨୪୩.

ଚୌଦ଼ଟି ସମ ଯୁଗଳ, ଷୋଳଟି ଆଖି ପ୍ରଶଂସିତ; ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଯୁକ୍ତ, ଧର୍ମକୁ ଏକ ଅଧିକ ମନାଯାଏ।