ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଉଦ୍ଵେଜଯତି ଭୂତାନି ଦଣ୍ଡପାରୁଷ୍ଯଵାନ୍ ନୃପଃ । ଭୂତାନ୍ଯୁଦ୍ଵେଜ୍ଯମାନାନି ଦ୍ଵିଷତାଂ ଯାନ୍ତି ସଂଶ୍ରଯଂ ।। ୨୪୧.

ଯେ ରାଜା କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଦିଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କରେ; ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେତେବେଳେ ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଵିଵୃଦ୍ଧାଃ ଶତ୍ରଵଶ୍ଚୈଵ ଵିନାଶାଯ ଭଵନ୍ତି ତେ । ଦୂଷ୍ଯସ୍ଯ ଦୂଷଣାର୍ଥଞ୍ଚ ପରିତ୍ଯାଗୋ ମହୀଯସଃ ।। ୨୪୧.

ଯେତେବେଳେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ନାଶ ଆଣନ୍ତି; ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଉତ୍ତମଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଅର୍ଥସ୍ଯ ନୀତିତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈରର୍ଥଦୂଷଣମୁଚ୍ଯତେ । ପାନାତ୍ କାର୍ଯ୍ଯାଦିନୋ ଜ୍ଞାନଂ ମୃଗଯାତୋଽରିତଃ ।। ୨୪୧.

ନୀତି ଜଣା ଜଣେ ଧନର ଅପଚୟକୁ ଅବଗୁଣ କୁହନ୍ତି; ମଦପାନରୁ ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ଶିକାରରୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ଭ୍ରମ ହୁଏ।

ଜିତଶ୍ରମାର୍ଥଂ ମୃଗଯାଂ ଵିଚରେଦ୍ରକ୍ଷିତେ ଵନେ । ଧର୍ମ୍ମାର୍ଥପ୍ରାଣନାଶାଦି ଦ୍ଯୂତେ ସ୍ଯାତ୍ କଲହାଦିକଂ ।। ୨୪୧.

କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ରାଜା ଜଙ୍ଗଲରେ ଶିକାର କରିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜୁଆ ଧର୍ମ, ଧନ, ପ୍ରାଣ ହାନି ଓ ଝଗଡ଼ା ଆଣେ।

କାଲାତିପାତୋ ଧର୍ମ୍ମାର୍ଥପୀଡା ସ୍ତ୍ରୀଵ୍ଯସନାଦ୍ଭ୍ଵେତ୍ । ପାନଦୋଷାତ୍ ପ୍ରାଣନାଶଃ କାର୍ଯ୍ଯାକାର୍ଯଵିନିଶ୍ଚଯଃ ।। ୨୪୧.

ମହିଳା ଆସକ୍ତିରୁ ସମୟ ନଷ୍ଟ ଓ ଧର୍ମ ଧନର କ୍ଷତି ହୁଏ; ମଦପାନର ଦୋଷରୁ ପ୍ରାଣ ନଷ୍ଟ ଓ କରିବା ନ କରିବାର ଭ୍ରମ ହୁଏ।

ସ୍କନ୍ଧାଵାରନିଵେଶଜ୍ଞୋ ନିମିତ୍ତଜ୍ଞୋ ରିପୁଂ ଜଯେତ୍ । ସ୍କନ୍ଧାଵାରସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ତୁ ସକୋଷଂ ନୃପତେର୍ଗୃହଂ ।। ୨୪୧.

ଯିଏ ଶିବିର ଗଠନ ଓ ଶୁଭାଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଜାଣେ, ସେ ଶତ୍ରୁକୁ ଜିତିପାରେ; ରାଜାଙ୍କ ଘର ଓ ଧନଭଣ୍ଡାର ଶିବିରର ମଧ୍ୟରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ମୌଲୀଭୂତଂ ଶ୍ରେଣିସୁହୃଦ୍‌ଦ୍ଵିଷଦାଟଵିକଂ ବଲଂ । ରାଜହର୍ମ୍ଯଂ ସମାଵୃତ୍ଯ କ୍ରମେଣ ଵିନିଵେଶଯେତ୍ ।। ୨୪୧.

ମୁଖ୍ୟ ଶକ୍ତି—ଶ୍ରେଣୀ, ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ ଓ ଅଟବାସୀମାନେ—କ୍ରମକ୍ରମେ ରାଜମହଳକୁ ଘେରି ରଖିବା ଉଚିତ।

ସୈନ୍ଯୈକଦେଶଃ ସନ୍ନଦ୍ଧଃ ସେନାପତିପୁରଃସରଃ । ପରିଭ୍ରମେଚ୍ଚତ୍ଵରାଂଶ୍ଚ ମଣ୍ଡଲେନ ଵହିର୍ନ୍ନିଶି ।। ୨୪୧.

ସେନାର ଏକ ଅଂଶ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ସେନାପତିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ରାତିରେ ଚତ୍ୱର ଚାରିପାଖରେ ଗୋଲାକାରେ ଘୂରିବା ଉଚିତ।

ଵାର୍ତ୍ତାଃ ସ୍ଵକା ଵିଜାନୀଯାଦ୍ଦରସୀମାନ୍ତଚାରିଣଃ । ନିର୍ଗଚ୍ଛେତ୍ ପ୍ରଵିଶେଚ୍ଚୈଵ ସର୍ଵ୍ଵ ଏଵୋପଲକ୍ଷିତଃ ।। ୨୪୧.

ସେ ନିଜ ଖବର ସୀମା ଚାରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କଠାରୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ବାହାରୁ ଆସନ୍ତି କିମ୍ବା ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଠିକେ ଧ୍ୟାନରେ ରଖିବା ଦରକାର।

ସାମଦାନଂ ଚ ଭେଦଶ୍ଚ ଦଣ୍ଡୋପେକ୍ଷେନ୍ଦ୍ରଜାଲକଂ । ମାଯୋପାଯାଃ ସପ୍ତ ପରେ ନିକ୍ଷିପେତ୍ସାଧନାଯ ତାନ୍ ।। ୨୪୧.

ସାମ, ଦାନ, ଭେଦ, ଦଣ୍ଡ, ଉପେକ୍ଷା, ମାୟା ଓ ଚତୁର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ସାତଟି ଉପାୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଚତୁର୍ଵିଧଂ ସ୍ମୃତଂ ସାମ ଉପକାରାନୁକୀର୍ତ୍ତନାତ୍ । ମିଥଃସମ୍ବନ୍ଧକଥନଂ ମୃଦୁପୂର୍ଵ୍ଵଂ ଚ ଭାଷଣଂ ।। ୨୪୧.

ସାମ ଚାରିପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ପୂର୍ବ ଉପକାର କଥା କହିବା, ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା, ଆରମ୍ଭରେ ମୃଦୁ ଭାବରେ କଥାହେବା।

ଆଯାତେ ଦର୍ଶନଂ ଵାଚା ତଵାହମିତି ଚାର୍ପଣଂ । ଯଃ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଧନୋତ୍ସର୍ଗ ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯମଃ ।। ୨୪୧.

କେହି ଆସିଲେ, ମିଠା କଥା ଓ ଉପହାର ଦେଇ 'ମୁଁ ତୁମର' ବୋଲି ସ୍ବୀକାର କରିବା ଉଚିତ। ଅର୍ଜିତ ଧନ ଦେବା ତିନି ପ୍ରକାର—ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଧ୍ୟମ ଓ ନିମ୍ନ।

ପ୍ରତିଦାନଂ ତଦା ତସ୍ଯ ଗୃହୀତସ୍ଯାନୁମୋଦନଂ । ଦ୍ରଵ୍ଯଦାନମପୂର୍ଵ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵଯଙ୍ଗ୍ରାହପ୍ରଵର୍ତ୍ତନଂ ।। ୨୪୧.

ସେ ସମୟରେ ପ୍ରତିଦାନ ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ—ପ୍ରାପ୍ତ ବସ୍ତୁର ସ୍ୱୀକୃତି, ନୂତନ ଉପହାର ଦେବା, ଏବଂ ନିଜେ ଆଗ୍ରହ କରି ନେବା।

ଦେଯଶ୍ଚ ଚପ୍ରତିମୋକ୍ଷଶ୍ଚ ଦାନଂ ପଞ୍ଚଵିଧଂ ସ୍ମୃତଂ । ସ୍ନେହରାଗାପନଯନସଂହର୍ଷୋତ୍ପାଦନଂ ତଥା ।। ୨୪୧.

ଦେବା, ମୁକ୍ତି ଓ ଦାନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସ୍ନେହ ଓ ଆସକ୍ତି ଦୂର କରିବା, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ମଧ୍ୟ।

ମିଥୋ ଭେଦଶ୍ଚ ଭେଦଜ୍ଞୈର୍ଭେଦଶ୍ଚ ତ୍ରିଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ । ବଧୋଽର୍ଥହରଣଂ ଚୈଵ ପରିକ୍ଲେଶସ୍ତ୍ରିଧା ଦମଃ ।। ୨୪୧.

ଭେଦ ଜଣା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ଭେଦ ତିନି ପ୍ରକାର—ବିଭାଜନ କରିବା, ଧନ ନେଇଯିବା, ଏବଂ କଷ୍ଟ ଦେଇବା; ଏହି ତିନିଟି ଦଣ୍ଡର ରୂପ।

ପ୍ରକାଶଶ୍ଚାପ୍ର୍କାଶଶ୍ଚ ଲୋକଦ୍ଵିଷ୍ଟାନ୍ ପ୍ରକାଶତଃ । ଉଦ୍ଵିଜେତ ହତୈର୍ଲ୍ଲୋକସ୍ତେଷୁ ପିଣ୍ଡଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ଖୋଲା ଓ ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ—ଲୋକମାନେ ଯାହାକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଭାବେ ଦଣ୍ଡିତ ହେବା ଉଚିତ। ହତ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଖାଇବା ଦରକାର, ଏବଂ ଏହି ମାମଲାରେ ପୁରସ୍କାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଵିଶେଷେଣୋପନିଷଦ୍ଯୋଗୈର୍ହନ୍ଯାଚ୍ଛସ୍ତ୍ରାଦିନା ଦ୍ଵିଷଃ । ଜାତିମାତ୍ରଂ ଦ୍ଵିଜଂ ନୈଵ ହନ୍ଯାତ୍ ସାମୋତ୍ତରଂ ଵଶେ ।। ୨୪୧.

ବିଶେଷ କରି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମାରିଦିଅ। କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିଜ ମାନେ କେବଳ ଜନ୍ମରେ ନୁହେଁ, ସାମ ଦ୍ୱାରା ବଶ କରିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରଲିମ୍ପନ୍ନିଵ ଚେତାଂସି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାସାଧୁ ପିବନ୍ନିଵ । ଗ୍ରସନ୍ନିଵାମୃତଂ ସାମ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ପ୍ରିଯଂ ଵଚଃ ।। ୨୪୧.

ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ, ଯେପରି ଲେପନ କରୁଛି, ଯେପରି ଅମୃତ ପିଉଛି, ଯେପରି ଗିଲିଯାଉଛି, ସେପରି ସାମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରିୟ କଥା ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ମିଥ୍ଯାଭିଶସ୍ତଃ ଶ୍ରୀକାମ ଆହୂଯାପ୍ରତିମାନିତଃ । ରାଜଦ୍ଵେଷୀ ଚାତିକର ଆତ୍ମସମ୍ବାଵିତସ୍ତଥା ।। ୨୪୧.

ଯିଏ ମିଥ୍ୟା ଦୋଷାରୋପ ହୋଇଛି, ଧନ ଚାହେଁ, ଡାକିଲେ ମାନ୍ୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ରାଜାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରେ, ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରେ କିମ୍ବା ଆତ୍ମମାନ୍ୟତା ଅଧିକ—

ଵିଚ୍ଛିନ୍ନଧର୍ମ୍ମକାମାର୍ଥଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମାନୀ ଵିମାନିତଃ । ଅକାରଣାତ୍ ପରିତ୍ଯକ୍ତଃ କୃତଵୈରୋଽପି ସାନ୍ତ୍ଵିତଃ ।। ୨୪୧.

ଯିଏ ଧର୍ମ, କାମ କିମ୍ବା ଧନରୁ ବଞ୍ଚିତ, କ୍ରୁଧ୍ଧ, ଅହଂକାରୀ, ଅପମାନିତ, କାରଣ ବିନା ତ୍ୟାଗିତ, କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସାମ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

ହୃତଦ୍ର୍ଵ୍ଯକଲତ୍ରଶ୍ଚ ପୂଜାର୍ହୋଽପ୍ରତିପୂଜିତଃ । ଏତାଂସ୍ତୁ ଭେଦଯେଚ୍ଛତ୍ରୌ ସ୍ଥିତାନ୍ନିତ୍ଯାନ୍ ସୁଶଙ୍କିତାନ୍ ।। ୨୪୧.

ଯିଏଙ୍କର ଧନ କିମ୍ବା ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀ ନେଇଯାଇଛି, ଯିଏ ପୂଜା ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ମିଳିଲା ନାହିଁ—ଏପରି ଲୋକମାନେ ସଦା ଶଙ୍କିତ ରହନ୍ତି, ଏମାନେ ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ କରିବା ଉଚିତ।

ଆଗତାନ୍ ପୂଜଯେତ୍ କାମୈର୍ନ୍ନିଜାଂଶ୍ଚ ପ୍ରଶମନ୍ନଯେତ୍ । ସାମଦୃଷ୍ଟାନୁସନ୍ଧାନମତ୍ଯୁଗ୍ରଭଯଦର୍ଶନଂ ।। ୨୪୧.

ଯେଉଁମାନେ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାମତ ଉପହାର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ନିଜ ଲୋକମାନେ ଶାନ୍ତ କରିବା ଦରକାର। ଭୟଙ୍କର ସମୟରେ ସାମ ଉପାୟ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦେଖିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରଧାନଦାନମାନଂ ଚ ଭେଦୋପାଯାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ । ମିତ୍ରଂ ହତଂ କ୍କାଷ୍ଠମିଵ ଘୁଣଜଗ୍ଧଂ ଵିଶୀର୍ଯ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ମୁଖ୍ୟ ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବା, ଭେଦ ଉପାୟ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି। ଯେଉଁ ବନ୍ଧୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଗୁହା ଖାଇଥିବା କାଠର ଭଳି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।

ତ୍ରିଶକ୍ତିର୍ଦ୍ଦେଶକାଲଜ୍ଞୋ ଦଣ୍ଡେନାସ୍ତଂ ନଯେଦରୀନ୍ । ମୈତ୍ରୀପ୍ରଧାନଂ କଲ୍ଯାଣବୁଦ୍ଧିଂ ସାନ୍ତ୍ଵେନ ସାଧଯେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଯିଏ ତିନି ଶକ୍ତି, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଜାଣେ, ସେ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁକୁ ବଶ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ମିତ୍ର ଓ ଭଲ ମନସ୍କ, ସେକୁ ସାମ ଦ୍ୱାରା ଜିତିବା ଉଚିତ।

ଲୁବ୍ଧଂ କ୍ଷୀଣଞ୍ଚ ଚଦାନେନ ମିତ୍ରାନନ୍ଯୋନ୍ଯଶଙ୍କଯା । ଦଣ୍ଡସ୍ଯ ଦର୍ଶନାଦ୍‌ଦୁଷ୍ଟାନ୍ ପୁତ୍ରଭ୍ରାତାଦି ସାମତଃ ।। ୨୪୧.

ଲୋଭୀ ଓ ଦୁର୍ବଳକୁ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ବଶ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଏକାପରେ ଶଙ୍କା କରନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ, ଭାଇ ଆଦିକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଖାଇ କିମ୍ବା ସାମ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଦାନଭେଦୈଶ୍ଚମୂମୁଖ୍ଯାନ୍ ଯୋଧାନ୍ ଜନପଦାଦିକାନ୍ । ସାମନ୍ତାଟଵିକାନ୍ ଭେଦଦଣ୍ଡାଭ୍ଯାମପରାଦ୍ଧକାନ୍ ।। ୨୪୧.

ଦାନ ଓ ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ସେନାପତି, ଯୋଦ୍ଧା, ଏବଂ ଦେଶର ଲୋକମାନେ, ସହ ସୀମାନ୍ତ ଓ ଅଟବିବାସୀମାନେ ଯେତେବେଳେ ଅପରାଧ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଭେଦ ଓ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ବଶ କରିବା ଉଚିତ।

ଦେଵତାପ୍ରତିମାନାନ୍ତୁ ପୂଜଯାନ୍ତର୍ଗତୈର୍ନ୍ନରୈଃ । ପୁମାନ୍ ସ୍ତ୍ରୀଵସ୍ତ୍ରସଂଵୀତୋ ନିଶି ଚାଦ୍‌ଭୁତଦର୍ଶନଃ ।। ୨୪୧.

ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରତିମାକୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭିତରେ ଲୁଚି ରହି ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏକ ପୁରୁଷ ଜଣେ ଜଣେ ରାତିରେ ଜନାନୀ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଏ।

ଵେତାଲୋଲ୍କାପିଶାଚାନାଂ ଶିଵାନାଂ ଚ ସ୍ଵରୂପିକୀ । କାମତୋ ରୂପଧାରିତ୍ଵଂ ଶସ୍ତ୍ରାଗନ୍ଯଶ୍ମାମ୍ବୁଵର୍ଷଣଂ ।। ୨୪୧.

ଭୂତ, ପେଚା, ପିଶାଚ ଓ ଶିବଙ୍କ ଆକୃତି ଇଚ୍ଛାମତେ ଧାରଣ କରାଯାଏ; ଏହା ସହିତ ଆକୃତି ବଦଳାଇବା ଓ ଅସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ପାଥର, ପାଣି ବର୍ଷା କରିବାର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଥାଏ।

ତମୋଽନିଲୋଽନଲୋ ମେଵ ଇତି ମାଯା ହ୍ଯମାନୁଷୀ। ଜଘାନ କୀଚକଂ ଭୀମ ଆସ୍ଥିତଃ ସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵରୂପତାଂ ।। ୨୪୧.

ଅନ୍ଧାର, ପବନ, ଅଗ୍ନି ଓ ମାୟା ଯେଉଁଠି ମାନବୀୟ ନୁହେଁ, ଭୀମ ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା କୀଚକଙ୍କୁ ମାରିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଜନାନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।