ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଇତି ପୂର୍ଵ୍ଵେପଦିଷ୍ଟଞ୍ଚ ସଚିଵଵ୍ଯସନଂ ସ୍ମୃତଂ । ଅନାଵୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ ପୀଡାଦୀ ରାଷ୍ଟ୍ରଵ୍ଯସନମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ଏପରି ଯାହା ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି, ସେହି ସବୁ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଅବଗୁଣ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଅବର୍ଷା ଓ ଅତ୍ୟାଚାର ଦେଶର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ।

ଵିଶୀର୍ଣଯନ୍ତ୍ରପ୍ରାକାରପରିଖାତ୍ଵମଶସ୍ତ୍ରତା । କ୍ଷୀଣଯା ସେନଯା ନଦ୍ଧଂ ଦୁର୍ଗଵ୍ଯସନମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ଯଦି କିଲ୍ଲାର ଯନ୍ତ୍ର, ଦେଉଳ ଓ ଖାଲି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଅସ୍ତ୍ର ନଥାଏ, ସେନା ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ—ତେବେ ଏହାକୁ କିଲ୍ଲାର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା କୁହାଯାଏ।

ଵ୍ଯଯୀକୃତଃ ପରିକ୍ଷିପ୍ତୋଽପ୍ରଜିତୋଽସଞ୍ଚିତସ୍ତଥା । ଦଷିତୋ ଦରସଂସ୍ଥଶ୍ଚ କୋଷଵ୍ଯସନମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ଧନଭଣ୍ଡାର ଖର୍ଚ୍ଚ ହୋଇଯିବା, ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯିବା, ଅପରାଜିତ ରହିବା, ସଞ୍ଚୟ ନହେବା, ଲୁଟିଯିବା କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହାତରେ ପଡ଼ିବା—ଏହିସବୁ ଧନଭଣ୍ଡାରର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା।

ଉପରୁଦ୍ଧଂ ପରିକ୍ଷିପ୍ତୋଽପ୍ତମମାନିତଵିମାନିତଂ । ଅଭୂତଂ ଵ୍ଯାଧିତଂ ଶ୍ରାନ୍ତଂ ଦୂରାଯାତନ୍ନଵାଗତଂ ।। ୨୪୧.

ସେନା ଅବରୋଧ ହେବା, ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରାଯିବା, ମିତ୍ରମାନେ ସମ୍ମାନ ନଦେବା, ଅପମାନିତ ହେବା, ସେନା ନଥିବା, ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ହେବା, କ୍ଲାନ୍ତ ହେବା, ଦୂରରୁ ଆସିବା କିମ୍ବା ନୂତନ ଆସିବା—

ପରିକ୍ଷୀଣଂ ପ୍ରତିହତଂ ପ୍ରହତାଗ୍ରତରନ୍ତଥା । ଆଶାନିର୍ଵେଦଭୂଯିଷ୍ଠମନୃତପ୍ରାପ୍ତମେଵ ଚ ।। ୨୪୧.

ସେନା କ୍ଷୀଣ ହେବା, ପଛେଇ ଯିବା, ଆଗର ଦଳ ଭଙ୍ଗିଯିବା, ଆଶା ହରାଇ ନିରାଶାରେ ଡୁବିଯିବା, ମିଥ୍ୟା ଖବର ଆସିବା—

କଲତ୍ରଗର୍ଭନ୍ନିକ୍ଷିପ୍ତମନ୍ତଃଶଲ୍ପଂ ତଥୈଵ ଚ । ଵିଚ୍ଛିନ୍ନଵୀଵଧାସାରଂ ଶୂନ୍ଯମୂଲଂ ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୪୧.

ସେନା ମହିଳା ଓ ଶିଶୁମାନେ ଭାଙ୍ଗିଦେବା, ଭିତରେ ଝଗଡ଼ା ହେବା, ବିଭାଜନ ହେବା କିମ୍ବା ମୂଳ ହରାଇ ଶୂନ୍ୟ ହେବା—

ଅସ୍ଵାମ୍ଯସଂହତଂ ଵାପି ଭିନ୍ନକୂଟଂ ତଥୈଵ ଚ । ଦୁଷ୍ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହମର୍ଥଞ୍ଚ ବଲଵ୍ଯସନମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ସେନାର ମାଲିକ ନଥିବା, ଏକତ୍ରିତ ନହେବା, ଦଳ ଭଙ୍ଗିଯିବା, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଠିନ ହେବା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାମ ପାଇଁ ଦଳ ଧରି ନେବା—ଏହିସବୁ ସେନାର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା।

ଦୈଵୋପପୀଡିତଂ ମିତ୍ରଂ ଗ୍ରସ୍ତଂ ଶତ୍ରୁଵଲେନ ଚ । କାମକୋଧାଦିସଂଯୁକ୍ତମୁତ୍ସାହାଦରିଭିର୍ଭଵେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଯଦି ମିତ୍ର ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବରେ ପୀଡ଼ିତ, ଶତ୍ରୁ ଶକ୍ତିରେ ଧରାଯାଏ, କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁର୍ଗୁଣରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନୋବଳ ହରାଏ—

ଅର୍ଥସ୍ଯ ଦୂଷଣଂ କ୍ରୋଧାତ୍ ପାରୁଷ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଦଣ୍ଡଯୋଃ । କାମଜଂ ମୃଗଯା ଦ୍ଯୂତଂ ଵ୍ଯସନଂ ପାନକଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ।। ୨୪୧.

ଧନର ଅପବ୍ୟୟ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା, କଠୋର କଥା କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା, ଶିକାର ଓ ଜୁଆ ଭଳି କାମ ଦୁର୍ବଳତା, ମଦପାନ ଓ ମହିଳା—ଏହିସବୁ ଅବଗୁଣ।

ଵାକ୍‌ପାରୁଷ୍ଯଂ ପରଂ ଲୋକେ ଉଦ୍ଵେଜନମନର୍ଥକଂ । ଅସିଦ୍ଧସାଧନଂ ଦଣ୍ଡସ୍ଯଂ ଯୁକ୍ତ୍ଯାଵନଯୋନ୍ନୃପଃ ।। ୨୪୧.

କଠୋର କଥା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଅନାବଶ୍ୟକ ଅସୁବିଧା ଆଣେ; ଯଥାଯଥି ଦଣ୍ଡ ନ ଦିଆଯିବା କିମ୍ବା ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ନ ହେଲେ, ରାଜା ଅପମାନିତ ହୁଏ।

ଉଦ୍ଵେଜଯତି ଭୂତାନି ଦଣ୍ଡପାରୁଷ୍ଯଵାନ୍ ନୃପଃ । ଭୂତାନ୍ଯୁଦ୍ଵେଜ୍ଯମାନାନି ଦ୍ଵିଷତାଂ ଯାନ୍ତି ସଂଶ୍ରଯଂ ।। ୨୪୧.

ଯେ ରାଜା କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଦିଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କରେ; ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେତେବେଳେ ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଵିଵୃଦ୍ଧାଃ ଶତ୍ରଵଶ୍ଚୈଵ ଵିନାଶାଯ ଭଵନ୍ତି ତେ । ଦୂଷ୍ଯସ୍ଯ ଦୂଷଣାର୍ଥଞ୍ଚ ପରିତ୍ଯାଗୋ ମହୀଯସଃ ।। ୨୪୧.

ଯେତେବେଳେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ନାଶ ଆଣନ୍ତି; ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଉତ୍ତମଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଅର୍ଥସ୍ଯ ନୀତିତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈରର୍ଥଦୂଷଣମୁଚ୍ଯତେ । ପାନାତ୍ କାର୍ଯ୍ଯାଦିନୋ ଜ୍ଞାନଂ ମୃଗଯାତୋଽରିତଃ ।। ୨୪୧.

ନୀତି ଜଣା ଜଣେ ଧନର ଅପଚୟକୁ ଅବଗୁଣ କୁହନ୍ତି; ମଦପାନରୁ ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ଶିକାରରୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ଭ୍ରମ ହୁଏ।

ଜିତଶ୍ରମାର୍ଥଂ ମୃଗଯାଂ ଵିଚରେଦ୍ରକ୍ଷିତେ ଵନେ । ଧର୍ମ୍ମାର୍ଥପ୍ରାଣନାଶାଦି ଦ୍ଯୂତେ ସ୍ଯାତ୍ କଲହାଦିକଂ ।। ୨୪୧.

କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ରାଜା ଜଙ୍ଗଲରେ ଶିକାର କରିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜୁଆ ଧର୍ମ, ଧନ, ପ୍ରାଣ ହାନି ଓ ଝଗଡ଼ା ଆଣେ।

କାଲାତିପାତୋ ଧର୍ମ୍ମାର୍ଥପୀଡା ସ୍ତ୍ରୀଵ୍ଯସନାଦ୍ଭ୍ଵେତ୍ । ପାନଦୋଷାତ୍ ପ୍ରାଣନାଶଃ କାର୍ଯ୍ଯାକାର୍ଯଵିନିଶ୍ଚଯଃ ।। ୨୪୧.

ମହିଳା ଆସକ୍ତିରୁ ସମୟ ନଷ୍ଟ ଓ ଧର୍ମ ଧନର କ୍ଷତି ହୁଏ; ମଦପାନର ଦୋଷରୁ ପ୍ରାଣ ନଷ୍ଟ ଓ କରିବା ନ କରିବାର ଭ୍ରମ ହୁଏ।

ସ୍କନ୍ଧାଵାରନିଵେଶଜ୍ଞୋ ନିମିତ୍ତଜ୍ଞୋ ରିପୁଂ ଜଯେତ୍ । ସ୍କନ୍ଧାଵାରସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ତୁ ସକୋଷଂ ନୃପତେର୍ଗୃହଂ ।। ୨୪୧.

ଯିଏ ଶିବିର ଗଠନ ଓ ଶୁଭାଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଜାଣେ, ସେ ଶତ୍ରୁକୁ ଜିତିପାରେ; ରାଜାଙ୍କ ଘର ଓ ଧନଭଣ୍ଡାର ଶିବିରର ମଧ୍ୟରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ମୌଲୀଭୂତଂ ଶ୍ରେଣିସୁହୃଦ୍‌ଦ୍ଵିଷଦାଟଵିକଂ ବଲଂ । ରାଜହର୍ମ୍ଯଂ ସମାଵୃତ୍ଯ କ୍ରମେଣ ଵିନିଵେଶଯେତ୍ ।। ୨୪୧.

ମୁଖ୍ୟ ଶକ୍ତି—ଶ୍ରେଣୀ, ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ ଓ ଅଟବାସୀମାନେ—କ୍ରମକ୍ରମେ ରାଜମହଳକୁ ଘେରି ରଖିବା ଉଚିତ।

ସୈନ୍ଯୈକଦେଶଃ ସନ୍ନଦ୍ଧଃ ସେନାପତିପୁରଃସରଃ । ପରିଭ୍ରମେଚ୍ଚତ୍ଵରାଂଶ୍ଚ ମଣ୍ଡଲେନ ଵହିର୍ନ୍ନିଶି ।। ୨୪୧.

ସେନାର ଏକ ଅଂଶ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ସେନାପତିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ରାତିରେ ଚତ୍ୱର ଚାରିପାଖରେ ଗୋଲାକାରେ ଘୂରିବା ଉଚିତ।

ଵାର୍ତ୍ତାଃ ସ୍ଵକା ଵିଜାନୀଯାଦ୍ଦରସୀମାନ୍ତଚାରିଣଃ । ନିର୍ଗଚ୍ଛେତ୍ ପ୍ରଵିଶେଚ୍ଚୈଵ ସର୍ଵ୍ଵ ଏଵୋପଲକ୍ଷିତଃ ।। ୨୪୧.

ସେ ନିଜ ଖବର ସୀମା ଚାରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କଠାରୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ବାହାରୁ ଆସନ୍ତି କିମ୍ବା ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଠିକେ ଧ୍ୟାନରେ ରଖିବା ଦରକାର।

ସାମଦାନଂ ଚ ଭେଦଶ୍ଚ ଦଣ୍ଡୋପେକ୍ଷେନ୍ଦ୍ରଜାଲକଂ । ମାଯୋପାଯାଃ ସପ୍ତ ପରେ ନିକ୍ଷିପେତ୍ସାଧନାଯ ତାନ୍ ।। ୨୪୧.

ସାମ, ଦାନ, ଭେଦ, ଦଣ୍ଡ, ଉପେକ୍ଷା, ମାୟା ଓ ଚତୁର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ସାତଟି ଉପାୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଚତୁର୍ଵିଧଂ ସ୍ମୃତଂ ସାମ ଉପକାରାନୁକୀର୍ତ୍ତନାତ୍ । ମିଥଃସମ୍ବନ୍ଧକଥନଂ ମୃଦୁପୂର୍ଵ୍ଵଂ ଚ ଭାଷଣଂ ।। ୨୪୧.

ସାମ ଚାରିପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ପୂର୍ବ ଉପକାର କଥା କହିବା, ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା, ଆରମ୍ଭରେ ମୃଦୁ ଭାବରେ କଥାହେବା।

ଆଯାତେ ଦର୍ଶନଂ ଵାଚା ତଵାହମିତି ଚାର୍ପଣଂ । ଯଃ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଧନୋତ୍ସର୍ଗ ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯମଃ ।। ୨୪୧.

କେହି ଆସିଲେ, ମିଠା କଥା ଓ ଉପହାର ଦେଇ 'ମୁଁ ତୁମର' ବୋଲି ସ୍ବୀକାର କରିବା ଉଚିତ। ଅର୍ଜିତ ଧନ ଦେବା ତିନି ପ୍ରକାର—ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଧ୍ୟମ ଓ ନିମ୍ନ।

ପ୍ରତିଦାନଂ ତଦା ତସ୍ଯ ଗୃହୀତସ୍ଯାନୁମୋଦନଂ । ଦ୍ରଵ୍ଯଦାନମପୂର୍ଵ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଵଯଙ୍ଗ୍ରାହପ୍ରଵର୍ତ୍ତନଂ ।। ୨୪୧.

ସେ ସମୟରେ ପ୍ରତିଦାନ ଦେଖାଯିବା ଉଚିତ—ପ୍ରାପ୍ତ ବସ୍ତୁର ସ୍ୱୀକୃତି, ନୂତନ ଉପହାର ଦେବା, ଏବଂ ନିଜେ ଆଗ୍ରହ କରି ନେବା।

ଦେଯଶ୍ଚ ଚପ୍ରତିମୋକ୍ଷଶ୍ଚ ଦାନଂ ପଞ୍ଚଵିଧଂ ସ୍ମୃତଂ । ସ୍ନେହରାଗାପନଯନସଂହର୍ଷୋତ୍ପାଦନଂ ତଥା ।। ୨୪୧.

ଦେବା, ମୁକ୍ତି ଓ ଦାନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସ୍ନେହ ଓ ଆସକ୍ତି ଦୂର କରିବା, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ମଧ୍ୟ।

ମିଥୋ ଭେଦଶ୍ଚ ଭେଦଜ୍ଞୈର୍ଭେଦଶ୍ଚ ତ୍ରିଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ । ବଧୋଽର୍ଥହରଣଂ ଚୈଵ ପରିକ୍ଲେଶସ୍ତ୍ରିଧା ଦମଃ ।। ୨୪୧.

ଭେଦ ଜଣା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ଭେଦ ତିନି ପ୍ରକାର—ବିଭାଜନ କରିବା, ଧନ ନେଇଯିବା, ଏବଂ କଷ୍ଟ ଦେଇବା; ଏହି ତିନିଟି ଦଣ୍ଡର ରୂପ।

ପ୍ରକାଶଶ୍ଚାପ୍ର୍କାଶଶ୍ଚ ଲୋକଦ୍ଵିଷ୍ଟାନ୍ ପ୍ରକାଶତଃ । ଉଦ୍ଵିଜେତ ହତୈର୍ଲ୍ଲୋକସ୍ତେଷୁ ପିଣ୍ଡଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ଖୋଲା ଓ ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ—ଲୋକମାନେ ଯାହାକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଭାବେ ଦଣ୍ଡିତ ହେବା ଉଚିତ। ହତ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଖାଇବା ଦରକାର, ଏବଂ ଏହି ମାମଲାରେ ପୁରସ୍କାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଵିଶେଷେଣୋପନିଷଦ୍ଯୋଗୈର୍ହନ୍ଯାଚ୍ଛସ୍ତ୍ରାଦିନା ଦ୍ଵିଷଃ । ଜାତିମାତ୍ରଂ ଦ୍ଵିଜଂ ନୈଵ ହନ୍ଯାତ୍ ସାମୋତ୍ତରଂ ଵଶେ ।। ୨୪୧.

ବିଶେଷ କରି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମାରିଦିଅ। କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିଜ ମାନେ କେବଳ ଜନ୍ମରେ ନୁହେଁ, ସାମ ଦ୍ୱାରା ବଶ କରିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରଲିମ୍ପନ୍ନିଵ ଚେତାଂସି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାସାଧୁ ପିବନ୍ନିଵ । ଗ୍ରସନ୍ନିଵାମୃତଂ ସାମ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ପ୍ରିଯଂ ଵଚଃ ।। ୨୪୧.

ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ, ଯେପରି ଲେପନ କରୁଛି, ଯେପରି ଅମୃତ ପିଉଛି, ଯେପରି ଗିଲିଯାଉଛି, ସେପରି ସାମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରିୟ କଥା ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ମିଥ୍ଯାଭିଶସ୍ତଃ ଶ୍ରୀକାମ ଆହୂଯାପ୍ରତିମାନିତଃ । ରାଜଦ୍ଵେଷୀ ଚାତିକର ଆତ୍ମସମ୍ବାଵିତସ୍ତଥା ।। ୨୪୧.

ଯିଏ ମିଥ୍ୟା ଦୋଷାରୋପ ହୋଇଛି, ଧନ ଚାହେଁ, ଡାକିଲେ ମାନ୍ୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ରାଜାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରେ, ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରେ କିମ୍ବା ଆତ୍ମମାନ୍ୟତା ଅଧିକ—