ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ଖନ୍ଯାକରବଲାଦାନଂ ଶୁନ୍ଯାନାଂ ଚ ନିଵେଶନଂ । ଅଷ୍ଟଵର୍ଗମିମଂ ରାଜା ସାଧୁଵୃତ୍ତୋଽନୁପାଲଯେତ୍ ।। ୨୩୯.

ଖଣି, କର ଆଦାୟ ଓ ଖାଲି ଜମିରେ ବସୋବାସ କରାଇବା ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ଆଠଟି କାମ ଏକ ନୀତିବାନ୍ ରାଜା ଭଲଭାବେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

ଆମୁକ୍ତିକେଭ୍ଯଶ୍ଚୌରେଭ୍ଯଃ ପୌରେବ୍ଯୋ ରାଜଵଲ୍ଲଭାତ୍ । ପୃଥିଵୀପତିଲୋଭାଚ୍ଚ ଚପ୍ରଜାନାଂ ପଞ୍ଚଧା ଭଯଂ ।। ୨୩୯.

ଛୁପା ଚୋର, ଡାକାତ, ସହରବାସୀ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଲୋକ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଲୋଭ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଠାରୁ ପ୍ରଜାମାନେ ଭୟ ପାଆନ୍ତି।

ଅଵେକ୍ଷ୍ଯୈତଦ୍ଭ୍ଯଂ କାଲେ ଆଦଦୀତ କରଂ ନୃପଃ । ଅଭ୍ଯନ୍ତରଂ ଶରୀରଂ ସ୍ଵଂ ଵାହ୍ଯଂ ରାଷ୍ଟ୍ରଞ୍ଚ ରକ୍ଷଯେତ୍ ।। ୨୩୯.

ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ରାଜା ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ କର ନେବା ଉଚିତ। ସେ ନିଜ ଶରୀର, ଘର ଓ ଦେଶକୁ ବାହାର ଶତ୍ରୁଠାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

ଦଡ୍ଯାଂସ୍ତୁ ଦଣ୍ଡଯେଦ୍ରାଜା ସ୍ଵଂ ରକ୍ଷେଚ୍ଚଃଵିଷାଦିତଃ । ସ୍ତ୍ରିଯଃ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ଶତ୍ରୁଭ୍ଯୋ ଵିଶ୍ଵସେନ୍ନ କଦାଚନ ।। ୨୩୯.

ଯେଉଁମାନେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ, ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ। ନିଜକୁ ବିଷରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁଅ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ କେବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ରାମ ଉଵାଚ ପ୍ରଭାଵୋତ୍ସାହଶକ୍ତିଭ୍‌ଯାଂ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ପ୍ରଭାଵୋତ୍ସାହଵାନ୍ କାଵ୍ଯୋ ଜିତୋ ଦେଵପୁରୋଧସା ।। ୨୪୧.

ରାମ କହିଲେ: ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ଯଦି ମନ୍ତ୍ର ଶକ୍ତି ମିଶିଥାଏ, ତେବେ ଏହା ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ। ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହ ଥିବା କବି ଦେବତାଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଜିତିଥିଲେ।

ମନ୍ତ୍ରଯେତେହ କାର୍ଯ୍ଯାଣି ନାନାପ୍ତୈର୍ନ୍ନାବିପଶ୍ଚିତା । ଅଶକ୍ଯାରମ୍ଭଵୃତ୍ତୀନାଂ କୁତଃ କ୍ଲେଶାଦୃତେ ଫଲଂ ।। ୨୪୧.

ଏଠାରେ କାମକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରାଯାଏ, ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସହିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଅଶକ୍ୟ କାମ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ଚେଷ୍ଟା ଛଡ଼ା କିପରି ଫଳ ମିଳିବ?

ଅଵିଜ୍ଞାତସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାନଂ ଵିଜ୍ଞାତସ୍ଯ ଚ ନିଶ୍ଚଯଃ । ଅର୍ଥଦ୍ଵୈଧସ୍ଯ ସନ୍ଦେହଚ୍ଛେଦନଂ ଶେଷଦର୍ଶନଂ ।। ୨୪୧.

ଅଜଣା କଥାକୁ ଜାଣିବା, ଜଣା କଥାରେ ନିଶ୍ଚିତି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମାମଲାରେ ସନ୍ଦେହ ହଟାଇବା ଓ ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ବୁଝିବା — ଏହିଗୁଡ଼ିକ ମନ୍ତ୍ର ଆଲୋଚନାର ଫଳ।

ସହାଯାଃ ସାଧନୋପାଯା ଵିଭାଗୋ ଦେଶକାଲଯୋଃ । ଵିପତ୍ତେଶ୍ଚ ପ୍ରତୀକାରଃ ପଞଢ୍ଚାନ୍ନୋ ମନ୍ତ୍ର ଇଷ୍ଯତେ ।। ୨୪୧.

ସହଯୋଗୀ, କାମ ସାଧନର ଉପାୟ, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭାଜନ, ଦୁଃଖର ସମାଧାନ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମନ୍ତ୍ର ଆଲୋଚନାର ମୂଳ ଅଂଶ।

ମନଃପ୍ରସାଦଃ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଚ ତଥା କରଣପାଟଵଂ । ସହାଯୋତ୍ଥାନସମ୍ପଚ୍ଚ କର୍ମ୍ମଣାଂ ସିଦ୍ଧିଲକ୍ଷଣଂ ।। ୨୪୧.

ମନ ଶାନ୍ତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କାମ କରିବାର ଦକ୍ଷତା, ସହଯୋଗୀଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ଓ କାମରେ ସଫଳତା — ଏହିଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ସିଦ୍ଧିର ଚିହ୍ନ।

ମଦଃ ପ୍ରମାଦଃ କାମଶ୍ଚ ସୁପ୍ତପ୍ରଲପିତାନି ଚ । ଭିନ୍ଦନ୍ତି ମନ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନାଃ କାମିନ୍ଯୋ ରମତାନ୍ତଥା ।। ୨୪୧.

ଅହଂକାର, ଅବିଚାର, ଆସକ୍ତି, ଘୁମ ଭିତରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିବା — ଏହି ଲୁଚିଥିବା ଦୋଷ ମନ୍ତ୍ର ଭଙ୍ଗ କରେ, ଭୋଗବିଲାସରେ ଲାଗିଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ପ୍ରଗଲ୍ଭଃ ସ୍ମୃତିମାନ୍ଵାଗ୍ମୀ ଶସ୍ତ୍ରେ ଶାସ୍ତ୍ରେ ଚ ନିଷ୍ଠିତଃ । ଅବ୍ଯସ୍ତକର୍ମ୍ମାଂ ନୃପତେର୍ଦୂତୋ ଭଵିତୁମର୍ହତି ।। ୨୪୧.

ଯିଏ ସାହସୀ, ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି ଭଲ, ଭାଷଣରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ, ଓ କାମରେ ଅଲସ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ଦୂତ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।

ସାମର୍ଥ୍ଯାତ୍ ପାଦତୋ ହୀନୋ ଦୂତସ୍ତୁ ତ୍ରିଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୪୧.

ଦୂତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ଅଭାବ ଅନୁସାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

ନାଵିଜ୍ଞାତଂ ପୁରଂ ଶତ୍ରୋଃ ପ୍ରଵିଶେଚ୍ଚ ନ ଶଂସଦଂ। କାଲମୀକ୍ଷେତ କାର୍ଯ୍ଯାର୍ଥମନୁଜ୍ଞାତଶ୍ଚ ନିଷ୍ପତେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଶତ୍ରୁଙ୍କର ସହର ବିନା ଖବର ନେଇ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ସୂଚନାଦାତାଙ୍କୁ ନିକଟ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କାମ ପାଇଁ ଠିକ୍ ସମୟ ଦେଖିବା ଦରକାର, ଓ ଅନୁମତି ମିଳିଲେ ମାତ୍ର ଯିବା ଉଚିତ୍।

ଛିଦ୍ରଞ୍ଚ ଶତ୍ରୋର୍ଜାନୀଯାତ୍ କୋଷମିତ୍ରବଲାନି ଚ । ରାଗାପରାଗୌ ଜାନୀଯାଦ୍ ଦୃଷ୍ଟିଗାତ୍ରଵିଚେଷ୍ଟିତୈଃ ।। ୨୪୧.

ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଦୁର୍ବଳତା, ଧନ, ମିତ୍ର ଓ ସେନା ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଦରକାର। ଚକ୍ଷୁ, ଶରୀର ଓ ଚଳନ ଦେଖି ତାଙ୍କର ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍।

କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋରପି । ତପସ୍ଵିଵ୍ଯଞ୍ଜନୋପେତୈଃ ସୁଚରୈଃ ସହ ସଂଵସେତ୍ ।। ୨୪୧.

ସେ ଦୁଇ ପକ୍ଷ ପାଇଁ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଖବର ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍। ଚିହ୍ନିତ ଏବଂ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ତପସ୍ବୀମାନେ ସହିତ ରହିବା ଉଚିତ୍।

ଚରଃ ପ୍ରକାଶୋ ଦୂତଃ ସ୍ଯାଦପ୍ର୍କାଶଶ୍ଚରୋ ଦ୍ଵିଧା । ବଣିକ୍ କୃଷୀବଲୋ ଲିଙ୍ଗୀ ବିକ୍ଷୁକାଦ୍ଯାତ୍ମକାଶ୍ଚରାଃ ।। ୨୪୧.

ଗୁପ୍ତଚର ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଖୋଲା ଓ ଗୁପ୍ତ। ଗୁପ୍ତ ଚର ଦୁଇ ପ୍ରକାରର—ବ୍ୟାପାରୀ, କୃଷକ, ଶ୍ରମିକ, ତପସ୍ବୀ, ଭିକ୍ଷୁକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଚର ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି।

ଯାଯାଦରିଂ ଵ୍ଯସନିନଂ ନିଷ୍ଫଲେ ଦୂତଚେଷ୍ଟିତେ । ପ୍ରକୃତିଵ୍ଯସନଂ ଯତ୍ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସମୁତ୍ପତେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଯେତେବେଳେ ଦୂତଙ୍କର ଚେଷ୍ଟା ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଯିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରକୃତି ଦୁର୍ଘଟନା ଦେଖି ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଅନଯାଦ୍ଵ୍ଯସ୍ଯତି ଶ୍ରେଯସ୍ତସ୍ମାତ୍ତଦ୍ଵ୍ଯସନଂ ସ୍ମୃତଂ । ହୁତାଶନୋ ଜଲଂ ଵ୍ଯାଧିର୍ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ମରକଂ ତଥା ।। ୨୪୧.

ଯାହା ନାଶ ଆଣେ, ତାହାକୁ ବିପଦ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଅଗ୍ନି, ପାଣି, ରୋଗ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ମହାମାରୀ।

ଇତି ପଞ୍ଚଵିଧଂ ଦୈଵଂ ଵ୍ଯସନଂ ମାନୁଷଂ ପରଂ। ଦୈଵଂ ପୁରୁଷକାରେଣ ଶାନ୍ତ୍ଯା ଚ ପ୍ରଶମନ୍ନଯେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଏହିପରି, ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ବିପଦ୍ ଅଛି—ଦେବତା ଓ ମଣିଷ ଦ୍ୱାରା। ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ବିପଦ୍କୁ ମଣିଷର ଚେଷ୍ଟା ଓ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ।

ଉତ୍ଥାପିତେନ ନୀତ୍ଯା ଚ ମାନୁଷଂ ଵ୍ଯସନଂ ହରେତ୍ । ମନ୍ତ୍ରୋ ମନ୍ତ୍ରଫଲାଵାପ୍ତିଃ କାର୍ଯ୍ଯାନୁଷ୍ଠାନମାଯତିଃ ।। ୨୪୧.

ନୀତି ଓ ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ବିପଦ୍ ଦୂର କରାଯାଏ। ଉପଦେଶ, ତାହାର ଫଳ ଲାଭ ଓ ଠିକ୍ ଭାବେ କାମ କରିବା ଅତି ଆବଶ୍ୟକ।

ଆଯଵ୍ଯଯୌ ଦଣ୍ଡନୀତିରମିତ୍ରପ୍ରତିତଷେଧନଂ । ଵ୍ଯସନସ୍ଯ ପ୍ରତୀକାରୋ ରାଜ୍ଯରାଜାଭିରକ୍ଷଣଂ ।। ୨୪୧.

ଆୟ-ବ୍ୟୟ, ନ୍ୟାୟ ଚାଳନା, ଶତ୍ରୁ ଓ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀଙ୍କୁ ରୋକିବା—ଏହିସବୁ ବିପଦ୍ ରୋକିବା ଓ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଦରକାର।

ଇତ୍ଯମାତ୍ଯସ୍ଯ କର୍ମ୍ମଦଂ ଇନ୍ତି ସଵ୍ଯସନାନ୍ଵିତଃ । ହିରଣ୍ଯଧାନ୍ଯଵସ୍ତ୍ରାଣି ଵାହନଂ ପ୍ରଜଯା ଭଵେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଏଭଳି ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କର କାମ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି, ବିପଦ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ସେଙ୍କର ହାତରେ ସୁନା, ଧାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଯାନ ଓ ସନ୍ତାନ ଥିବା ଉଚିତ୍।

ତଥାନ୍ଯେ ଦ୍ରଵ୍ଯନିଚଯା ହନ୍ତି ସଵ୍ଯସନା ପ୍ରଜା । ପ୍ର୍ଜାନାମାପଦିସ୍ଥାନାଂ ରକ୍ଷଣଂ କୋଷଦଣ୍ଡଯୋଃ ।। ୨୪୧.

ଏହିପରି, ଅନ୍ୟ ଧନ-ସଞ୍ଚୟ ମଧ୍ୟ ବିପଦ୍ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଥିବା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଧନ ଓ ଦଣ୍ଡ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ପୌରାଦ୍ଯାଶ୍ଚୋପକୁର୍ଵନ୍ତି ସଂଶ୍ରଯାଦିହ ଦୁର୍ଦ୍ଦିନଂ । ତୂଷ୍ଣୀଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଜନତ୍ରାଣଂ ମିତ୍ରାମିତ୍ରପରିଗ୍ରହଃ ।। ୨୪୧.

ନାଗରିକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ନିରବ ଯୁଦ୍ଧ, ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ଚିହ୍ନିବା ଦରକାର।

ସାମନ୍ତାଦି କୃତେ ଦୋଷେ ନଶ୍ଯେତ୍ତଦ୍ଵ୍ଯସନାଚ୍ଚ ତତ୍ । ଭୃତ୍ଯାନାଂ ଭରଣଂ ଦାନଂ ପ୍ର୍ଜାମିତ୍ରପରିଗ୍ରହଃ ।। ୨୪୧.

ସୀମାନ୍ତ ପ୍ରଧାନ ଦୋଷ କଲେ, ସେ ବିପଦ୍ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଚାକରମାନେ ପାଇଁ ଭରଣପୋଷଣ, ଦାନ ଓ ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ମିତ୍ର ଚିହ୍ନିବା ଦରକାର।

ଧର୍ମ୍ମକାମାଦିଭେଦଶ୍ଚ ଦୁର୍ଗସଂସ୍କାରଭୂଷଣଂ । କୋଷାତ୍ତଦ୍ଵ୍ଯସନାଦ୍ଧନ୍ତି କୋଷମୂଲୋ ହି ଭୂପତିଃ ।। ୨୪୧.

ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଏହାଦି ଭିନ୍ନତା, ଦୁର୍ଗ ମଜବୁତି—ଏହିସବୁ ଧନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ନାଶ ହୁଏ, କାରଣ ରାଜା ଧନ ଉପରେ ଭିତି କରିଥାନ୍ତି।

ମିତ୍ରାମିତ୍ରାଵନୀହେମସାଧନଂ ରିପୁମର୍ଦ୍ଦନଂ । ଦୂରକାର୍ଯ୍ଯାଶୁକାରିତ୍ଵଂ ଦଣ୍ଡାତ୍ତଦ୍ଵ୍ଯସନାଦ୍ଧରେତ୍ ।। ୨୪୧.

ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ସହ ଚାଳିବା, ଧନ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ, ଦୂର କାମ ଶୀଘ୍ର କରିବା—ଏହିସବୁ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ବିପଦ୍ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

ସଂସ୍ତମ୍ଭଯତି ମିତ୍ରାଣି ଅମିତ୍ରଂ ନାଶଯତ୍ଯପି । ଧନାଦ୍ଯୈରୁପକାରିତ୍ଵଂ ମିତ୍ରାତ୍ତଦ୍ଵ୍ଯସନାଦ୍ଧରେତ୍ ।। ୨୪୧.

ଏହା ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରେ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଧନ ଓ ଅନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀର ଉପକାରିତା ମିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ବିପଦ୍ ଦ୍ୱାରା ହରାଯାଏ।

ରାଜାଚ ସଵ୍ଯସନୀ ହନ୍ଯାଦ୍ରାଜକାର୍ଯ୍ଯାଣି ଯାନି ଚ । ଵାଗ୍ଦଣ୍ଡଯୋଶ୍ଚ ପାରୁଷ୍ଯମର୍ଥଦୂଷଣମେଵ ଚ ।। ୨୪୧.

ବିପଦ୍ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ରାଜା ରାଜକାମ ନଷ୍ଟ କରେ। କଠୋର କଥା, ଦଣ୍ଡ ଓ ଧନ ନଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଫଳ।