ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ପ୍ରଗଲ୍ଭଃ ସ୍ମୃତିମାନ୍ଵାଗ୍ମୀ ଶସ୍ତ୍ରେ ଶାସ୍ତ୍ରେ ଚ ନିଷ୍ଠିତଃ । ଅବ୍ଯସ୍ତକର୍ମ୍ମାଂ ନୃପତେର୍ଦୂତୋ ଭଵିତୁମର୍ହତି ।। ୨୪୧.

ଯିଏ ସାହସୀ, ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି ଭଲ, ଭାଷଣରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ, ଓ କାମରେ ଅଲସ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ଦୂତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।

ସାମର୍ଥ୍ଯାତ୍ ପାଦତୋ ହୀନୋ ଦୂତସ୍ତୁ ତ୍ରିଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୪୧.

ଦୂତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ଅଭାବ ଅନୁସାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

ନାଵିଜ୍ଞାତଂ ପୁରଂ ଶତ୍ରୋଃ ପ୍ରଵିଶେଚ୍ଚ ନ ଶଂସଦଂ। କାଲମୀକ୍ଷେତ କାର୍ଯ୍ଯାର୍ଥମନୁଜ୍ଞାତଶ୍ଚ ନିଷ୍ପତେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଶତ୍ରୁଙ୍କର ସହର ବିନା ଖବର ନେଇ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ସୂଚନାଦାତାଙ୍କୁ ନିକଟ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କାମ ପାଇଁ ଠିକ୍ ସମୟ ଦେଖିବା ଦରକାର, ଓ ଅନୁମତି ମିଳିଲେ ମାତ୍ର ଯିବା ଉଚିତ୍।

ଛିଦ୍ରଞ୍ଚ ଶତ୍ରୋର୍ଜାନୀଯାତ୍ କୋଷମିତ୍ରବଲାନି ଚ । ରାଗାପରାଗୌ ଜାନୀଯାଦ୍ ଦୃଷ୍ଟିଗାତ୍ରଵିଚେଷ୍ଟିତୈଃ ।। ୨୪୧.

ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଦୁର୍ବଳତା, ଧନ, ମିତ୍ର ଓ ସେନା ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଦରକାର। ଚକ୍ଷୁ, ଶରୀର ଓ ଚଳନ ଦେଖି ତାଙ୍କର ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍।

କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋରପି । ତପସ୍ଵିଵ୍ଯଞ୍ଜନୋପେତୈଃ ସୁଚରୈଃ ସହ ସଂଵସେତ୍ ।। ୨୪୧.

ସେ ଦୁଇ ପକ୍ଷ ପାଇଁ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଖବର ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍। ଚିହ୍ନିତ ଏବଂ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ତପସ୍ବୀମାନେ ସହିତ ରହିବା ଉଚିତ୍।

ଚରଃ ପ୍ରକାଶୋ ଦୂତଃ ସ୍ଯାଦପ୍ର୍କାଶଶ୍ଚରୋ ଦ୍ଵିଧା । ବଣିକ୍ କୃଷୀବଲୋ ଲିଙ୍ଗୀ ବିକ୍ଷୁକାଦ୍ଯାତ୍ମକାଶ୍ଚରାଃ ।। ୨୪୧.

ଗୁପ୍ତଚର ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଖୋଲା ଓ ଗୁପ୍ତ। ଗୁପ୍ତ ଚର ଦୁଇ ପ୍ରକାରର—ବ୍ୟାପାରୀ, କୃଷକ, ଶ୍ରମିକ, ତପସ୍ବୀ, ଭିକ୍ଷୁକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଚର ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି।

ଯାଯାଦରିଂ ଵ୍ଯସନିନଂ ନିଷ୍ଫଲେ ଦୂତଚେଷ୍ଟିତେ । ପ୍ରକୃତିଵ୍ଯସନଂ ଯତ୍ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସମୁତ୍ପତେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଯେତେବେଳେ ଦୂତଙ୍କର ଚେଷ୍ଟା ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଯିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରକୃତି ଦୁର୍ଘଟନା ଦେଖି ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଅନଯାଦ୍ଵ୍ଯସ୍ଯତି ଶ୍ରେଯସ୍ତସ୍ମାତ୍ତଦ୍ଵ୍ଯସନଂ ସ୍ମୃତଂ । ହୁତାଶନୋ ଜଲଂ ଵ୍ଯାଧିର୍ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ମରକଂ ତଥା ।। ୨୪୧.

ଯାହା ନାଶ ଆଣେ, ତାହାକୁ ବିପଦ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ରୋଗ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ମହାମାରୀ।

ଇତି ପଞ୍ଚଵିଧଂ ଦୈଵଂ ଵ୍ଯସନଂ ମାନୁଷଂ ପରଂ। ଦୈଵଂ ପୁରୁଷକାରେଣ ଶାନ୍ତ୍ଯା ଚ ପ୍ରଶମନ୍ନଯେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଏହିପରି, ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ବିପଦ୍ ଅଛି—ଦେବତା ଓ ମଣିଷ ଦ୍ୱାରା। ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ବିପଦ୍କୁ ମଣିଷର ଚେଷ୍ଟା ଓ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ।

ଉତ୍ଥାପିତେନ ନୀତ୍ଯା ଚ ମାନୁଷଂ ଵ୍ଯସନଂ ହରେତ୍ । ମନ୍ତ୍ରୋ ମନ୍ତ୍ରଫଲାଵାପ୍ତିଃ କାର୍ଯ୍ଯାନୁଷ୍ଠାନମାଯତିଃ ।। ୨୪୧.

ନୀତି ଓ ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ବିପଦ୍ ଦୂର କରାଯାଏ। ଉପଦେଶ, ତାହାର ଫଳ ଲାଭ ଓ ଠିକ୍ ଭାବେ କାମ କରିବା ଅତି ଆବଶ୍ୟକ।

ଆଯଵ୍ଯଯୌ ଦଣ୍ଡନୀତିରମିତ୍ରପ୍ରତିତଷେଧନଂ । ଵ୍ଯସନସ୍ଯ ପ୍ରତୀକାରୋ ରାଜ୍ଯରାଜାଭିରକ୍ଷଣଂ ।। ୨୪୧.

ଆୟ-ବ୍ୟୟ, ନ୍ୟାୟ ଚାଳନା, ଶତ୍ରୁ ଓ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀଙ୍କୁ ରୋକିବା—ଏହିସବୁ ବିପଦ୍ ରୋକିବା ଓ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଦରକାର।

ଇତ୍ଯମାତ୍ଯସ୍ଯ କର୍ମ୍ମଦଂ ଇନ୍ତି ସଵ୍ଯସନାନ୍ଵିତଃ । ହିରଣ୍ଯଧାନ୍ଯଵସ୍ତ୍ରାଣି ଵାହନଂ ପ୍ରଜଯା ଭଵେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଏଭଳି ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କର କାମ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି, ବିପଦ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ସେଙ୍କର ହାତରେ ସୁନା, ଧାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଯାନ ଓ ସନ୍ତାନ ଥିବା ଉଚିତ୍।

ତଥାନ୍ଯେ ଦ୍ରଵ୍ଯନିଚଯା ହନ୍ତି ସଵ୍ଯସନା ପ୍ରଜା । ପ୍ର୍ଜାନାମାପଦିସ୍ଥାନାଂ ରକ୍ଷଣଂ କୋଷଦଣ୍ଡଯୋଃ ।। ୨୪୧.

ଏହିପରି, ଅନ୍ୟ ଧନ-ସଞ୍ଚୟ ମଧ୍ୟ ବିପଦ୍ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଥିବା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଧନ ଓ ଦଣ୍ଡ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ପୌରାଦ୍ଯାଶ୍ଚୋପକୁର୍ଵନ୍ତି ସଂଶ୍ରଯାଦିହ ଦୁର୍ଦ୍ଦିନଂ । ତୂଷ୍ଣୀଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଜନତ୍ରାଣଂ ମିତ୍ରାମିତ୍ରପରିଗ୍ରହଃ ।। ୨୪୧.

ନାଗରିକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ନିରବ ଯୁଦ୍ଧ, ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ଚିହ୍ନିବା ଦରକାର।

ସାମନ୍ତାଦି କୃତେ ଦୋଷେ ନଶ୍ଯେତ୍ତଦ୍ଵ୍ଯସନାଚ୍ଚ ତତ୍ । ଭୃତ୍ଯାନାଂ ଭରଣଂ ଦାନଂ ପ୍ର୍ଜାମିତ୍ରପରିଗ୍ରହଃ ।। ୨୪୧.

ସୀମାନ୍ତ ପ୍ରଧାନ ଦୋଷ କଲେ, ସେ ବିପଦ୍ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଚାକରମାନେ ପାଇଁ ଭରଣପୋଷଣ, ଦାନ ଓ ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ମିତ୍ର ଚିହ୍ନିବା ଦରକାର।

ଧର୍ମ୍ମକାମାଦିଭେଦଶ୍ଚ ଦୁର୍ଗସଂସ୍କାରଭୂଷଣଂ । କୋଷାତ୍ତଦ୍ଵ୍ଯସନାଦ୍ଧନ୍ତି କୋଷମୂଲୋ ହି ଭୂପତିଃ ।। ୨୪୧.

ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଏହାଦି ଭିନ୍ନତା, ଦୁର୍ଗ ମଜବୁତି—ଏହିସବୁ ଧନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ନାଶ ହୁଏ, କାରଣ ରାଜା ଧନ ଉପରେ ଭିତି କରିଥାନ୍ତି।

ମିତ୍ରାମିତ୍ରାଵନୀହେମସାଧନଂ ରିପୁମର୍ଦ୍ଦନଂ । ଦୂରକାର୍ଯ୍ଯାଶୁକାରିତ୍ଵଂ ଦଣ୍ଡାତ୍ତଦ୍ଵ୍ଯସନାଦ୍ଧରେତ୍ ।। ୨୪୧.

ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ସହ ଚାଳିବା, ଧନ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ, ଦୂର କାମ ଶୀଘ୍ର କରିବା—ଏହିସବୁ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ବିପଦ୍ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

ସଂସ୍ତମ୍ଭଯତି ମିତ୍ରାଣି ଅମିତ୍ରଂ ନାଶଯତ୍ଯପି । ଧନାଦ୍ଯୈରୁପକାରିତ୍ଵଂ ମିତ୍ରାତ୍ତଦ୍ଵ୍ଯସନାଦ୍ଧରେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଏହା ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରେ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଧନ ଓ ଅନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀର ଉପକାରିତା ମିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ବିପଦ୍ ଦ୍ୱାରା ହରାଯାଏ।

ରାଜାଚ ସଵ୍ଯସନୀ ହନ୍ଯାଦ୍ରାଜକାର୍ଯ୍ଯାଣି ଯାନି ଚ । ଵାଗ୍ଦଣ୍ଡଯୋଶ୍ଚ ପାରୁଷ୍ଯମର୍ଥଦୂଷଣମେଵ ଚ ।। ୨୪୧.

ବିପଦ୍ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ରାଜା ରାଜକାମ ନଷ୍ଟ କରେ। କଠୋର କଥା, ଦଣ୍ଡ ଓ ଧନ ନଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଫଳ।

ପାନଂ ସ୍ତ୍ରୀ ମୃଗଯା ଦ୍ଯୂତଂ ଵ୍ଯସନାନି ମହୀପତେଃ । ଆଲସ୍ଯଂ ସ୍ତବ୍ଧତା ଦର୍ପଃ ପ୍ରମାଦୋ ଦ୍ଵୈଧକାରିତା ।। ୨୪୧.

ମଦପାନ, ମହିଳା, ଶିକାର ଓ ଜୁଆ ଏହିସବୁ ରାଜାଙ୍କର ମହା ଅବଗୁଣ। ଏହାସହିତ ଆଳସ୍ୟ, ଜିଦ୍ଧି, ଅଭିମାନ, ଅସାବଧାନତା ଓ ଦ୍ୱେଷ ପ୍ରଚାର କରିବା ମଧ୍ୟ ଅପରାଧ।

ଇତି ପୂର୍ଵ୍ଵେପଦିଷ୍ଟଞ୍ଚ ସଚିଵଵ୍ଯସନଂ ସ୍ମୃତଂ । ଅନାଵୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ ପୀଡାଦୀ ରାଷ୍ଟ୍ରଵ୍ଯସନମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ଏପରି ଯାହା ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି, ସେହି ସବୁ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଅବଗୁଣ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଅବର୍ଷା ଓ ଅତ୍ୟାଚାର ଦେଶର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ।

ଵିଶୀର୍ଣଯନ୍ତ୍ରପ୍ରାକାରପରିଖାତ୍ଵମଶସ୍ତ୍ରତା । କ୍ଷୀଣଯା ସେନଯା ନଦ୍ଧଂ ଦୁର୍ଗଵ୍ଯସନମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ଯଦି କିଲ୍ଲାର ଯନ୍ତ୍ର, ଦେଉଳ ଓ ଖାଲି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଅସ୍ତ୍ର ନଥାଏ, ସେନା ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ—ତେବେ ଏହାକୁ କିଲ୍ଲାର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା କୁହାଯାଏ।

ଵ୍ଯଯୀକୃତଃ ପରିକ୍ଷିପ୍ତୋଽପ୍ରଜିତୋଽସଞ୍ଚିତସ୍ତଥା । ଦଷିତୋ ଦରସଂସ୍ଥଶ୍ଚ କୋଷଵ୍ଯସନମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ଧନଭଣ୍ଡାର ଖର୍ଚ୍ଚ ହୋଇଯିବା, ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯିବା, ଅପରାଜିତ ରହିବା, ସଞ୍ଚୟ ନହେବା, ଲୁଟିଯିବା କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହାତରେ ପଡ଼ିବା—ଏହିସବୁ ଧନଭଣ୍ଡାରର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା।

ଉପରୁଦ୍ଧଂ ପରିକ୍ଷିପ୍ତୋଽପ୍ତମମାନିତଵିମାନିତଂ । ଅଭୂତଂ ଵ୍ଯାଧିତଂ ଶ୍ରାନ୍ତଂ ଦୂରାଯାତନ୍ନଵାଗତଂ ।। ୨୪୧.

ସେନା ଅବରୋଧ ହେବା, ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରାଯିବା, ମିତ୍ରମାନେ ସମ୍ମାନ ନଦେବା, ଅପମାନିତ ହେବା, ସେନା ନଥିବା, ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ହେବା, କ୍ଲାନ୍ତ ହେବା, ଦୂରରୁ ଆସିବା କିମ୍ବା ନୂତନ ଆସିବା—

ପରିକ୍ଷୀଣଂ ପ୍ରତିହତଂ ପ୍ରହତାଗ୍ରତରନ୍ତଥା । ଆଶାନିର୍ଵେଦଭୂଯିଷ୍ଠମନୃତପ୍ରାପ୍ତମେଵ ଚ ।। ୨୪୧.

ସେନା କ୍ଷୀଣ ହେବା, ପଛେଇ ଯିବା, ଆଗର ଦଳ ଭଙ୍ଗିଯିବା, ଆଶା ହରାଇ ନିରାଶାରେ ଡୁବିଯିବା, ମିଥ୍ୟା ଖବର ଆସିବା—

କଲତ୍ରଗର୍ଭନ୍ନିକ୍ଷିପ୍ତମନ୍ତଃଶଲ୍ପଂ ତଥୈଵ ଚ । ଵିଚ୍ଛିନ୍ନଵୀଵଧାସାରଂ ଶୂନ୍ଯମୂଲଂ ତଥୈଵ ଚ ।। ୨୪୧.

ସେନା ମହିଳା ଓ ଶିଶୁମାନେ ଭାଙ୍ଗିଦେବା, ଭିତରେ ଝଗଡ଼ା ହେବା, ବିଭାଜନ ହେବା କିମ୍ବା ମୂଳ ହରାଇ ଶୂନ୍ୟ ହେବା—

ଅସ୍ଵାମ୍ଯସଂହତଂ ଵାପି ଭିନ୍ନକୂଟଂ ତଥୈଵ ଚ । ଦୁଷ୍ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହମର୍ଥଞ୍ଚ ବଲଵ୍ଯସନମୁଚ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ସେନାର ମାଲିକ ନଥିବା, ଏକତ୍ରିତ ନହେବା, ଦଳ ଭଙ୍ଗିଯିବା, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଠିନ ହେବା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାମ ପାଇଁ ଦଳ ଧରି ନେବା—ଏହିସବୁ ସେନାର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା।

ଦୈଵୋପପୀଡିତଂ ମିତ୍ରଂ ଗ୍ରସ୍ତଂ ଶତ୍ରୁଵଲେନ ଚ । କାମକୋଧାଦିସଂଯୁକ୍ତମୁତ୍ସାହାଦରିଭିର୍ଭଵେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଯଦି ମିତ୍ର ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବରେ ପୀଡ଼ିତ, ଶତ୍ରୁ ଶକ୍ତିରେ ଧରାଯାଏ, କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁର୍ଗୁଣରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନୋବଳ ହରାଏ—

ଅର୍ଥସ୍ଯ ଦୂଷଣଂ କ୍ରୋଧାତ୍ ପାରୁଷ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଦଣ୍ଡଯୋଃ । କାମଜଂ ମୃଗଯା ଦ୍ଯୂତଂ ଵ୍ଯସନଂ ପାନକଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ।। ୨୪୧.

ଧନର ଅପବ୍ୟୟ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା, କଠୋର କଥା କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା, ଶିକାର ଓ ଜୁଆ ଭଳି କାମ ଦୁର୍ବଳତା, ମଦପାନ ଓ ମହିଳା—ଏହିସବୁ ଅବଗୁଣ।